Renzo Arbore, a l'anagrafe Lorenzo Giovanni Arbore (Fogia, 24 de zunjo 1937), el ze un cantaudor, disc jockey, condutor radiofònego, clarinetista, showman, autor tełevizivo, condutor tełevizivo, senegiador, regista, conpozidor e ator itałian.
El vien considerà el primo disc jockey itałian.
Biografia
Renzo Arbore el nase a Fogia el 24 de zunjo del 1937, só fiol de un cavadenti e de na cazołina. Da putèło el ga vivesto so ła só pèłe ła dura esperiensa de ła segonda guera mondiałe; ła sità pujeza ła ze stà infati pì volte brèsajo dei bonbardamenti dei Ałeài e ła fameja Arbore perciò, cofà tanti altri so consitadini, el ze stà sfołà in Abruso, a Chieti, devenjùa na sorta de "sità verta" par i sfołài provenjenti dai łoghi bonbardài tra Abruso, Mołixe e Pulia. Dopo aver pasà l'istà de'l 1944 da na fameja de Francavilla al Mare (in provinsia de Chieti), ła fameja ła ga podùo far ritorno a Fogia.
Vita privà Scapòło convinsùo, drìo de un łigame inte i ani 1960 co ła cantante e presentadora torineze Vanna Brosio (ła canson de Mogol e Lucio Battisti "Innocenti evasioni" ła ze ispirà a un epizodio de ła so rełasion), el se ga conpanjà co ła cantante romana Gabriella Ferri, el ga po' avesto na łonga storia d'amor inte'l desenio drìo co Mariangela Melato; drìoman el ze stà łigà a Mara Venier fin al 1997. Inte'l 2007 el se ga łigà darecào a ła Melato, e el ze stà co eła insìn a'l dì de ła morte de Mariangela, l'11 de zenaro 2013.
Prima de łaurearse in Giurisprudensa a l'Università dei Studi de Napułi Federico II, el ga scominsià a destinguerse come muzicista pròpio a Fogia, ła só sità nadałe, inte ła stòrega Taverna del Gufo inte el çentro stòrego e da łe bande de Via Arpi, dopo èsar stà, in presedensa, drìo de un famozo conpleso jazz fogian, l'orchestra Parker's Boys, anca clarinetista. L'ezordio so'l palco el ze avenjesto a 18 ani, inte na dixieland band, inte ła sità de Nocera Inferiore.
El se interesa de mùzega łiziera e de jazz. Inte el 1964 el vinse un concorso in Rai. Drìoman el parteçipa al corso de "mestro programador de mùzega łizièra". El conose Gianni Boncompagni, che el deventa so conpagno de banco. Par ła tv de stato i se ocupa de trasmision de varietà (Bandiera gialla, Alto gradimento, L'altra domenica, Cari amici vicini e lontani..., Indietro tutta!); inte el 1996 el xe stà diretor artistego dei programi Radio RAI.
Inte ła so połiedrega atività el ga otenjesto sucesi in vari canpi: brao muzicista e cantante co L'Orchestra Italiana, condutor radiofònego e tełevizivo - A resta memoràbiłe łe trazmision radiofòneghe, prezentàe insenbre a Gianni Boncompagni: Bandiera gialla (1965), Par voi giovani (1967), Alto gradimento (1970) e tełevixive: Speciale par voi (1969-1970), na spesie de proseso ai cantanti de'l parìodo, L'altra domenica (1976-1979), el só primo vero suceso inte'l cuało el ga creà un stiłe alternativo in direta concorensa co ła contenporanea Domenica in de Corrado, Quelli della notte (1985), Indietro tutta! (1988) e Speciale par me - meno siamo meglio stiamo (2005). El ze stà anca ator e rejista sinematografego (Il pap'occhio, 1980; "FF.SS." - Cioè: "...che mi hai portato a fare sopra a Posillipo se non mi vuoi più bene?", 1983).
Renzo Arbore insieme a Gianni Boncompagni el ze stà tra i primi in asołuto a pasar in radio i brani dei Beatles, non retegnùi idonei a l'epoca dai dirizenti Rai.
El ga avùo el merito de scoèrzer e zlansar novi parsonaji intrà i cuałi Roberto Benigni, Gegè Telesforo, Giorgio Bracardi, Mario Marenco, Marisa Laurito, Nino Frassica, Milly Carlucci, Daniele Luttazzi e vałorizarghene altri cofà Michele Mirabella, Luciano De Crescenzo e la Microband, l'atora Maria Grazia Cucinotta, Nina Soldano, łe condutore tełevizive Luana Ravegnini e Ilaria D'Amico, l'ator Francesco Paolantoni, ła prezentadora Feliciana Iaccio, ła cantante Pietra Montecorvino.
