Nauczyciel współorganizujący kształcenie uczniów z niepełnosprawnościami (potocznie nauczyciel wspomagający, choć nazwa ta nie występuje w żadnym dokumencie prawa oświatowego w Polsce) – wykwalifikowany nauczyciel, którego głównym celem jest wsparcie uczniów z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego ze względu na ich niepełnosprawność intelektualną lub fizyczną, czasem także sprzężoną oraz mogące występować u nich inne deficyty (m.in. brak umiejętności nawiązywania relacji z osobami dorosłymi i rówieśnikami na poziomie społecznie akceptowalnym). Nauczyciel ten wspiera swoich podopiecznych w procesie edukacyjnym podczas zajęć szkolnych i poza nimi (np. wycieczki klasowe). Zazwyczaj nie pełni on roli nauczyciela samodzielnie prowadzącego lekcje. Często oprócz wspomagania uczniów na zajęciach prowadzonych przez nauczyciela przedmiotowego, realizuje on również rewalidację indywidualną dla uczniów lub zajęcia specjalistyczne w małych grupach do pięciu osób. Jest uznawany za pełnoprawnego nauczyciela i członka rady pedagogicznej.

Nauczyciel współorganizujący jest zatrudniany w przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych (w tym także w szkołach i oddziałach integracyjnych).

Główne obowiązki nauczyciela współorganizującego kształcenie Do głównych zadań nauczyciela współorganizującego kształcenie uczniów z niepełnosprawnościami należą:

aktywne uczestnictwo w lekcjach prowadzonych przez innego nauczyciela; objaśnianie poleceń, pomoc w notowaniu, motywowanie i aktywizacja ucznia oraz wspieranie go w skupieniu uwagi; modyfikowanie metod i formy pracy w celu ułatwienia uczniowi przyswajania wiedzy i umiejętności, np. poprzez upraszczanie instrukcji poleceń; wspieranie rozwoju emocjonalnego i społecznego ucznia; współpraca ze specjalistami, takimi jak m.in. pedagog, pedagog specjalny, czy psycholog; pomoc przy tworzeniu dokumentacji na temat ucznia: Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny (IPET) i Wielospecjalistyczna Ocena Poziomu Funkcjonowania Ucznia (WOPFU); prowadzenie indywidualnych zajęć rewalidacyjnych; prowadzenie bieżącej dokumentacji dotyczącej pracy z uczniem; stały kontakt z rodzicami lub opiekunami prawnymi ucznia

Kwalifikacje Nauczycielem współorganizującym kształcenie można zostać po ukończeniu pięcioletnich studiów z pedagogiki specjalnej lub studiów podyplomowych w jednej ze specjalności mieszczących się w jej zakresie (np. oligofrenopedagogiki, pedagogiki leczniczej, edukacji i rehabilitacji osób ze spektrum autyzmu, surdopedagogiki czy tyflopedagogiki). Wynika to z faktu, że jego rola polega na wspieraniu procesu dydaktyczno-wychowawczego ucznia posiadającego orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, a nie na prowadzeniu z nim specjalistycznych zajęć terapeutycznych.

Nauczyciel współorganizujący, posiadający kwalifikacje z zakresu, np. oligofrenopedagogiki może prowadzić zajęcia rewalidacyjne z uczniem z niepełnosprawnością intelektualną, ponieważ mieści się to w zakresie jego przygotowania zawodowego. Jeżeli jednak ten sam pedagog wspiera ucznia ze spektrum autyzmu, a nie posiada ukończonych studiów z zakresu edukacji i terapii osób z ASD, nie powinien prowadzić z nim rewalidacji ani innych zajęć o charakterze specjalistycznym. Wynika to z zapisów rozporządzenia ministra edukacji i nauki z dnia 2 października 2023 roku (Dz.U. z 2023 r. poz. 2102). Wśród dzieci i młodzieży z autyzmem zdarzają się przypadki, gdy uczeń ma także stwierdzoną przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną, niepełnosprawność intelektualną. Wówczas na mocy uprawnień z oligofrenopedagogiki, taki nauczyciel mógłby prowadzić z nim rewalidację. Należy jednak pamiętać, że jeślii w placówce jest inny nauczyciel, który ma ukończone przygotowanie ściśle do pracy z dziećmi autystycznymi, to on powinien prowadzić takie zajęcia.

