Russkij mir (, ) – koncepcja interdyscyplinarna, operująca różnymi znaczeniami i konotacjami. W literaturze naukowej ukształtowano trzy główne ujęcia teoretyczne – kulturowo-cywilizacyjne, geopolityczne i religijne. Sam termin „świat rosyjski” nie ma definicji prawnej, co pozwala różnym autorom rozumieć przez niego projekt integracyjny, strategię diaspory, centrum cywilizacyjne, „ideę rosyjską”, technologię polityczną, ideologię itp.

„Rosyjski świat” współtworzą etniczni Rosjanie, pozostałe narody zamieszkujące Federację Rosyjską oraz ludność rosyjskojęzyczna, egzystująca w różnych państwach kiedyś należących do ZSRR.

Czołowymi komponentami Russkiego mira są: kultura rosyjskojęzyczna (w tym radziecka) oraz język rosyjski, dzieje historyczne, więź z Rosją (lojalność i przywiązanie do państwa), tradycje i wspólnota kulturowa, prawosławie. Oddziaływanie tej koncepcji odnosi się do państw, w których silną grupę stanowi mniejszość rosyjska, język rosyjski ma duże znaczenie, a także do podmiotów o historyczno-kulturowych powiązaniach z Rosją, jak Mołdawia (Naddniestrze), Ukraina czy BiałoruśA. Wierzbicki: Rosja. Etniczność i polityka. Warszawa 2011, s. 219–221..

Od początku XXI wieku pojęcie „rosyjskiego świata” jest wykorzystywane przez władze Rosji jako doktryna polityki zagranicznej. Poza Rosją jest często kojarzony z jej działaniami w polityce zagranicznej. Bazę „rosyjskiego świata” stanowi Rosja oraz pojęcie rosyjskiej zagranicy.

Koncepcja Russkiego mira jest jednym z kluczowych narzędzi w dążeniu do odbudowy wielkomocarstwowej pozycji Rosji w stosunkach międzynarodowych. Postrzeganie Federacji Rosyjskiej jako wielkiego mocarstwa jest niezwykle ważnym komponentem budującym tożsamość Rosjan. Oczekiwania społeczeństwa względem ośrodka decyzyjnego skoncentrowane są wokół zdolności państwa do prowadzenia efektywnej polityki zagranicznej oraz wzmacniania jego prestiżu na arenie międzynarodowej. Wszelkie kroki mające podważyć znaczenie Rosji w świecie wywołują sprzeciw społeczeństwa, co Kreml wykorzystuje do wzmocnienia więzi na linii państwo – społeczeństwoM. Raś: Rosja w procesach zarządzania ładem międzynarodowym. W: Rosja w procesach globalizacji. Red. S. Bieleń. Warszawa 2013, s. 38..

Geneza koncepcji „rosyjskiego świata” Pojęcie „świata rosyjskiego” ma dawne korzenie historyczne. W źródłach średniowiecznych definiowała cywilizację starożytnej Rusi. W dużej mierze historyczną dominantą w kształtowaniu się świata rosyjskiego jako cywilizacji były duchowe i moralne fundamenty Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.

Najwcześniejsze zastosowanie terminu „Russkij mir” pojawiło się w zabytku staroruskiej literatury: „Słowo o odnowie dziesięciny w cerkwi” (XI w.), Kiedy wielki książę kijowski Izjasław Jarosławicz wychwalał wyczyn św. Klemensa Rzymskiego, – „...nie tylko w Rzymie, ale wszędzie: zarówno w Chersoniu, jak i w świecie rosyjskim”. Jednocześnie chodziło o okres przedpaństwowy w historii Słowian wschodnich.

Po najeździe mongolskim w latach 1237–1240 Ruś została podzielona na dwa wieki. Jej zachodnia część (terytorium dzisiejszej Ukrainy i Białorusi) weszła w skład Polski i Litwy (później zjednoczonej w Rzeczpospolitą), a północno-wschodnia (dzisiejsza Rosja) pozostała pod , uwolnionym od niego dopiero w 1480 roku. W rezultacie świat rosyjski jako cywilizacja uległ zróżnicowaniu etnicznemu i językowemu:

Rosjanie (Wielkorusini) / j. rosyjski

Ukraińcy (Małorusini) / j. ukraiński

Białorusini / j. białoruski

Lata 1990–2000 Od początku lat 90. Russkij mir był często interpretowany jako kulturowo-historyczna idea wspólnoty międzynarodowej, międzypaństwowej i międzykontynentalnej, mająca na celu zjednoczenie rozdzielonych rosyjskojęzycznych rodaków.

