Ła Navara o Comunità Foral de Navara (en castilian Navarra o Comunidad Foral de Navarra, in basco Nafarroa o Nafarroako Foru Erkidegoa) l'è na comunità autonoma e na provinçia spagnoła oltre che una de łe sete provinçe basche de Euskal Herria. Situà inte ła parte setentrionałe de ła penìzoła iberica, ła confina a nord-ovest co ła comunità autonoma dei Paexi Baschi (Álava e Guipúzcoa), a nord-est co ła Francia (tuto l'Iparralde, inte łe so provinçe de Labourd, Soule e Basa Navara), a sud-est co l'Aragona (provinçe de Saragosa e Huesca) e a sud-ovest co Ła Rioja.
L'è conposta da 272 comuni e ła ga na popołasion de 605.876 áneme (2007) de cui çirca un terzo ła vive inte ła cavedal Panplona (Iruñea) —195.769 abitanti— e più de ła metà inte ła so area metropułitana (317.168 parsone).
Łe łéngue ofisiałi de ła Navara i'è el castilian e el basco, seben sto último soło inte ła parte setentrionałe de ła comunità. En basco ła Navara l'è anca nota col nome de Nafarroa Garaia (Alta Navara), par distinguerla da ła Nafarroa Beherea (Basa Navara), che ła se cata in Francia.
Sto teritorio el ga a łe spałe na łonga tradision de autonomia: el regno de Navara l'è existío fin al 1841. Ła so storia połitica ła stà difati a ła baxe de ła so particołare organixasion juridico-aministrativa, che l'è regołamentà da na łeje speçifica del 1982, ciamà brevemente Amejoramento o co l'acronimo de LORAFNA. El spírito de sta łeje l'è queło de coniugar ła tradision forałe navarexe co ła costitusion spagnoła del 1978, de cui ła costituise na dispoxision adisionałe.
Etimołogia Ła prima atestasion scrita del termine 'Navarra l'è del IX secoło, inte l'opera Vita Karoli Magni de Eginardo,En el Vita Karoli Magni, capítoło 15 capìtoło 15, che ła contien ła seguente fraxe in łatin: «[...] qui apud Navarros ortus et fertilissimos Hispaniae agros secans sub Dertosae civitatis moenia Balearico mari miscetur; deinde Italiam totam». Ve se descrive ła intruxioni del re franco Carlo Magno fin al fiume Ebro. Etimołogicamente, el topònimo el provien probabilmente dal vocàboło 'naba, d'orìgine preromana, forse protobasca, che se crede el significase "tera piana çircondà da montagne",Naba, Enciclopedia Auñamendi.Definision spagnoła de in tel disionario de ła RAE. descrision che se adata pienamente a Panplona e al teritorio che łe çirconda. A sto vocaboło se ga xontà el sufiso -erri, che in basco vol dir "tera o popoło".Luis Landa El Busto, "Stòria de Navara ", p. 73
Storia left|thumb|El castel Javier right|thumb|upright|Na capeła a Roncisvałe Ai tenpi de l'Inpero roman, el teritorio de ła provinçia l'era abità dai vasconi, na tribù preromana che abitava el versante sud dei Pirenei. Sti qua i'è riusìi a mantegner ła propia łéngua - el basco - e tradision anca soto i romani. L'area no l'è mai stà pienamente sotomesa, né dai Vixigoti né dai Arabi. In tel 778 l'exerçito franco el vien sconfito dai baschi inte ła bataia de Roncisvałe.
In tel 824 el capitan Iñigo Arista el vien incoronà re de Panplona, el che el porta a ła fondasion del Regno de Navara. El regno el riva a ła so màsima espansion soto Sancho III de Navara, quando el cuerxe el teritorio de l'atuałe Navara, Paexi Baschi, Ła Rioja, e parte de ła Cantabria, Castilia e Leon e Aragona. A ła so morte el paexe el vien parò divixo tra i so fioi e no'l vearà mai più interamente ricostituío. L'exercito de Navara el ciapa parte a ła decixiva bataia de Łe Nave de Tolosa del 1212 al fianco dei altri regni cristiani de Spagna dopo de ła qual i posedimenti musulmani inte ła penìzoła iberica i vien ridoti a un picoło teritorio in tel sud.
