76-я Лідскі пяхотны полк або Лідскі полк стральцоў, Віленскі полк, атрад Дамброўскага — фарміраванне Войска Польскага перыяду Польскай Рэспублікі.

На аснове III батальёну польскай Самаабароны Віленскай зямлі і атрадаў польскай Самаабароны з Ліды, Шчучына і іншых 15—25 студзеня 1919 года ў Шчучыне сфарміраваны атрад пад камандаваннем маёра Дамброўскага. Пэўны час атрад таксама называўся Віленскім палком.

Загадам ген. Шэптыцкага на аснове атраду быў утвораны Лідскі стралецкі полк (6.6.1919, Ліда) у складзе 3-й брыгады 2-й літоўска-беларускай дывізіі (ліпень 1919).

З 21.10.1922 называўся «76-ы пяхотны полк», уваходзіў у склад 29-й пяхотнай дывізіі польскага войска.

З кастрычніка 1922 полк кватараваў у Гродне.

У польска-бальшавіцкай вайне

Падчас польска-бальшавіцкай вайны, пасля рэарганізацыі полк адправіўся на фронт, удзельнічаючы ў наступленні на Мінск. З 5 па 8 ліпеня 1919 года ён дзейнічаў у раёне Налібоцкай пушчы, пасля чаго быў пераведзены ў рэзерв. 23 ліпеня ён атакаваў у напрамку вёскі Камень. У атацы загінуў камандзір 1-га батальёна капітан Пётр Меніцкі. Да 29 ліпеня полк адбіваў бальшавіцкія атакі, а пасля гэтай даты адбываліся толькі сутычкі паміж патрулямі. Дзякуючы падтрымцы групы генерала Ласоцкага 14-й пяхотнай дывізіі Мінск быў канчаткова захоплены, і часткі рушылі ў пагоню да ракі Бярэзіны. Тым часам 1-ы і 2-і батальёны палка адправіліся ў Койданава, дзе яны заставаліся да 31 жніўня. 1 верасня, дасягнуўшы ракі Бярэзіны, 1-ы і 2-і батальёны Лідскага палка былі адпраўлены чыгункай праз Мінск, Маладэчна і Вільню ў Сувалкі. У пачатку верасня 1919 года полк быў зменены, перакінуты на захад і нёс патрульную службу ўздоўж польска-літоўскай дэмаркацыйнай лініі.

Толькі ў ліпені 1920 года яго два батальёны прынялі ўдзел у абароне Вільні, пасля чаго адышлі ў Клепачы. Тут да іх далучыўся 1-ы батальён, які да таго часу знаходзіўся на дэмаркацыйнай лініі. Каля Клепачаў полк вёў жорсткі бой з літоўцамі і адышоў у Орань. Там ён змагаўся з расійскімі войскамі, падтрыманымі літоўскімі часткамі.

Адарваўшыся ад ворага, полк дасягнуў Марцінканца, а затым чыгункай дабраўся да Гродна. Пасля баёў пад Кузніцай і Новым Дваром полк прасунуўся да Вострава Мазавецкага, адкуль быў перакінуты ў Ломжу. 1 жніўня 1920 года полк адбіў напад ворага на пярэднім плане форта IV на паўднёвым беразе ракі Ломжычка. На наступны дзень разгарэліся жорсткія баі ля варот Ломжы, ля мастоў праз раку Нараў і ў самым горадзе. Ломжу давялося пакінуць уначы. Пры далейшым адступленні полк дасягнуў ракі Вкра. Тут яго падраздзяленні былі рэарганізаваны, і з іх быў сфарміраваны адзіны пяхотны батальён.

У ходзе контрнаступлення полк дзейнічаў у складзе 5-й арміі. Разам з іншымі падраздзяленнямі ён дасягнуў Хожэле. У канцы жніўня полк быў адпраўлены ў Модлін дзеля адпачынку і падмацавання.

21 кастрычніка 1920 года полк, з адным батальёнам, які складаўся з салдат з Памежжа, увайшоў у склад сіл генерала Жалігоўскага.

Полк удзельнічаў у агульнай складанасці ў 41 бітве. У 1919—1920 гадах у баях загінула 116 афіцэраў і радавых. Сярэбраным крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari былі ўзнагароджаны 12 салдат, Крыжам Харобрых— 114, а Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы — 26.

Полк у часе пакою

У міжваенны перыяд 76-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў акрузе корпуса № III у Гродне ў складзе 29-й пяхотнай дывізіі. Полк дыслакаваўся ў казармах Польскага легіёна ў квартале вуліц Чыгуначнай, Бэма і Касцюшкі. Гродна, як буйны гарнізон, размяшчаў шматлікія гарнізонныя ўстановы, такія як гарнізонны касцёл, так званы фарны касцёл Вітаўта, гарнізоннае казіно, бібліятэка з бальнымі заламі, прадстаўнічая зала, більярдная і чытальныя залы для кожнага палка. Для шэраговых існавалі Дом жаўнера з тэатрам і Дом стралка.

