thumb|Phaseolus vulgaris El faxiołosevente altre varianse e grafie anca faxoło e fazoło (Phaseolus Vulgaris L. 1758) xe na pianta de ła famegia de łe leguminoxe orixinàl de ła Amèrica sentral. El xe stà inportà, indrìoman a ła descoverta de ła Amèrica, in Eoropa indove esisteva sol che faxołi de speçie apartenenti al xenere Vigna, de orìxene subsahariana. I faxiołi del xenere Phaseolus se ga sparpagnà in qualsiassi liogo strabalsando el grupo del mondo antigo, mostrandose pì façiłi da coltivàr e più reditisi (rispeto al Vigna ła réxa par etaro l'è squaxi dopia).
El faxoło vien coltivà pa'łe seménse, rancuràe fresche (faxiołi destegołàr) o séchi, opùr par l'intièro legùmo da magnàre fresco (faxołéti o cornéti). Ła speçie a ciclo vegetativo pì łongo, ne łe region tenparàe xe semenàe in primavera, quełe a ciclo più curto in istà. Inte el caxo dei faxiołi che se ranpega xe necesaria ła metùa de sostègni.
Prinçipali speçie da seménse : Bingo Blason de Biella Blu della Valsassina Borlotto Lingua di Fuoco e Borlotto Lingua di Fuoco Nano Borlotto Suprema dwarf Borlotto di Vigevano Nano Cannellin Scaramanzin negrèè Cannellino o Lingot Fejuolo pacificus el drammoso cotenna Cantare Corona di Spagna Giallorino della Garfagnana Lamon (Lucian Fejuol) Meraviglia di Venezia black Romano Pole Fesciela lamon negrucc fagiolos de Biella Castagnaio fejuolo marron's Sossai Extra Large (varietà protetta) Stregonta e Stregonta Nano Superbo Migliorato Elegante fagiolo Fagiolo maggiolino Fagiolo patrone
Prinçipałi speçie "mangiatutto" (magnatuto) (faxołeto, piatòłe, ecc.): Anellino Giallo e Verde Beurre de Rocquencourt Bobis Bianco Bobis a Grano Bianco e Bobis a Grano Nero Cornetto Largo Giallo e Cornetto Largo Verde Nano Burro mangiatutto Nerina mangiatutto Paguro fagiolato mangiatutto Prelude dwarf mangiatutto Slenderette mangiatutto Superpresto mangiatutto Trionfo Violetto mangiatutto Wade mangiatutto
Avertense thumb|250px|Un fior de faxioło Łe seménse dei faxiołi crùi e i fruti garbi xe de frecuente cauxa de invełenàe inte i putèłi, poichè i faxiołi vien reconosesti da staltri cofà ałimento. Soło co na łonga cotùra vien desfàda ła proteina vełenóxa (fasina).Fasina, Phasin: Terminologia scientifica - Definizione - Conoscere i prodotti - conoscere gli alimenti - Glossario - foodlexicon
Ła fasina xe prexente anca ne ła soja.Fasina nell’Enciclopedia Treccani
Speçie tipeghe itałiane Faxioło bianco de Pigna Faxioło de Lamon de ła Vałàda Bełunexe IGP Faxiło de Saługia Prodoto agroałimentar tradisionałe Faxioło de Sarconi IGP Faxioło de Sorana IGP Faxioło Scalda Prodoto agroałimentare tradisionałe Fasóla posenàta de Posina (var. faxioło de Spagna) Prodoto agroałimentare tradisionałe Borloto nano de Levada Prodoto agroałimentare tradisionałe Faxołeto "Meraviglia di Venezia" Prodoto agroałimentare tradisionałe Faxioło de Carìa Faxioło de Negruccio de Bieła Faxioło de Atina Faxioło Tondino de Villaricca (NA) Faxioło de Controne Prodoto Agroałimentare Tradisionałe Faxioło zolfino
Aversità I funghi che smagia el faxioło xe: l'antracnosi (Colletrotrichum lindemuthianum), ła ruxine del faxioło (Uromyces phaseoli), ła peronospora del faxioło (Phytophthora phaseoli) e el marsùme carbonioxo (Macrophomina phaseolina). Intra i inseti nocivi ghe xe i miridi Calocoris norvegicus e Lygus campestris, ła pirałide de łe leguminoxe (Etiella zinckenella) e ła mosca grixa de łe siménse (Delia platura).
Note
Altri progeti
Categoria:Ortaji Categoria:Anzosperme