Zdaniem większości badaczy pojęcie „świata rosyjskiego” zostało wprowadzone do współczesnego dyskursu naukowo-politycznego w latach 1993–1997 przez P.G. Szczedrowickiego i E.W. Ostrowskiego. Jednak sam P.G. Szczedrowicki nie rości do tego pretensji. Jego zdaniem świat rosyjski powstał „w XX wieku pod wpływem przemian historycznych, wojen światowych i rewolucji na planecie” i jest obecnie strukturą sieciową dużych i małych społeczności myślących i mówiących po rosyjsku.

Wstępne sformułowanie pojęcia jako zjawiska o charakterze wyłącznie kulturowym związanym z „miękką siłą” i wpływem rosyjskojęzycznej diaspory na obczyźnie zostało w dyskusji politologów rozszerzone o definicje o charakterze geoekonomicznym, odnoszące się do „rosyjskiego świata” jako obiektywnie istniejącej przestrzeni grawitującej w kierunku Rosji oraz, także co do terytorium, dla którego irredentyzm etnicznych Rosjan jest uzasadniony, w celu budowy ich państwa narodowego.

Do początku lat dwutysięcznych niektórzy badacze uważali, że koncepcja ta odzwierciedla geopolityczną i społeczno-kulturową rzeczywistość (niektórzy uważali, że „rosyjski świat” jest podzielony i fragmentaryczny), istniał inny, dość rozpowszechniony punkt widzenia, zgodnie z którym w rzeczywistości „rosyjski świat” „Jest chimerą, nie da się jej ustrukturyzować”.

Rosyjska zagranica Wielu badaczy przypisuje diasporę rosyjską wprowadzonej przez R. Brubakera koncepcji etnopolitologicznej – „diaspory kataklizmiczne”, które w odróżnieniu od diaspory robotniczej powstały w wyniku wojen, dezintegracji, upadku imperiów i innych negatywnych procesów. W przypadku diaspory rosyjskiej stało się to głównie w wyniku wojny domowej 1917–1923 (tzw. Biała emigracja) i rozpadu ZSRR w 1991 roku. W pierwszym przypadku ludzie byli zmuszeni do opuszczenia swojej ojczyzny, gdzie w czasach sowieckich uważani byli za „wrogów narodu radzieckiego i państwa”, w drugim przypadku część Rosjan lub osób rosyjskojęzycznych (ponad 25 mln ludzi) wbrew swojej woli trafiła poza Rosję w wyniku zmiany granic. Od początku XXI wieku interakcje z rodakami za granicą są integralną częścią polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej.

„Russkij Mir” to projekt, który traktuje diasporę rosyjską za granicą i irredentę jako podstawę ponadpaństwowej sieci, która pozwala łączyć potencjały geopatyczne rosyjskiej metropolii i zagranicznych rodaków.

Russkij mir w czasie inwazji Rosji na Ukrainę Inwazja Rosji na Ukrainę rozpoczęta w lutym 2022 jest analizowana przez ekspertów jako przykład realizacji koncepcji russkogo mira.

Zobacz też atomowe prawosławie Moskwa – Trzeci Rzym prorosyjski separatyzm na Ukrainie (2014) rusyfikacja słowianofilstwo Święta Ruś