L'inclinasion dei re navari par ła połitica francexa e i negosiati par spoxar el so primogenito, Enrico, prinçipe de Viana, co na fioła de Luixi XII de Francia, i'è łe motivasion che porta Ferdinando el Catòłico a inviar el duca d'Alba a conquistar el regno de Navara in tel 1512. El 25 de lujo Federico de Tołedo, duca d'Alba, l'ocupa Panplona e ła famea real navara l'è costreta a rifujarse in Basa Navara e a Bearn. El 23 de marso de l'ano dopo, łe corte de Navara, co ła soła prexensa dei leader de ła fasion beaumontexa, łe proclama Ferdinando el Catòłico "re de Navara". In tel 1515, łe Cortes de Castilia, a Burgos e sensa ła prexensa de nisun raprexentante navarexe, i anete l'Alta Navara a ła Corona de Castilia. Nonostante łe diverse bataie conbatúe par recuperar l'Alta Navara e łe rivolte dei abitanti (anca de fasion beaumontexa), no se otien alcun rixultato e el teritorio de ła Basa Navara el resta separà dal resto del regno fin a vegner incorporà inte l'inpero francexe. Malgrado l'union co ła Castilia, el regno de Navara el riese a conservar tanti priviłeji e i so fueri, tanti dei cuałi conservà fin al XX secoło. L'è grasie al riconosimento de sti fueri, oncora vałidi, se ła Navara ła pol godar ancó de un special grado de autonomía, garantío dal status de comunità foral.
Geografia e clima Situà in tel nord-est de ła penìzoła iberica, ła Navara ła confina a nord col departemento francexe dei Pirenei Atlantici (in te ła rejon de Aquitania), a ovest co i Paexi Baschi, a su co Ła Rioja e a est co l'Aragona. El teritorio l'include n'enclave, Petilla de Aragón, che l'è conpletamente circondà da l'Aragona.
Nonostante ła so superfiçie mia tanto estexa, ła Navara l'è gran variegà dal punto de vista geografico. Ła majoransa del teritorio de ła rejon l'è montagnoxo, dominà da ła cordiliera pirenaica, el che el contrasta co łe pianure de ła vałe del fiume Ebro in tel sud.
El clima de ła Navara el misia influense da i monti Pirenei e łde a vałe del fiume Ebro, creando na grosa diferensa tra i climi del nord (tanto piasè umidi e co frequenti precipitasioni) e del sud (clima più mediteraneo co tenperature piasè alte e precipitasion più sporadiche). Se pol pasar, in tel giro de pochi kilometri, da łe umide vałi del nord a łe aride Bardenas Reales su łe sponde de l'Ebro.
Łéngue thumb|200px|Distribusion del basco come łéngua materna par comune En Navara se parla spagnoło e basco. Entranbe łe łéngue i'è ofiçiałi, parò, mentre el castilian el dè in tuta ła comunità foral, el basco l'è ofiçialmente riconosúo soło in łe xone specificà da ła Ley Foral del Vascuence (Ley Foral 18/86 de 15 de deciembre de 1986)Ley Foral 18/86, de 15 de diciembre de 1986, del Vascuence. Regołasion del so uxo normal e ofiçial.. Sta łeje ła divide difati ła Navara in tre aree: bascòfona (ndo el basco l'è łéngua majoritaria), mista e no bascòfona (ndoe domina el castilian). De 272 comuni navarexi, 109 i apartien a łe xone bascòfona e mista e i pol godar dei vantaji oferti da ła coofiçiałità del basco, tra cui ła toponomàstica biłéngue e el dirito dei çitadini a comunicar co łe aministrasion publiche in basco. Sta łéngua ła vien parlà in ła xona çentrałe e setentrionałe del teritorio, esendo ła łéngua materna de ła majoransa de ła popołasion in tel nord e estremo nordovest. Considerando ła Navara in tel so insieme, el castilian l'è ła łéngua materna de l'88,9% de ła popołasion, el basco del 7,0%, el 2,1% el ga entranbe łe łéngue come materne e el restante 2,1% el parla n'antra łéngua come maternaInstituto de Estadística de Navarra. Censimento de ła popołasion 2001.
Storicamente se ga parlà anca altre łéngue, sparíe al dì d'ancó, come el romanxo navaro o navaro-aragonexe e, minoritariamente, el guascon, francexe, ebrèo e àrabo.
Diałeti baschi in Navara El basco l'è parlà in Navara secondo diverse forme diałetałi (nóve secondo ła clasificasion seguía dal Diccionario General Vasco de ła Euskaltzaindia anca se in sèguito i'è stè riragrupè): el piasè estexo l'è el diałeto alto-navaro, che se parla inte ła parte çentrałe e setentrionałe. En łocałità come Basaburua, Imotz e altre al confin co ła Gipuzkoa, se parla el diałeto gipuzcoan e inte ła parte çentral del Pireneo navaro (par exenpio inte łe vałi de Aezcoa e Salazar) se parla na varietà del diałeto baso-navaro posteriormente ciamà diałeto navaro-oriental. En ła parte più oriental de Pireneo, in ła vałe de Roncal, se parlava fin a calche ano fa el diałeto roncałexe, estinguesto a ła fin del XX secoło. En łe łocałità de Urdax e Zugarramurdi se parla el diałeto de Lapurdi.