Łe só esperiense inte'l mondo muzegałe łe ga inìsio inte'l 1972, co ła "N.U. Orleans Rubbish Band" (indove łe łétare pontae łe sta par "Nettezza Urbana"), che ła jera conponesta, oltre che dal steso Arbore al clarineto, da Fabrizio Zampa a ła bateria, Mauro Chiari al baso, Massimo Catalano al tronbon e Franco Bracardi al pianoforte; sto grupo ga publegà un 45 ziri, contenjente She was not an angel e The stage boy, insidesto par zogo dai sincue.
Inte'l 1991 el ga fondà L'Orchestra Italiana, co cuìndeze grandi sołisti par vałorizar ła canson napułitana clàsega restituìndoghe dinjità, tra l'altro, a'l mandołin.
Za prezidente de "Umbria Jazz", el ga dazesto un intełijente contributo a ła renasita de ła granda manifestasion jazzistega perugina. Inte'l 2002 el fonda un novo grupo, "Renzo Arbore e i so Swing Maniacs", sernindo personalmente i muzicisti intrà i mejo de ła sena jazzistega romana e nasionałe: el sasofonista Fabiano "Red" Pellini, el chitarista Emanuele Basentini, el pianista e sasofonista Giorgio Cuscito, el baterista Alberto Botta e el pianista Attilio Di Giovanni, intrà i altri, ga miłità in 'sta poderoza swing band. No'l desfa, tutavia, L'Orchestra Italiana, insenbre a ła cuała el sèita ezibirse par vari avenjimenti alternandose co ła nomenata band. Inte'l 2004 el se ezibise in tre conserti co L'Orchestra Italiana: a ła Carnegie Hall de New York, a'l Casino Rama de Toronto e a'l Teatro de l'Opera de Roma a ła prezensa de'l Presidente Carlo Azeglio Ciampi. Co i Swing Maniacs el inside un dopio CD venjùo fora inte'l febraro 2005, l'àlbun Vintage, ma non li dimostra, premià co'l "Disco d'oro". L'àlbun el vien fora parò co'l nome de'l grupo modifegà in "Renzo Arbore e gli Arborigeni".
Inte'l 2008 el ghe ga dazesto voze a'l dromedario Tutankamon inte'l film d'anemasion La luna inte el deserto direto dal rejista Cosimo Damiano Damato.
Da tanti ani el ze presidente de na asosiasion dei disc-jockey itałiani e el se ezibise anca cofà sonador de clarineto jazz. Da'l 1989 el ze testimonial de ła Lega del Filo d'Oro, na asosiasion onlus che ła asiste persone sordoorbe.
Inte l'otobre de'l 2007 A ze venjùo fora so'l marcà el łibro Renzo Arbore o sia Quello della musica, ła prima biografia muzegałe de l'artista srivesta da'l zòvane clarinetista e muzegòłogo Claudio Cavallaro, só fan da cuando che'l gera putèło.
Inte'l 2009 el ga cantà inte l'ùltemo disco de Claudio Baglioni Q.P.G.A., inte ła canson Buon Compleanno. El 28 de łujo 2013 el fa partesipar el tour Renzo Arbore e L'Orchestra Italiana a ła 43ª edision de'l Giffoni film festival.
Senpre inte'l 2009 el ga partesipà a'l documentario Beat Parade de Corrado Rizza e Luigi Rizza, produxesto da Istituto Luce, contando i ani 1960 e ła Beat Generation.
El 15 de novenbre del 2010 Arbore torna in tv co ła trazmision ...a lunga durata, Arbore e gli arborigeni so Rai Internationale in replica so Rai 5.
El 27 de novenbre del 2015 el presidente de ła Rejon Campania Vincenzo De Luca el ło nomena, insieme a Giovanni Minoli e Lia Rumma, inte'l consejo de inderiso de ła Fondasion Ravello de l'omònema sitadina de ła costiera amalfitana.
Trazmision
Arbore e ła só banda i ga łasà un senjo fondo inte ła tełevizion de cuałità che se fazeva fin a ła metà dei ani 1990.
Za co łe só prime aparision dei ani 1960, come Bandiera gialla e Speciale par voi, Arbore inpone stiłe e idee stremamente inovative respeto ai canoni tełevizivi de l'època. A baste recordar Speciale par voi (1969), inte ła cuała par ła prima volta famozi cantanti venjea metùi soto el fogo incrozà de domande e oservasion, anca cative, da parte de'l pùblego in sała.
El pì clamorozo suceso riva parò da ła radio, co ła trazmision Alto gradimento, conduzesta insieme a Gianni Boncompagni.
Arbore el ze tornà a ła tełevizion inte i primi ani 1970: inte'l 1972 el ze ciamà da Lino Procacci a condùzer ła trasmision muzegałe Amico flauto.
