mały|Plac Tadeusza Kościuszki w Bytomiu u schyłku XIX wieku

Czasy panowania Piastów Pierwsze wzmianki o osadzie Bitom pochodzą z lat 1123–1125 z zapisu kardynała Idziego o dochodach opactwa benedyktynów w Tyńcu pod Krakowem. Na mocy tego dokumentu mieli oni prawo pobierać tu opłaty targowe, a także prowadzić dwie tutejsze karczmy. Prace archeologiczne wskazują jednak że istniał tu wcześniej gród w XI wieku. Jedna z mglistych legend głosi, że około roku 1020 król Polski wybudował w miejscu, na którym dziś znajduje się Bytom, gród myśliwski. Królem tym był prawdopodobnie Bolesław I Chrobry. Wspomniany gród myśliwski stał się z czasem siedzibą kasztelaniiF. Gramer: Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien, Bytom 1863, s. 1 ..

Ze względów obronnych na pierwotne położenie Bytomia wybrano wzgórze św. Małgorzaty, naturalne wzniesienie, z jednej strony chronione przez opływającą je rzekę Bytomkę, a z pozostałych przez podmokłe łąki.

Lokalizacja przy szlaku handlowym z Wrocławia do Krakowa wpływała na rozwój osadnictwa, co wkrótce doprowadziło do powstania na sąsiednim wzniesieniu (czyli w dzisiejszej lokalizacji centrum miasta) ważnej osady handlowej.

Po śmierci Bolesława Krzywoustego i podziale dzielnicowym Polski w 1138 roku, Bytom pozostał w granicach dzielnicy senioralnej, która w 1146 roku przypadła Bolesławowi Kędzierzawemu. Nie później niż w 1170 roku ufundował on na wzgórzu Małgorzaty murowany kościół. mały|lewo|Kościół Wniebowzięcia NMP (Fara bytomska)

Ze względu na duże znaczenie strategiczne Bytom został prawdopodobnie już w drugiej połowie XII wieku siedzibą kasztelanii. Gród bytomski stanowił ośrodek terytorialnej kasztelanii, podobnie jak Siewierz, Toszek, Oświęcim i Koźle. Z tego względu była to najważniejsza miejscowość w okolicy. Jednakże polityka księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego, w którego władanie Bytom przeszedł w roku 1179 (od tego czasu Bytom przynależy administracyjnie do Górnego Śląska, a nie, jak wcześniej, do Małopolski).

W 1241 kasztelania bytomska została najechana przez Tatarów.

W roku 1254 książę opolsko-raciborski Władysław zezwolił na lokację na prawie magdeburskim miasta Bytomia, którą przeprowadził zasadźca Henryk. Od tego momentu dawny gród na wzgórzu Małgorzaty zaczął tracić znaczenie na rzecz rozwijającego się w pobliżu miasta.

mały|Model fragmentu miasta z zamkiem Władysław opolski zmarł w 1281 roku, a księstwo zostało podzielone pomiędzy jego czterech synów. Powstało wówczas księstwo bytomskie, którego pierwszym władcą został Kazimierz bytomski. Wzniósł on w mieście zamek. W 1312 Bytom przypadł w schedzie po Kazimierzu bytomskim jego synowi Siemowitowi. W 1316 r. w nieznanych bliżej okolicznościach książę kozielski – Władysław pozbawił Siemowita władzy nad Bytomiem. Księstwo bytomskie zostało przyłączone 7 kwietnia 1348 do Świętego Cesarstwa Rzymskiego przez króla Czech Karola IV Luksemburskiego. Około 1352 r. zmarł Władysław, a Bytom przypadł w spadku jego synowi Bolesławowi bytomskiemu. Bolesław władał Bytomiem do swojej śmierci, tj. do 1354/1355 i wraz ze śmiercią księcia Bolka wygasła bytomska linia Piastów. Księstwo bytomsko-kozielskie, po śmierci Bolesława, na mocy umowy zawartej jeszcze za życia ojca Władysława, przypadło najbliższym krewnym księcia, tj. księciu oleśnickiemu Konradowi I oraz księciu cieszyńskiemu Przemysławowi I. Odtąd księstwo kozielskie stanowiło dziedziczną domenę książąt oleśnickich, a księstwo bytomskie stanowiło dobro wspólnej ręki książąt oleśnickich i książąt cieszyńskich. Z tego powodu w 1369 nastąpił podział miasta i zamku.