Oltre ai diałeti existe anca difarenti subdiałeti e tipicità łenguistiche łocałi.
Organixasion połitica e aministrativa I fueri de Navara I fueri navarexi, originari del Medioevo, i'è stà un pato tra ła nobiltà e el popoło, trasmeso a l'inisio oralmente e, a partir dal XIII secoło, butà xo par iscrito in Fueros y Compilaciones.I Fueri de Navara
In tel 1512 el Regno de Navara el vien conquistà da ła Corona de Castilia, ma el mantien el propio regime d'autogoerno łegislativo, executivo, judisiario e fiscałe, conservando ła so condision de "regno" soto ła figura de un vicerè. Sto sistema l'era propio de ła Navara e no l'era mia na regołamentasion inposta da ła Castilia, come l'è stà invese par altri regni, cuałi par exenpio el Regno de Granada.
Dopo ła Prima goera carlista, in el congreso de Vergara, el jenerałe łiberal Espartero el racomanda al goerno de "propor a łe Cortes ła concesion o ła modifica dei fueri"; sto dixegno el se reałixa co ła leje del 25 de otobre 1839 (ciamà Ley de confirmación de fueros), quando i fueri i vien ribadìi "sensa dano par l'unità costitusional de ła monarchía",Leje del 25 de otobre, 1839 e che ła diventa efetiva co ła publicasion de ła Ley de modificación de los fueros de Navarra (denominà ani più tardi Leje Paccionada de Navarra) el 16 de agosto 1841.Llei Paccionada de Navarra . Co sta leje, ła Navara no ła vien più dexignà come un "regno" e ła se converte in provinçia, adatàndose a ła divixion teritorial de ła Spagna del 1833 de Javier de Burgos. Dopo ła Goera çiviłe spagnoła vien sopreso i fueri de Gipuzkoa e Bizkaia, parché considerà "provinçe traditore", parò i fueri de Navara e Araba i vien mantegnúi, avendo donà el so suporto a ła rivolta.
Ła fin de ła ditatura e ła restaurasion del sistema democràtico ła porta a na nova costitusion in tel 1978; una de łe questioni più spinoxe ła rivardava propio ła problemàtega foral. El rixultato de sto laoro el se cata inte ła Disposición Adicional Primera, che ła stabiłise:"Ła costitusion ła tuteła e ła rispeta i diriti storici dei teritori forałi". I fueri i vien adatà a ła nova realtà de autonomie del Stato spagnoło par mexo de ła publicasion de ła "Ley Orgánica 13/82 de 10 de agosto de Reintegración y Amejoramiento del Regimen Foral de Navarra".
Łe istitusion forałi de ła Navara thumb|240px|Edifiçio del Parlamento de Navara, Panplona. Parlamento de Navarra o Cortes de Navarra: òrgano łegislativo de rapresentansa połítica ełeto a sufrajo universałe par un periodo de quatro ani. El ga ła potestà łegislativa par quanto riguarda łe materie de so conpetensa come Comunità Foral. El Parlamento l'elexe al Presidente del Goerno de Navara e el exercita un roło de inpulso e controło de łe atività del Goerno de Navara. Gobierno de Navarra o Diputación Foral: el Goerno de Navara l'è l'òrgano cołegial che, soto ła diresion del so Presidente, el stabiłise ła połítica general e l'dirixe l'aministrasion de ła Comunità Foral de Navara. L'è conposto dal Presidente e dai Consejeri o Deputati Forałi, da eło nominè. El Goerno el ga el poter executivo e ła potestà regołamentaria. Atualmente l'è direto da ła coałision de Unión del Pueblo Navarro e Convergencia de Demócratas de Navarra, de sentro-destra rejonałista. Cámara de Comptos: in basco Nafarroako Comptos Gambera, l'è l'istitusion dèdita a ła gestion econòmica e finansiaria del setor público de ła Comunità Foral de Navara. Defensor del Pueblo de Navarra: el Difensor del Popoło o Ararteko in basco, l'è ła istitusion che, su mandato del Parlamento, ła vigiła su el rispeto dei diriti fondamentałi e de łe łibartà publiche dei çitadini, e co sta finałità el supervixiona l'atuasion de łe aministrasion pùbliche de st'altri enti łocałi navarexi.
L'autonomia navarexe