Przypisy

Bibliografia Алейникова С. М. Русский мир: белорусский взгляд. – Мн.: РИВШ, 2017. – 240 с. Алейникова С. М. «Русский мир»: геополитический подход // Весці БДПУ. Серыя 2: Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. – Мінск: БГПУ імя М. Танка, 2017. – № 1 (91). – . Алейникова С. М. «Русский мир» как культурно-цивилизационный концепт // Научные труды Республиканского института высшей школы. – Минск: РИВШ, 2016. – № 15. – С. 19–26. – Бараш Р. Э. Русская идентичность: пределы политизации // Позитивный опыт регулирования этносоциальных и этнокультурных процессов в регионах Российской Федерации. Материалы Всероссийской научно-практической конференции (Казань, 25–27 сентября 2014 г.). – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014. – С. 35–38. – .Баркалов В. Я. Русский мир: ретроспектива в древность // Евразийство: теоретический потенциал и практические приложения. – Барнаул: Изд-во АлтГУ, 2016. – № 8. – С. 15–20. – . Баркалов В. Я. Русский мир: ретроспектива в древность // Избранные произведения. – Барнаул: Си-пресс, 2016. – С. 108–114. – . Батанова О. Н. Концепция русского мира: зарождение и развитие / Вестник Национального института бизнеса: Выпуск 6. – М.: Национальный институт бизнеса, 2008. Батанова О. Н. Русский мир // Международная жизнь. – М., 2008. – № 11. – С. 109–117. – . Батанова О. Н. Русский мир и проблемы его формирования: диссертация … кандидата политических наук. – РАГС. – М., 2009. – 163 с. Батанова О. Н. Русский мир и проблемы его формирования: автореферат диссертации … кандидата политических наук. – РАГС. – М., 2009. – 23 с. Батанова О. Н. Русский мир и проблемы его формирования в современных условиях // Вопросы национальных и федеративных отношений. – 2009. Батанова О. Н. Русский мир как реальность и цивилизационный проект // Право и политика. – М.: НБ-Медиа, 2008. – № 12. – С. 3017–3021. – . Бильченко Е. В. Концепт «Русский мир» в контексте культурологии // Человек. Культура. Образование. – Сыктывкар: СГУ им. Питирима Сорокина, 2012. – № 4 (6). – С. 5–15. – . Бочкова Л. В. Россия – Русский мир: выбор стратегии // Вестник Российского государственного аграрного заочного университета. – М.: Изд-во РГАЗУ, 2011. – № 11 (16). – С. 12–15. – . Архивировано 4 октября 2015 года. Бочкова Л. В. Русский мир: концепция, смысл, пространство // Вестник Российского государственного аграрного заочного университета. – М.: Изд-во РГАЗУ, 2010. – № 11 (16). – С. 17–20. – . Архивировано 1 июня 2011 года. Бубнова И. А. Цивилизационная матрица русского мира на переломных этапах истории страны // Вестник Бурятского государственного университета: Педагогика. Филология. Философия. – Улан-Удэ: Изд-во БГУ им. Д. Банзарова, 2014. – № 10 (2). – С. 36–41. – . Гвоздев А. В. Русский мир в условиях цифровизации современного общества // Современное образование: векторы развития. Цифровизация экономики и общества: вызовы для системы образования: материалы международной конференции (г. Москва, МПГУ, 24–25 апреля 2018 г.) / под общ. ред. М. М. Мусарского, Е. А. Омельченко, А. А. Шевцовой. – М.: Изд-во МПГУ, 2018. – С. 479–486. – . Джалагония В. Каков он, русский мир? // Эхо планеты. – 2009. Ишин А. В. Цивилизационное измерение Русского мира // Проблемы постсоветского пространства. – М., 2015. – № 3 (5). – С. 19–33. – . Кочеров С. Н. Русская идея как аксиологема // Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского. – Н. Новгород: Изд-во ННГУ им. Н. И. Лобачевского, 2006. – № 1 (5). – С. 541–547. – . Кочеров С. Н. Русский мир: проблема определения // Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского. – Н. Новгород: Изд-во ННГУ им. Н. И. Лобачевского, 2014. – № 5 (1). – С. 163–167. – . Кравченко П. П. Мир православный (национальная идея многовекового развития России). – М.: Филинъ, 2017. – 518 с. – . Кривопусков В. В. «Русский мир» как ориентир цивилизационной идентификации и социальной интеграции россиян: диссертация … кандидата социологических наук. – ЮФУ. – Ростов н/Д, 2016. – 196 с. Левшин Н. С. «Русский мир» в зеркале современной прессы // Российский академический журнал. – Ростов н/Д, 2011. – Т. 15, № 1. – С. 36–37. – . Немцев М. Ю. Пять тезисов о «русском» и о «Русском мире» // Интернет-журнал «ГЕФТЕР.РУ» (2017) Никонов В. А. Русский мир и русский язык // Русский язык за рубежом. – Государственный институт русского языка им. А. С. Пушкина, 2007. – № 5 (204). – С. 112–114. – . Петухов В. В., Бараш Р. Э. Русские и «Русский мир»: исторический контекст и современное прочтение // Полис. Политические исследования. – М., 2014. – № 6. – С. 83–101. – . Полоскова Т., Скринник В. Русский мир: мифы и реалии. – М.: 2003. Столяров А. М. Русский мир // Нева. – 2004. – № 3. Сычёва Л.Русский язык, русская культура, русский мир. (недоступная ссылка) // РФ сегодня. – 2007. – № 14. Тишков В. А. Русский мир // Российский народ: история и смысл национального самосознания. – Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. – М.: Наука, 2013. – С. 519–618. – . Тишков В. А. Русский мир: смысл и стратегии // Стратегия России. – М.: Фонд «Единство во имя России», 2007. – № 7. – С. 5–15. Фатющенко В. И. Русский мир в контексте мировых цивилизаций: курс лекций. – МГУ им. М. В. Ломоносова. – М.: Гнозис, 2009. – 316 с. – . Фокина А. В. К вопросу о Русском мире // Записки философского факультета Орловского государственного университета. – Орёл: Изд-во ОГУ им. И. С. Тургенева, 2014. – № 1 (1). – С. 1–8. Шалимова Н. А. Русский мир А. Н. Островского. Ярославль: 2000. – С. 15.