thumb|Ła coertìna de l'edisión orizinàłe

El Manifesto del Partio Comunista (Manifest der Kommunistischen Partei) el ze un scartafàso in todesco scrito da i fiłozofi Karl Marx e Friedrich Engels. El ze stà dà fóra ła prima volta a Łondra intel 1848 su comisión de ła Lega comunista, pròpio doménte che scomisiava ła Primavèra dei popołi. Pi vanti el Manifesto el ze stà recognosùo cofà uno dei testi piasé influénti inte ła storia de ła pułitega.

Storia

Inte ła primavèra del 1847 Marx e Engels i se ga inscrivesto inte ła Lega dei justi, che ła sa fato sùtio convinta de łe só idee su un "comunismo critego". Intel primo congreso a jugno, ła Lega ła ga dà a Engels da butar zó na "profesión de fede", ma dopo ła ga scartà l'idea, parché un testo de cheła sòrta no'l sarià sta bòn par na organizasión vèrta che no ła vołéa radégi indéntro. Engels parò el ło ga scrito istéso, dando fóra l'aboso de ła confesión de fede de un comunista, indo' che'l definise el programa de ła Lega. Un póchi de mézi dopo, in otobre, Engels el ze ndà a catar ła rama de Parize de ła Lega e'l ga scoverzà che Moses Hess el gavéa scrito un manifesto inadeguà par ła congrèga, che doménte ła gavéa canbià nóme in Lega dei Comunisti. Engels el ga criticà asè el Manifesto de Hess, e el ze stà bòn de sconvinzare el resto de ła Lega a łasar che'l ge ne scrivése uno nóvo. Ałora el ga butà zó i Prinsìpi del comunismo, definìi cofà "pi un fójo de ezame che un credo".

thumb|left|upright|L'ùgnoła pajina óncora ezistente del primo aboso del manifesto, scrita a man da Marx

El 23 de novenbre, póco prima del secondo congrèso de ła Lega dei comunisti (scomisià el 29), Engels el ga scrito a Marx par esprimare ła vója de łasar perdar el crìn da catechismo par el manifesto, parché ge paréa che el gavese da contegnère un fià de storia. El 28 Marx e Engels i se ga visti a Ostend, intel Belzo, e un par de dì dopo inte ła sede zenerałe de l'Asocasión educativa dei laóradori todeschi intel cuartière de Soho a Łondra par capàr parte al congreso. Drio i 10 dì dopo tra i menbri ge ze stà na gran barùfa, e a ła fin Marx el ge ła ga spuntà fóra e, superando na dura e łonga opozisión, el ga fato sù na majoransa a favóre del só programa. Ałora ła Lega ła ga fato sui dei propoziti piasé batajéri de cuei del primo congreso de jugno. De conseguensa Engels e sóratuto Marx i ze stà cargài de butàr zó un manifesto par ła Lega.

Dopo èsar ndà a Borseła, Marx el ze ndà de łongo a procrastinar, laórando soło ogn tanto al manifesto. El pasava gran parte del só tenpo a tegner de łe conferense su l'economia pułitega a Asocasión educativa dei laóradori todeschi, a scrivar articołi par ła gazéta Deutsche-Brüsseler-Zeitung e a far un discorso sul libàro scanbio. El ga parfìn pasà na setimana, dal 17 al 26 de zenaro 1848, a Ghent par tirar sù na rama de ła Asocasión democratega. Ałora, dopo do mézi sensa saver gnente de Marx, el Comitado Sentrałe de ła Lega Comunista el ge ga mandà na ultimatum el 26 de zenaro , dizendoge de finir el scartafàso par el primo de febràro. Sta ultimatum ła ga meso prèsia a Marx che'l se ze sbrigà a finìr par tenpo.

In tuto el Manifesto el ze stà scrito in 6-7 setimane. Anca se Engels el ze segnà cofà coautore, l'aboso finałe ze stà scrito soło che da Marx. Da ła łetara del 26 de zenaro se capise che anca ła Lega ła considerava Marx l'ùgnoło autore (e anca che el fose soło un só raprezentante, che'l podéa èsar canbià). El stéso Engels el ga scrito intel 1883 che «el pensiéro de baze drio el Manifesto [...] el ze soło e unicamente de Marx.» El pułitołogo ingleze Harold Laschi el ga parò fato notar che intel Manifesto Marx el ga butà zó na mota de idee mauràe insième a Engels, e el motivo che eło el imizerise el só contributo ze łigà a ła só umiltà.