Podstawa prawna Wprowadzenie funkcji nauczyciela współorganizującego w polskim systemie oświaty związane jest z rozwojem edukacji włączającej. Została ona zainicjowana Deklaracją z Salamanki, podpisaną w 1994 roku przez przedstawicieli ponad 50 państw i organizacji obecnych na konferencji zorganizowanej przez UNESCO. Dokument ten podkreśla, że każde dziecko ma fundamentalne prawo do nauki, niezależnie od jego indywidualnych potrzeb i cech oraz, że systemy edukacyjne powinny być tak projektowane, by to prawo realizować. W 2017 roku Rada Europejska, Parlament Europejski i Komisja Europejska przyjęły Europejski Filar Praw Socjalnych. W dokumencie tym uznano "edukację włączającą, równouprawnienie, równość, niedyskryminację i promowanie kompetencji obywatelskich” za obszar priorytetowy dla państw Unii Europejskiej w dziedzinie edukacji. Jej celem jest zwiększanie szans edukacyjnych wszystkich uczniów uczących się w placówkach ogólnodostępnych poprzez zapewnianie im warunków do rozwijania indywidualnego potencjału i włączenie w życie społeczne.

W Polsce pierwsze przygotowania i próby integrowania osób niepełnosprawnych w publicznych szkołach ogólnodostępnych rozpoczęły się w 2012 roku za czasów rządów Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego. Dużym przełomem w tym zakresie był rok 2017. To właśnie wtedy minister Anna Zalewska z Prawa i Sprawiedliwości, podpisała Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (Dz.U. z 2017 r. poz. 1578). Decyzją tą wprowadzono do polskich szkół publicznych stanowisko nauczyciela współorganizującego kształcenie uczniów z niepełnosprawnościami. Od tego momentu do szkolnictwa ogólnodostępnego zaczęły być włączane dzieci z różnymi rodzajami i stopniami niepełnosprawności, często sprzężonymi. Niektóre dzieci, np. z autyzmem, mogą mieć poważne trudności w funkcjonowaniu w środowisku szkolnym bez wsparcia nauczyciela współorganizującego. Nauczyciel ten może być zatrudniony w przedszkolach oraz szkołach ogólnodostępnych i integracyjnych, w tym podstawowych i ponadpodstawowych. Funkcja ta była obecna już wcześniej w polskim systemie oświaty, przede wszystkim w szkołach i oddziałach integracyjnych, a pedagoga który ją pełnił potocznie nazywano nauczycielem wspomagającym lub asystentem nauczyciela i różnie też było to zapisywane w umowach z pracodawcą.

O wyborze szkoły dla dziecka z orzeczeniem ostatecznie decydują rodzice lub opiekunowie prawni. Zgodnie z polskim prawem w dokumencie tym musi być uwzględniona, choćby na ostatnim miejscu szkoła ogólnodostępna. Taka możliwość powinna być zawarta nawet wówczas, gdy poradnia psychologiczno-pedagogiczna wskazuje na odroczenie obowiązku szkolnego. W skrajnych i szczególnie trudnych przypadkach pozostaje jedynie próba przekonania opiekunów przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną, specjalistów i dyrektora do tego, aby nie kierowali oni dziecka do placówki ogólnodostępnej. Dyrektor nie może odmówić przyjęcia takiego ucznia, jeśli jego miejsce zamieszkania pokrywa się z rejonizacją szkoły.

W razie zauważalnych problemów z prawidłowym funkcjonowaniem ucznia w rzeczywistości przedszkolnej lub szkolnej, dyrektor placówki lub pedagog, po dogłębnym zbadaniu sytuacji, mogą – za zgodną rodziców lub opiekunów prawnych wystąpić z wnioskiem do rejonowej poradni psychologiczno-pedagogicznej o dokonanie pogłębionej diagnozy funkcjonowania dziecka. Wiąże się to z przyjazdem do przedszkola lub szkoły przedstawicieli składu wydającego wcześniejsze orzeczenie. Są oni obecni przez jeden dzień, podczas zajęć lekcyjnych w celu dokładniejszego sprawdzenia, jak uczeń zachowuje się podczas nich. Komisja sprawdzi także, jak realizowane są przez nauczyciela prowadzącego zajęcia i nauczyciela współorganizującego, wydane dla dziecka zalecenia dotyczące pracy z nim.