Na początku 1452 Wacław I cieszyński zamienił swą część Księstwa bytomskiego z bratem Bolesławem II, w zamian za Bielsko. Po śmierci Bolesława II w tym samym roku, objął opiekę nad jego dziećmi. Umożliwiło to Wacławowi I cieszyńskiemu ponowne przejęcie Bytomia. Stan ten utrzymał się do 1459, kiedy to Wacław I cieszyński sprzedał Księstwo bytomskie księciu oleśnickiemu Konradowi IX Czarnemu za 1700 grzywien. Po śmierci Konrada w 1471 roku księstwo objął jego brat Konrad X Biały. Księstwo bytomskie w 1475 zajął Maciej Korwin i zastawił je morawskiemu szlachcicowi Janowi starszemu z Zierotin. Od niego w 1498 księstwo bytomskie zostało wykupione przez księcia Jana II Dobrego i inkorporowane do Księstwa Opolskiego.

Miasto nawiedziły dwa wielkie pożary w 1475 i 1515 roku. mały|Fragment mapy Wacława Grodzieckiego z 1592 roku, na której widnieje Bitom

Czasy panowania Hohenzollernów, Habsburgów i Donnersmarcków W 1526 wygasła opolska linii Piastów, po czym miasto otrzymał w zastaw Jerzy Pobożny, margrabia Ansbach z dynastii Hohenzollernów.

W 1623 cesarz Rudolf II Habsburg oddał państwo bytomskie w zastaw za długi Łazarzowi Henckel von Donnersmarck, a w 1629 rodzina Henckel von Donnersmarck otrzymała je w dziedziczną własność. W 1697 bytomskie państwo stanowe uzyskało status wolnego państwa stanowego. Donnersmarckowie rządzili nim formalnie do 1945 roku, jednak do dziś tytułują się panami bytomskimi.

Czasy pruskie mały|lewo|Mapa bytomskiego państwa stanowego, fragment dzieła Silesia in Compendio… Friedricha Bernharda Wernhera, XVIII wiek W wyniku I wojny śląskiej (1740–1742) Bytom został przyłączony do Królestwa Prus. mały|Nazwa „Bytom” na mapie z roku 1792 Pierwsza połowa XIX wieku to okres wyniszczenia miasta z powodu obciążeń związanych z toczącymi się wojnami Prus z Napoleonem (1806–1813) oraz na skutek kilku wielkich epidemii tyfusu i cholery (1813, 1831, 1847–1848). W tym samym okresie miały także miejsce ważne reformy administracyjne oraz powstało kilka ważnych zakładów przemysłowych – huty cynku Klara (1821) i Rosamunda (1838), kopalnia rudy żelaza Magdalena (1831), huty żelaza Pokój (1835) i Zgoda (1838). Druga połowa XIX wieku przyniosła dalszy rozwój Bytomia jako ośrodka przemysłowego. Powstało tu wówczas kilka kopalń węgla kamiennego, co zadecydowało o górniczym charakterze miasta. W roku 1860 powiat bytomski zamieszkiwało ponad 145 tysięcy osób. Był to wówczas największy pod względem liczby mieszkańców powiat państwa pruskiego.

Od połowy XIX wieku, w Bytomiu powstało wiele polskich organizacji politycznych, kulturalnych i oświatowych. Był to także ośrodek wydawniczy, tutaj ukazywał się m.in. „Dziennik Górnośląski” i „Katolik”. W 1895 powstało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” założone przez robotnika Józefa Tucholskiego. Członkowie bytomskiego gniazda "Sokoła" spotykali się z szykanami i rewizjami ze strony niemieckiej administracji i policji, a miejscowy sąd skazywał członków gniazd bytomskiego i roździeńskiego na grzywny i/lub więzienie.

25 lutego 1900 roku powołano Towarzystwo Kobiet w Bytomiu, której współzałożycielką była m.in. Franciszka Ciemięgowa.

mały|Tablica pamiątkowa informująca o Hotelu Lomnitz, siedzibie Polskiego Komisariatu Plebiscytowego, Konsulatu Generalnego RP i Domu Polskiego Bezpośrednio po zakończeniu I wojny światowej nastąpił w landraturze bytomskiej gwałtowny wzrost nastrojów komunistycznych. 20 grudnia 1918 r. odbyło się w Bytomiu zebranie radykalnych członków rad robotniczych, na którym utworzono (jeszcze przed powstaniem Komunistycznej Partii Niemiec - KPD) Komunistyczną Partię Górnego Śląska. 25 grudnia na bytomskim rynku odbyła się demonstracja komunistyczne, która zgromadziła 2 tys. osóbDariusz Zalega „Gdy zmiotło trony” „Le monde diplomatique” listopad 2016, str. 39.

W 1918 powstała w Bytomiu Naczelna Rada Ludowa. W 1919 założono w Bytomiu Główny Komitet Wykonawczy Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. W 1919 i 1920 założono odpowiednio kluby sportowe Poniatowski Szombierki i Polonia Bytom. W 1920 założono w Bytomiu Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku. W 1920 r. powstał w Bytomiu Związek Hallerczyków. Ważnym wydarzeniem był nieudany atak niemieckich bojówek w dniach 27/28 maja 1920 r. na Hotel Lomnitz, gdzie miał siedzibę Polski Komisariat Plebiscytowy z Wojciechem Korfantym na czele.

