Bezokolicznik w języku polskim – bezosobowa i nieodmienna forma polskiego czasownika. Forma ta nie uwzględnia osób, czasów ani trybów. Wykorzystywana jest jako forma hasłowa w słownikach języka polskiego.

Znaczenie bezokolicznika Bezokolicznik zawiera następujące informacje: czy czynność została zakończona, np. robić – zrobić, stąd bezokoliczniki dokonane i niedokonane (zob. aspekt) czy została wykonana jednorazowo, czy też się powtarzała, np. czytać – czytywać, stąd bezokoliczniki jednokrotne i wielokrotne (zob. rodzaj czynności) Powyższe informacje wyrażane są zwykle odpowiednimi przyrostkami i przedrostkami.

Strona bezokolicznika Polski bezokolicznik może występować w stronie czynnej, biernej i zwrotnej: chwalić – być chwalonym – chwalić się kochać – być kochanym – kochać się czesać – być czesanym – czesać się

Tworzenie bezokolicznika Bezokolicznik tworzy się dodając sufiks -ć lub -c do tematu czasu przeszłego lub (rzadziej) czasu teraźniejszego. Jeśli temat czasu przeszłego kończy się na samogłoskę, bezokolicznik tworzony jest przez dodanie sufiksu -ć do tematu czasu przeszłego: brał → brać wykonywał → wykonywać ciągnął → ciągnąć Jeśli temat czasu przeszłego kończy się na spółgłoskę twardą, w bezokoliczniku występuje głoska miękka: niosę → niesiesz → niósł → nieść wiodę → wiedziesz → wiódł → wieść plotę → pleciesz → plótł → pleść Jeśli temat czasownika jest zakończony spółgłoską tylnojęzykową /k/, /g/, bezokolicznik przyjmuje zakończenie -c: strzygę → strzyżesz → strzygł → strzyc piekę → pieczesz → piekł → piec Ponieważ czas przeszły czasownika iść zbudowany jest przy pomocy innego rdzenia (szedł), bezokolicznik utworzony jest od tematu czasu teraźniejszego idę, idziesz. Zupełnie inaczej skonstruowany jest bezokolicznik czasownika jadę, który przyjmuje temat czasu przeszłego.

Czasowniki trzeciej koniugacji (temat zakończony na -e), mające w pierwszej osobie czasu przeszłego samogłoskę a, a w trzeciej e, tworzą bezokolicznik od formy męskoosobowej z wykorzystaniem sufiksu -ć: jadł → jedli → jeść umiał → umieli → umieć ciemniał → ciemnieli → ciemnieć

Bezokolicznik a rzeczownik odsłowny Często bezokolicznik w zdaniu pełni funkcję podobną do rzeczownika odczasownikowego, zwłaszcza gdy występuje w zdaniu w funkcji podmiotu lub dopełnienia: Czytać jest przyjemnie → Czytanie jest przyjemne. Lubię czytać → Lubię czytanie. W klasyfikacji semantycznej Tadeusza Milewskiego bezokolicznik jest jedyną formą czasownika nadającą się na nazwę.

Czasowniki defektywne Istnieje pewna grupa czasowników, które nie dysponują pełną odmianą i oprócz trzeciej osoby liczby pojedynczej występują tylko w bezokoliczniku. Są to np.: dnieć, mdlić, swędzić, brakować, zależeć, powodzić się, grzmieć.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Czasowniki konkretnych języków Kategoria:Gramatyka języka polskiego