Po przeprowadzonej obserwacji przedstawiciele poradni psychologiczno-pedagogicznej mają obowiązek spotkać się z osobami zaangażowanymi w pracę z dzieckiem i porozmawiać o jego funkcjonowaniu w placówce. Członkowie komisji powinni również w razie potrzeby udzielić wskazówek, co można zmienić lub poprawić w pracy z uczniem.

W niedługim czasie po obejrzeniu lekcji obserwatorzy są zobowiązani do rozmowy z rodzicami lub opiekunami ucznia w celu przedstawienia wniosków z nadzoru oraz ewentualnego zaproponowania rozwiązań mających na celu poprawę trudnej sytuacji (m.in. zaproponowanie terapii dla dziecka, zmiany formy nauczania na zindywidualizowaną ścieżkę kształcenia, nauczanie indywidualne lub zachęcenie do zmniejszenia godzin zajęć).

W ciągu 30 dni (w bardziej złożonych przypadkach do 60 dni, a w sytuacji pilnej interwencji od kilku dni do dwóch tygodni) poradnia może wydać nowe orzeczenie, uzupełnione o nową rozszerzoną diagnozę dotyczącą dziecka. Następnie jeśli jest taka potrzeba organ prowadzący decyduje o dacie przyznania dodatkowych funduszy, np. na nauczanie indywidualne, czy zindywidualizowaną ścieżkę kształcenia i obowiązkowo w porozumieniu z dyrektorem ustala wymiar godzin.

Etat nauczyciela współorganizującego kształcenie Pensum nauczyciela współorganizującego kształcenie uczniów z niepełnosprawnościami wynosi 20 godzin dydaktycznych tygodniowo (o dwie godziny więcej niż nauczyciela ściśle przedmiotowego). Jest to tygodniowy wymiar zajęć realizowanych bezpośrednio z uczniami. Pełny etat nauczyciela obejmuje natomiast 40 godzin pracy tygodniowo, na które – oprócz pensum – składają się również inne obowiązki wynikające z Karty Nauczyciela, takie jak przygotowanie do zajęć, dokumentacja, udział w zespołach, współpraca z rodzicami i specjalistami.

Nauczyciel współorganizujący kształcenie, podobnie jak inni specjaliści zatrudniani w szkołach publicznych (np. pedagog, psycholog, logopeda czy terapeuci), jest finansowany ze środków przeznaczonych na organizację kształcenia specjalnego. Środki te stanowią część rocznej subwencji oświatowej przekazywanej przez państwo jednostkom samorządu terytorialnego jako organom prowadzącym szkoły.

Kształcenie specjalne należy do najbardziej kosztownych obszarów systemu edukacji i powinno być jedną z kluczowych płaszczyzn nadzoru organu prowadzącego i dyrektora, zwłaszcza w szkołach publicznych. Wysokość środków naliczanych w ramach subwencji na ten cel zależy przede wszystkim od liczby uczniów posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego oraz rodzaju i zakresu ich potrzeb edukacyjnych. W systemie finansowania oświaty uwzględnia się tzw. wagi subwencyjne przypisane do poszczególnych kategorii niepełnosprawności i zakresu wsparcia, co powoduje, że na uczniów wymagających bardziej intensywnej pomocy – np. uczniów z autyzmem – naliczane są znacznie wyższe środki.

Otrzymane przez samorząd środki muszą być przeznaczone na organizację i realizację kształcenia specjalnego, w szczególności na zapewnienie uczniom form wsparcia wynikających z orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego oraz z indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego (IPET). W praktyce obejmuje to m.in. zatrudnienie nauczyciela współorganizującego kształcenie, prowadzenie zajęć rewalidacyjnych i specjalistycznych, a także zapewnienie innych form pomocy psychologiczno-pedagogicznej niezbędnych do realizacji zaleceń zawartych w orzeczeniu.

Przydział godzin Organ prowadzący szkołę zatwierdza arkusz organizacyjny placówki, jednak nie posiada uprawnień do samodzielnego zmieniania liczby godzin nauczyciela współorganizującego. O ich przydziale decyduje dyrektor szkoły lub przedszkola na podstawie orzeczeń o potrzebie kształcenia specjalnego wydanych przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną.