Giuseppe Garibaldi

right|thumb|225px|Giuseppe Garibaldi

El xe considerà una de łe figure fondamentałi del Risorgimento italian, el ga personalmente condoto e conbatù in parece de łe canpagne miłitari che łe ga portà a ła formasion de l'Itałia unìa; el xe noto anca co l'apełativo de eroe dei du mondi, par łe so inprexe miłitari compiue sia in Mèrica del Sud che in Eoropa.

Adołesensa Garibaldi el xe nato a Niza quando sta sità ła faxeva parte del Primo Inpero. Tornà al Regno de Sardegna dopo el Congreso de Viena (1815) ła xe restà soto el governo dei Savoia fin al 1860. El gra el secondoxenito de Domenico, caitan de cabotajo imigrà da Chiavari, e Rosa Raimondi, orixinaria de Loano. Angelo el zera el nome de so fradeo major, mentre dopo Giuseppe a xe nati altri du mas'ci, Michele e Felice, e do putine, morte picinine.

I xenidori i gavarìa vołù aviar Giuseppe a ła cariera de avocato, de dotor o de prete. Ma al fioło a ghe piaxeva poco studiar e el preferiva i exercisi fixeghi e ła vita de mar esendo, come łu steso el ga dito, «pì amigo del spaso che del studio». Vedendose ostacołà dal pare inte ła so vocasion marinara, eò ga tentà de scapar par mar verso Genoa co alcuni conpagni, ma el xe sta fermà e ricondoto a caxa. Tutavia el se ga apasionà a l'insegnamento dei so primi precetori, soratuto del sior Arena, on reduce de łe canpagne napołeoniche, che el ghe ga inpartio lesion d'itałian e de storia antica. El xe restà soratuto afasinà da l'antica Roma.

Convinto so pare a łasarlo 'ndar drio a ła so cariera maritima a Genoa, el xe sta iscritto inte el registro dei mozi inte el 1821. A sedexe ani, inte el 1824, el xe ga inbarcà so ła Costanza comandà da Angelo Pesante de Sanremo, che el gavarìa in seguito descrito come «el mejo caitan de mar». Inte el so primo viajo el se ga spinto a Odessa inte el mar Negro e fin a Taganrog inte el mar d'Azov (entrambe ex cołonie genovesi). Ł'ano sucesivo, col pare, el se ga direto a Roma co on carico de vin, par l'aprovigionamento dei pełegrini vegnui par el Giubileo indito da papa Leone XII.

Sui mari d'Eoropa thumb|left|159px|Giuseppe Garibaldi da xovane

Inte el 1827 el ga salpà da Niza co ła Cortese par el mar Nero, ma el bastimento el xe sta asałio dai corsari turchi che i ga depredà ła nave, robando perfin i vestiti dei marinai. El viajo comunque el xe continuà e inte l'agosto del 1828, el xe sbarcà da ła Cortese a Costantinopołi, dove el sarìa restà fin al 1832 a causa de ła guera turco-rusa, e el se ga integrà inte ła comunità italiana. Secondo łe ricerche fate da ła so bisneoda direta Annita GaribaldiConferensa fata inte ła primavera del 2007 preso l'Istituto par l'Oriente de Roma., probabilmente el ga frequentà ła caxa de Calosso - comandante de ła cavałeria del Sultano col nome de Rustem Bey - e l'anbiente dei genovexi che storicamente i zera insedià inte el quartiere de Galata (Pera), e el se guadagnava da vivere insegnando italian, fransexe e matematega.

Inte el febraro del 1832 a ghe xe sta riłasà ła patente de caitan de seconda clase e subito dopo el se ga reimbarcò co ła Clorinda par el mar Nero. Ancora na volta ła nave ła xe sta ciapà de mira dai corsari, ma stavolta l'equipajo el ga risposto ai agresori a fuxiłade. Garibaldi el xe sta ferìio a na man, el garìa ricordà sta scaramucia come el so primo conbatimento.

Dopo 13 mesi de navigasion el xe ritornà a Niza, ma subito, inte el marso 1833, el xe ripartio par Costantinopołi. A l'equipajo a se ga zontà tredexe pasejeri fransexi seguaci de Henri de Saint-Simon che i andava in bando inte ła cavedal Otomana. El so cao el zera Emile Barrault, on profesor de retorica che l'esponeva łe idee sansimoniane a l'equipajo.

Garibaldi, che el gaveva ałora vintisiè ani, el xe sta parecio influensà dał so parołe ma Anita Garibaldi ła ipotisa che no pare inprobàbiłe che quełe idee no łe ghe fuse del tuto nove, fin da quando el gaveva sojornà inte l'Inpero otoman, łogo presilto da tanti profughi połiteghi de l'Eoropa e percorso da fremiti de autonomia e de łibertàAlcune so province, come l'Egito, łe se zera de fato zà fate autonome fin dal 1805, co Mehmet Ali, mentre altre, come ła Grecia, łe anbiva a ła pì totałe indipendensa..

Po' el bastimento el ga sbarcà i fransexi a Costantinopołi e el ga proseguio par Taganrog. Chi inte na ostaria, mentre a se discoreva, on omo dito el CredenteA no xe parò del tuto escluxo che tałe definision ła podese aver a che fare anca co i ideałi de ła Masoneria che, del resto, Garibaldi el ga aderìo pì tardi co forte convinsion. el esponeva łe le idee maziniane.

A Giuseppe łe texi de Giuseppe Mazzini łe pareva ła direta conseguenza de łe idee de Barrault, inte ła łota par l'Unità d'Italia.

Da marinaio a bandito Giuseppe Garibaldi el ga incontrà Giuseppe Mazzini inte el 1833 a Łondra, dove st'ultimo el zera in bando e subito el se ga iscrito subito a ła Giovine Italia, on'asociasion połitega segreta co ło scopo de trasformare l'Itałia inte na repùblega democràtega unitaria.

Garibaldi el xe po' entrà inte ła Marina Sabauda par fare propaganda rivołusionaria.

Insieme a l'amigo Edoardo Mutru el ga sercà a bordo e a tera de fare proxełiti a ła cauxa, esponendose co legeresa. I du i xe sta segnałà a ła połisia e sorvejà, e par questo i xe sta trasferìi so ła fregata Conte de Geneys in partensa par el Braxil.

Inte el fratenpo a se zera stabiłìo che l'11 de febraro 1834 a ghe saria sta on'insuresion popołare in Piemonte. Garibaldi el ga sercà de metarse in contato co i mazziniani; ma el fałimento de ła rivolta in Savoia e l'ałerta de exercito e połisia i ga gato fałire tuto.

Indicà come uno dei cai de ła cospirasion, Garibaldi el xe sta condanà ała pena de morte ignominioxa in contumacia in quanto nemigo de ła Patria e del Stato.

Garibaldi el xe diventà cusì on "bandito": el se ga rifugià prima a Niza e po el ga varcà el confin rivando a Marsiglia, ospite de l'amigo Giuseppe Pares. Par non destare sospeti el se ga meso el nome fitisio de Joseph Pane e a lujo el se ga inbarcà a ła volta del mar Nero, mentre inte el marso del 1835 el xe sta in Tunixia, restando tutavia in contato co i maziniani.

Garibaldi el ga decixo quindi de partir a ła volta de ła Amèrica del Sud co l'intension de propagandare i ideałi maziniani. Ł'8 de setenbre 1835 el xe partio da Marsiglia sol brigantin 'Nautonnier.

Exilio in Amèrica del Sud Tra el diçenbre 1835 e el 1848 Garibaldi el ga trascorso on łongo bando in Amèrica del Sud. Prima a Rio de Janeiro, acolto da ła picoła comunità de itałiani aderenti a ła Giovine Italia.

Po, el 4 de majo 1837, el ga otegnù na 'patente de corsa' dal governo del Rio Grande do Sul, ribełe a l'autorità de l'Inpero del Braxil, e el ga ciapà a sfidar on impero col suo pescheregio, batezà Mazzini.

Dopo tanti epixodi, incluxa na fuga in Uruguay, e po' a Gualeguay, in Argentina, el ga ciapà parte a łe so prime bataje terestri. Ł'11 de apriłe 1838 el ga respinto on intiero batajon de l'exercito inperiałe braxilian (bataja del Galpon de Xarqueada). El ga partecipò, quindi, a ła canpagna che ga portà a ła prexa de Laguna, cavedal de ła visina provincia de Santa Catarina, el 25 de lujo 1839.

El 15 de novenbre l'exercito inperial el ga riconquistà ła sità, e i republicani i xe scapà inte i altipiani, dove ca ghe xe sta bataje co fortune alterne. In particołare Garibaldi el xe sta inpegnà par ła prima volta inte on conbatimento esclusivamente terestre, inte i presi di Forquillas: el ga atacà co i so marinai el nemigo e ło ga costretto a ła ritirata.

Batù ła rebelion separatista, inte el 1842 Garibaldi el xe riparà in Uruguay, dove el ga comandà ła flota uruguaiana inte na bataja naval contro i argentini e el ga partecipà quindi a ła difexa de Montevideo co i so vołontari, tui vestìi co camixe rosse. Chi el ga maridà inte el 1842 Ana Maria de Jesus Ribeiro. El ga avù da eła quatro fiołi, ma una ła xe morta par el vajoło.

El xe rientrà in Itałia poco dopo ło scopio dełla prima guera de indipendensa.

Prima guera d'indipendensa Tornà in Eoropa inte el 1848 par partesipar a ła prima guera de indipendensa contro i austriaci, dopo esar sbarcà a Niza co Anita, i tre fiołi e i conpagni, Garibaldi el xe 'ndà el 5 de lujo a Roverbeła, visin a Mantova, par ofrirse vołontario al re Carlo Alberto che no ło ga vołù. El ga partesipà comunque a ła guera come vołontario al servisio del governo provisorio de Miłàn. Co ła Łegion che gaveva organizà el ga otegnuo du sucesi tateghi picinini, sui Austriaci del d'Aspre, a Luino e Morazzone.

Republica Romana right|thumb|400px|1849, Dopo ła fin de ła Republica Romana Giuseppe Garibaldi e Anita Garibaldi in fuga, i ga catà rifujo a San Marin Dopo ła sconfita piemontexe de Novara (22-23 de marso 1849), Garibaldi el ga partecipà ai conbatimenti in difexa de ła Republica Romana, minacià da łe trupe fransexi e napołetane che łe difendeva i intaresi del papa Pio IX.

Fuga da Roma e morte de Anita Dopo che Roma ła zera cascà, Giuseppe Garibaldi el ga łasà ła sità co l'intension de rivare a Venesia dove a rexisteva oncora ła Republica de San Marco. Inseguìo, oncora na volta, da łe trupe del tenente-feldmaresiało d'Aspre, che el comandava el corpo de ocupasion austriaco in Toscana, el ga perso anca so mujer Anita che, in stato de gravidanza e straca, ła xe morta par mancansa de cure inte łe pałù de Comacio. Co na fuga aventuroxa el xe riusìo a scapare a ła catura, 'rivando fin in Łiguria, inte el Regno de Sardegna. Chi el xe sta invità a non fermarse e inbarcà par ła Tunixia, po' par Tangeri. Pasài lì alcuni mexi, el se ga trasferìo a New York (1850) dove el ga laorà inte ła fabrica de candełe de Antonio Meucci. Dopodeché el se ga portà anca in Perù par catar un ingajo come caitan de mare.

Rientro in Itałia e seconda guera d'indipendensa thumb|right|200px|Giuseppe Garibaldi Garibaldi el xe tornà in Itałia inte el 1854. El ga conprà metà de l'ìzoła de Caprera metendose a far l'agricoltore.

Sinque anni dopo el ga partecipà a ła seconda guera de indipendensa guidando, inte na briłante canpagna, i Cacciatori delle Alpi contro i austriaci inte ła Łonbardia setentrionałe.

Da Quarto al Volturno Inte el 1860 Garibaldi el ga organizà na spedision par conquistar el Regno de łe Do Siciłie (ła Spedision dei Miłe). Sunà su on corpo de spedision de miłe omeni, łe Camixe Rosse, Garibaldi el xe rivà in Sicilia, sbarcando inte el porto de Marsala, el se ga proclamà ditator de ła Siciłia in nome de Vitorio Emanuełe II, ciamandoło 're d'Itałia'Ł'apełativo de "ditator" el xe da riferirse a ła figura del dictator, na magistratura de l'antica Republica Romana a cui a ghe gerano asegnà i pieni poteri par risolvare emergense.. El 13 de majo, rinforsà da xentenara de vołontari, el ga batù i borbonici a Calatafimi. Dopo na aventuroxa marcia tuto intorno a Pałermo, el 27 de majo el ga dà l'asalto a ła sità.

Vinta ła rexistensa de ła piazaforte de Miłazo, Garibaldi, e soratuto el so łogotenente Nino Bixio, i se ga rexi protagonisti de una strage a Bronte Fa riferimento a tałi fati ła voxe Strage de Bronte, ło scritore e vołontario garibaldin Cesare Abba, La "Storia della Sicilia" di editoriale Agorà e Bronteinsieme.it. El 20 de lujo, a xe sta patuia na łonga tregua co ła guarnizon de Messina, che ła acetava de non infastidir i vołontari, a condision de mantegnere el controło de ła citadeła.

El 19 de agosto ła trupa ła xe sbarcà in Calavria a Melito. Ła ga girà e ła ga batù i borbonici a Regio Całavria el 21 de agosto. A xe tacà na rapida marcia verso nord, che ła xe finìa, el 7 de setenbre, co l'ingreso in Napułi. Ła cavedal ła zera sta abandonà dal re Francesco II, che el gaveva portà l'exercito a nord del fiume Volturno. Ła bataja del Volturno ła xe sta ła mejo de quełe conbatue da Garibaldi inte sta canpagna: l'1-2 de otobre łe forse garibaldine łe ga respinto ben l'ataco de l'exercito borbonico, riorganizà a nord de Napułi da Francesco II, dopo i sbandamenti sucesivi a ła Miłazo.