El se zonze cuindi a ła trazmision pomeridiana L'altra domenica che, in concorensa co'l format pì tradisionałe proponesto da ła Rete 1 de ła RAI, el introduzeva un novo stiłe iriverente e gołiàrdego anca inte i programi-contenjidor de ła doménega pomerigio, co ła partesipasion de racuanti artisti infrà i cuałi Roberto Benigni che'l zvolzeva el roło de'l critico tełevizivo, Andy Luotto el cuzin meregan, i cołegamenti co Mario Marenco da Roma, Michael Pergolani da Łondra, Françoise Riviere da Parize e Isabella Rossellini da New York, łe Sorelle Bandiera. Par ła prima volta in una trasmision tełeviziva el pùblego entra in contato direto co ła tełevizion, in palio vinti milion de łire e tante ridàe.
Inte'l 1980 riva ła serie Tagli, ritagli e frattaglie, conduzesta insieme a Luciano De Crescenzo e Lory Del Santo; inte el 1981 Telepatria International co łe indezmentegàbiłe evocasion spiriteghe de Dante (Roberto Benigni), Cristoforo Colombo (Paolo Villaggio), San Giuseppe (Ugo Tognazzi) e co l'ùltemo dei Miłe (Carlo Verdone), in cui el slansa łe Gemelle Nete; e inte el 1984 Cari amici vicini e lontani, programa so ła storia de ła radio, da novo co łe Gemelle Nete (che łe interpreta ła sigla finałe del programa, Un bacio a mezzanotte).
Ma xe inte el 1985 che riva el gran suceso co ła trazmision de Rai 2 Quelli della notte, un apontamento cult, co na serie de personaji comici e intełetuałi che i se riuniva inte ła note sureałe e un poco saltrona. Ła trasmision, na ciara satira inte i confronti dei diłaganti sałoti tełevizivi, slansa sol firmamento nasionałe el comico Nino Frassica in te'l ròło vesti de Far Antonino da Scasazza che, co łe so zlonganje, ga fato divertir mexa Itałia. Tanti altri xe sta comuncue i nuovi volti zlansài da ła trasmision, come Riccardo Pazzaglia el fiłozofo partenopeo, Massimo Catalano l'intełetuałe viveur, Maurizio Ferrini raprezentante romanjoło de pedalò afesionà al Partio Comunista, Simona Marchini romantega sognadora, Marisa Laurito cuzina in ateza perene del mrozo, e oncora Mario Marenco, Andy Luotto oltre che el steso Renzo Arbore, gran strasinador. Ła trasmision ła ga sengà na epoca e i tormentoni e łe batue entra inte el zergo zornalier. L'album produzesto co łe muzeghe de ła trasmision ga vendesto scuazi mezo milion de copie.
Inte el 1987-1988 ła trasmision Indietro tutta! ga replegà el sgragrando suceso de Quelli della Notte. El programa stigmatizava l'invadensa de ła tełevizion de tipo pì comerciałe, ridicołizandone i uzi e costumi; na parodia tełeviziva inte ła cuała Nino Frassica impersonava un inprobàbiłe cuanto sgangherà "Bravo prezentador"; notevołe el grupo de bałarine braziliane del Cacao Meravigliao che łe raprezentava un sureałe sponsor e łe Toze Coccodè, un ridicoło corpo de bało. Non mancava anca personaji cofà Mario Marenco che inpersonava "Riccardino", un putèło asè despetozo che co tanto de traversa e carteła el pasa el tenpo a corarghe drìo al can Fiocco. El mestro Gianni Mazza el jera a cao de l'orchestra "Mamma li Turchi", Francesco Paolantoni jera Cupido, picà al brìscoło e intento a butar frese che no andava mai a segno. Ła senografia ła raprezentava na nave e l'amirajo Arbore jera tornià da do bełe toze che łe raprezentava Miss Nord e Miss Sud; a vardia del soteraneo zera łe "Vardiane" (una de łe due ła zera zovanisima e oncòra sconosùa Maria Grazia Cucinotta, l'altra Feliciana Iaccio).
Inte el 1986 Arbore partesipa al Festival de Sanremo co ła canson ironega Il clarinetto e'l se pozisiona al segondo posto. Inte l'ezecusion del brano sol palco sanremeze el ze conpanjà da cuełi che èło isteso el ciama i "Tre amici e'l cunjà" de cui fa parte Gegè Telesforo, Nando Murolo, Adriano Fabi e Piero Roberto. Segue altri programi tełevizivi come DOC e Marisa la nuit. In sto ùltemo programa, conduzesto da Marisa Laurito, Arbore, che el ze ła voze fora canpo, antisipa cueło che sarà el modo de far tełevizion de ła Gialappa's Band.