Powstania śląskie mały|lewo|Kompania powstańców śląskich w Bobrku w okresie I powstania śląskiego pod dowództwem Jana Trzęsioka. W I powstaniu śląskim w dniu 18 sierpnia 1919 miał miejsce nieudany atak 150 powstańców pod dowództwem Jana Lortza na koszary Reichswery oraz także nieudany atak 9 powstańców na hotel Skrocha w celu opanowania wojskowej centrali telefonicznej. Dnia 25 sierpnia 1920 w Bytomiu podpisano umowę kończącą II powstanie śląskie.

Podczas III powstania śląskiego w dniach 2/3 maja 1921 miało miejsce zajęcie na krótko Bytomia atakiem z Rozbarku i Miechowic przez powstańczy pułk Czesława Paula z Grupy „Wschód” i następnie wyparcie powstańców przez rozjemcze wojska francuskie. Powstańcy jednak blokowali miasto przez prawie cały okres powstania, a w końcu maja 1921 r. zajęli dworzec kolejowy

W wyniku zamordowania 4 lipca 1921 r. przez niemieckie bojówki dowódcy francuskiego garnizonu majora Bernarda Montallegre, miasto zajęły w dniu następnym wojska brytyjskie.

Lata 1922–1945 (Republika Weimarska i III Rzesza) mały|Śródmieście Bytomia około lat 30. XX wieku W wyniku podziału Górnego Śląska 15 czerwca 1922 roku większa część miasta i powiatu pozostała w granicach Niemiec, ale z trzech stron otoczona granicą (był to ewenement na skalę światową) – wychodząc z rynku można było piechotą dotrzeć w ciągu kwadransa do najbliższego przejścia granicznegoDziwna granica .. Powodowało to spore problemy gospodarcze oraz m.in. transportowe (konieczna okazała się budowa nowego dworca kolejowego).

W latach 1922–1931 Bytom był siedzibą Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej. Funkcjonowało tu także kilka polskich szkół mniejszościowych, w tym pierwsze od 160 lat na ziemiach niemieckich Gimnazjum Polskie (obecne I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Smolenia) oraz siedziba Naczelnictwa ZHP w Niemczech. Istniały też polskie przedszkole i polski bank.

mały|lewo|Bursa Polskiego Gimnazjum w Bytomiu w latach 1930-tych W tajnym raporcie Sicherheitsdienst z 1934 r. Bytom został wymieniony jako jedno z głównych centrów ruchu polskiego w ówczesnej niemieckiej części Górnego Śląska. Od 1937 r. rozpoczęły się represje polskich działaczyCygański, s. 33.

W czasie kampanii wrześniowej dnia 1 września 1939 Bytom został ostrzelany ogniem artyleryjskim z terytorium Polski.

1 września 1939 został aresztowany w Bytomiu Adam Bożek, prezes Dzielnicy I Związku Polaków w Niemczech, który został następnie zesłany do obozu KL Dachau. Gestapo przeprowadziło rewizje w Domu Polskim i mieszkaniu komendanta hufca harcerskiego, jednakże dokumentację harcerską Polacy uprzednio ukryliCygański, s. 32. Następnie Gestapo przeprowadziło aresztowania przewodniczących i instruktorów harcerskich. 4 września 1939 Niemcy uwięzili w Bytomiu 20 działaczy ZPwN, następnie ich zwolnili i aresztowali ponownie 8 września 1939, po czym przewieźli ich do więzienia w Opolu a następnie 13 września 1939 r. zesłali do obozu koncentracyjnego Buchenwald. Gestapo aresztowało także trzech polskich nauczycieli; pozostali zdążyli wcześniej opuścić Bytom. Majątek polskiego banku w Bytomiu został zagarnięty przez Niemcy. Wielu miejscowych Polaków zostało siłą wcielonych do Wehrmachtu, w wojnie zginęło m.in. 92 uczniów i maturzystów Polskiego Gimnazjum w BytomiuCygański, s. 63.

W Bytomiu znajdowało się niemieckie więzienie z dwoma podobozami pracy przymusowej w Bobrku i Karbie, oraz szereg podobozów pracy przymusowej obozu jenieckiego Stalag VIII B dla jeńców alianckich różnych narodowości, m.in. w kopalniach, w elektrowni i na kolei. Kilkudziesięciu więźniów z więzienia w Bytomiu hitlerowcy wysłali na marsz śmierci w kierunku Głubczyc.

mały|Wojenne zniszczenia w Bytomiu w 1945