Contegnùo El Manifesto del Partio Comunista el se conséntra sul radégo tra łe clasi«Ła storia de ogn socetà ezistìa fin dèso ła ze na storia de lòte de clasi» (inte ła storia e ai só tenpi) e i problemi del capitałìsmo e de łe só manière de produsión, pitòsto che star drio a strołegàr come ła sarìa ła futura socetà comunista. Vién parò sutaménte spiegà come che i pensa che'l socałìsmo el caparà el posto del capitałìsmo.

Borgézi e Prołedàri thumb|Karl Marx Marx e Engels i ezaminà ła storia cofà na lòta de clase che ła ze sènpre ezistìa e ła ze conbatùa tra oprèsi e opresori. Sto contrasto no'l ze soło oncora prezente inte ła moderna socetà borgéze, ma ansi el se ga inasprìo, parché dopo łe grande trasformasión dei modèłi de produsión ze restae soło do grande clasi: ła borgezìa e'l prołetariado. Ła prima, che ła jèra sta ła clase rivołusionaria intel medioevo e intel prinsípio de l’età modèrna, dopo avèr terà el sistema economego e pułitego de chel perìodo romái inadeguà e obsołèto, ła ze vegnùa sù a tùti i efèti cofà ła clase dominante co ła Rivołusión endustriàłe. Ła seconda, nasùa dal nóvo modèło economego capitałísta, ła ze cueła oprèsa ma bôna de deventàr ła clase dominante.

Ła baze sóra che ła borgezìa ła ga tirà sù ła só forsa ła ze praticamente el sfrutamento del prołetariado, co l'juto dei govérni, definìi da Marx e Engels «un comitato che l'aministra i trafeghi comuni de tùta ła clase borgéze». Ma manman che vién granda l'endustria, vién sù anca ła clase dei laóradori, che ła ciapa dentro anca parti de ła picoła borgezìa e de ła borgezìa imizerìa, devéntando cusìta piasé numaroza e forte. I sałari sènpre pi strucài i fa sì che łe condisión de vita dei prołedàri łe deventa sènpre pi conpàgne, ałora i prołedàri i se ingruma in asociasión stabiłi par diféndar i só drìti. Co ste premese, el prołetariado el ze destinà a tiràr zò ła clase borgeze insième al modèl economego suo de eła: el capitałìsmo.

Ła ditatura del prołetariado thumb|Friedrich Engels Dopo ła rivołusión indove che'l prołetariado el caparà el podére pułitego, gavarà da èsarge par forsa na faze de tranzisión, camà ditatura del prołetariado, indo' che'l stato el metarà via via a dispozisiòn i mèzi de produsión borgézi che i vegnarà doparài da łe asocasión de laóradori par canbiàr radicalménte ła socetà: al posto de un stato borgéze vegnarà tirà su un stato prołedàrio, al posto de na ditatura borgéze na ditatura del prołetariado. Cogna spesifegàr parò che Marx el ga doparà sto tèrmine sołaménte dopo el Manifesto, intel 1852, inte na łetera a Joseph Wejdemejer, e intel 1875, inte ła Critica al Programa de Gotha.

Intel Manifesto Marx e Engels i buta zó 10 provedimenti che, co ze stà scrito el Manifesto, i paréa tùti asè progresisti e rivołusionari. Co sti interventi, che int'un primo momento i podària parére despotisi dal punto de vista borgéze, se inviarìa el rabaltòn del sistema capitałìsta.

Espropiasión de ła propietà fondiaria e ùzo de ła só réndeda par łe spéze del stato. Inposta progresiva forte. Abołisión del drìto de redità. Confisca de ła propietà de tuti i emigrati e rebèłi. Rancurada del credito in man al stato par mèzo de na banca nasionałe col capitałe del stato e manopolìo escluzìvo. Ingrumada de tuti i mèzi de traspòrto inte łe man del stato. Moltiplegasión de łe fabriche nasionałi, dei struménti de produsión, zvegràda e mejoramento dei teréni par mèzo de un programa cołetivo. Yusto òbligo de laóro par tùti, costitusión de ezersiti endustriałi, sóratuto par l'agricoltura. Unificasión de l'ezersito de l'agricoltura e cueło de l'endustria, co interventi che pónta a scansełàre piàn piàn l'antagonìsmo tra sità e canpàgna. Istrusión publica e gratùita par tùti i putełi. Ełiminasión del laóro dei putełi su łe fabriche cofà che'l ze oncó. Xmisiotaménto de l'istrusión co ła produsión materiałe e 'vanti cusìta...

Par Marx ła ditatura del prołetariado ła ze soło che un sésto de tranzisión (anca se a łongo tèrmine), che parò ła pónta a superarse da eła eła soła, sensa łasàr nisùna altra forma de stato.«El podère pułitego, inte el senso vèro e pròpio de ła paroła, no'l ze altro che el podére organizà de na clase par opilàrgene n'altra.» Soło dopo sta faze se podarà inviàr el comunìsmo, che'l crearà na socetà sensa clasi, sensa opresori e oprèsi, indo' che i mèzi de produsión i ze in man ai laóradori.

Comunismo e Socałismo Marx e Engels i ezamina tuti i projèti e łe teorie socałiste che ge jèra in chel momento. I cata fóra vari tipi de socałismo: un socałismo reasionaro, un socałismo conservadore, o borgéze, e un socałismo utopistego. A ste corenti i ge riconose el mèrito (sóratuto al socałismo utopistego) de aver cata fóra łe contradisión del capitałismo e el radégo tra łe clasi e de avèr butà zò de łe proposte de canbiamento par ła socetà, ma i critica do robe: no i ze stà bòni de capàr spacatamente łe parti del prołetariado, tentando de restàr sóra łe parti, e no i ga recognosù al prołetariado el só róło storego e na só autonomia. I propone ałora un socałismo sientifego, che no'l se baza su invensión o idee, ma su fati enpireghi.

Vién infati spiegà che el partio comunista no'l renuìse i altri partii dei laóradori, ma a difarénsa de łori, el sparpagna ła vołontà zenerałe e el difénde i interési comùni del prołetariado intel mondo intièro, indipendentemente da ła nasionałità. El manifesto el méte zò cusìta łe bazi de l'Internasionałismo de stanpo socałista: i prołedari dai vari paezi i ga i stesi fìni, e ałora i ga da unìrse. Da qua el famózo mòto che'l sara el scartafàso:

Difuzion El Manifesto del Partio Comunista el ze stà dà fóra intel stéso ano che ze scopàe łe rivołusión del 1848. Ma el róło del Manifesto, che oncora no jèra stà tradoto in nisuna łengua, inte ła Primavèra dei popołi el se fèrma al panorama todesco, par mèzo del zornałe de ła Lega Comunista Nóva Gazeta de ła Renania (Neue Rheinische Zeitung). Un róło che Marx el ga pagà co l'espulsión da ła Xermania intel majo del 1849, che dopo na breve sosta a Parize ła ło gavarìa portà a Łondra, 'ndo' che'l ga pasà el resto de ła só vita.

thumb|upright|Bóło de l'Union Sovietega che'l sełebra i 100 ani del Manifesto del Partio Comunista Dopo ła sopresión de łe rivolte del '48 ze scomisià un periodo scuro par el scartafàso, cofà tuta la produsión de Marx. Inte i ani '60 de l'otosénto gnente de cueło che gavéa scrito Marx el vegna piasè stanpà.

Inte i ani '70 Marx e el Manifesto i ga catà na nóva fama, grasie al róło sentrałe de Marx inte l'Asocasión internasionałe dei laoradori (piasè cognosùa cofà Prima Internasionałe) e a ła publicasión de Ła guera siviłe in Fransa indo' che Marx el ga prezià ła Comune de Parize del 1871. Inazónta intel proceso par tradimento ai leader del Partio Socałista Democratego Todesco sti ultimi i ga lèto el Manifesto del Partio Comunista cofà prova, e cuesto el fazea sì che el scartafàso el podese èsar dà fóra legalménte inte ła Xermania. Ałora Marx e Engels i ga dà fóra in prèsia na nóva edisión in todesco, che el titoło par ła prima volta jèra stà scursà intel Manifesto Comunista (Das Communistische Manifest), come oncó el ze cognosùo in racuànti paezi. Dai ani inpó el Manifesto el ze stà tradoto e el se ze sparpagnà tra i partii de sanca de tuto el mondo.

Intel 1917, co ła Rivolusión rusa, jèra nasùo el primo stato socałista: l'Union Sovietega. L'ideołozìa del pàre de ła rivołusión e primo presidente de l'Union Vladimir Lenin jèra spacatamente inspirà al marzismo. Inte l'opéra de Lenin Stato e Rivołusion, scrita pròpio intel 1917, el Manifesto el ga un róło sentrałe. Ło sparpagnamento del Manifesto, cofà de altri testi socałisti, jéra un inportante fin pułitego par l'URSS, sia intel paeze che a l'estero. Xà intel 1948, l'ano del zentenaro del scartafàso, dapartuto ła só publicasión no ła ge interesava pi soło ai marzisti, ma anca al publico zenerałe, cofà un clasego de ła pułitega.

In Itałia