Полк падчас вераснеўскай кампаніі 1939 У верасні 1939 года ён ваяваў у складзе 29-й пяхотнай дывізіі ў рэзервовай арміі Прусаў. 1/2 верасня 1939 года па загаду камандзіра 29-й пяхотнай дывізіі палкоўніка Ігнацыя Азевіча ён рушыў у раён Любохня-Томашаў-Мазавецкі. Затым ён разгарнуўся ў лясах Любочніцкага лясніцтва, каля Цеканова. 3 верасня, чарговым дзённым і начным маршам, полк дасягнуў зоны канцэнтрацыі ў Сулейаўскіх лясах на рацэ Піліца. Ён размясціўся лагерам у лясах каля егерскай хаты Зажэнціна і вёсак Зажэнціна і Пручэньска. Раніцай 3 верасня полк быў перагрупаваны ў лясную зону каля егерскай хаты Стшэльцэ на дарозе Сулеёў-Апочна. 5 верасня Сулеёў быў разбамблены, у выніку чаго загінула каля тысячы чалавек, у тым ліку 19 салдат з 76-га пяхотнага палка. 4 верасня ў Пшэдбуж быў адпраўлены атрад 29-й пяхотнай дывізіі. У яго склад уваходзілі рота 5/76-га пяхотнага палка і ўзвод супрацьтанкавай зброі і цяжкіх кулямётаў 81-га пяхотнага палка. Яго задачай была абарона плацдарма на рацэ Піліца. У другой палове дня 4 верасня атрад уступіў у бой з нямецкай калонай. 5 верасня ваенная акруга капітана Сапоцькі ў Пшэдбужы ўступіла ў бой з матацыклістамі, бронеаўтамабілямі і матарызаванай пяхотай нямецкай 1-й лёгкай дывізіі. 5-я рота не далучылася да палка, прайшоўшы праз Апочна і Пшысуху, далучыўшыся да Паўднёвай групы арміі «Прусы». Яна ўдзельнічала ў баях пад Ілжай, дзе частка атрада была раскідана. Астатнія, пераправіўшыся праз Віслу праз Люблінскую вобласць, далучыліся да батальёна «Вільк» кавалерыйскай дывізіі «Заза» Асобнай аператыўнай групы «Палессе», дзе капітан Сапоцька заняў пасаду намесніка камандзіра батальёна

Увечары 5 верасня 76-ы пяхотны полк разам з III/29-й артылерыйскай батальённай артылерыйскай дывізіяй і інжынернай ротай, згодна з загадам камандзіра дывізіі, пачаў марш у напрамку Розпшы і ракі Прудка ў якасці авангарду 29-й пяхотнай дывізіі. Каля 20:00 на мосце праз раку Піліцу ў Сулеёве камандзір арміі «Прусы» генерал-маёр Стэфан Даб-Бернацкі змяніў загад, дадзены камандзіру палка падпалкоўніку Станіславу Сенкевічу. Згодна з гэтым загадам, 76-ы пяхотны полк пачаў свой далейшы марш дзвюма калонамі: у першай ішоў 1-ы батальён з артылерыйскай батарэяй III/29-й артылерыйскай артылерыйскай арміі, веласіпедная рота і інжынерны ўзвод у суправаджэнні камандзіра палка з палкавым сцягам у аўтамабілі. Калоне трэба было прайсці з Сулеёва праз Залешыцэ і Лонгінаўку да Розпшы. Другая калона, у складзе II і III батальёнаў палка, большай часткі III/29 PAL і большай часткі інжынернай роты, павінна была наступаць з Сулеёва праз Мілеёвіцы, Мілеёва і Розпшу.

5 верасня а 22:30 першая калона, дасягнуўшы вёскі Залешыцэ, была абстраляна з будынкаў у вёсцы. У выніку ар’ергардных баёў часткі 2-й роты і атакі на вёску разам з інжынерамі былі страчаны тры танкі, адзін пазадарожнік і чатыры матацыклы. Акрамя таго, было захоплена 20 палонных, у тым ліку два нямецкія афіцэры. Праз дваццаць хвілін пасля поўначы 6 верасня калона 1-га батальёна падышла да дарогі Пётркув-Трыбунальскі-Чэнстахова, і ў вёсцы Морыца быў знішчаны яшчэ адзін нямецкі пост. Былі захоплены яшчэ тры танкі і шэсць пазадарожнікаў, а нямецкія акупанты посту ўцяклі ў Лонгінаўку. Прыкладна а 13:00 і 14:10 рота веласіпедыстаў, якія рухаліся на разведку перад вёскай Лонгінаўка, трапіла пад моцны агонь нямецкіх кулямётаў. Падчас гэтага машына камандзіра палка была абстраляна і пакінута. Пакуль роты, супрацьтанкавыя гарматы і артылерыйская батарэя 1-га батальёна займалі пазіцыі для атакі, нямецкі гарнізон у Лонгінаўцы пачаў контратаку з дзвюма пяхотнымі ротамі, некалькімі танкамі і артылерыйскай падтрымкай. Польская пяхота, выкарыстоўваючы агонь са стралковай зброі, адбіла атаку нямецкай пяхоты, а танкі былі знішчаны агнём супрацьтанкавых артылерыйскіх груп, гранатамі і супрацьтанкавымі мінамі, падкладзенымі пад варожыя танкі стралкамі. Некалькі нямецкіх танкаў былі знішчаны, але штандарт у машыне камандзіра палка быў страчаны. Праз імгненне ў жорсткім рукапашным баі палкавы штандарт быў адбіты. А 4:40 раніцы нямецкія танкі ўдарылі па тыле 1-га батальёна з Пётркува-Трыбунальскага, і іх атака была адбітая 3-й стралковай ротай і супрацьтанкавымі сродкамі. А 6:00 раніцы скаардынаваная нямецкая атака з Лонгіноўкі і Пётркува вымусіла батальён стварыць перыметральную абарону на адкрытай мясцовасці. У начных баях загінулі 32 афіцэры і 652 радавыя.

Загад генерала Домб-Бернацкага аб далейшых змяненнях загаду аб адмене руху 29-й пяхотнай дывізіі не дайшоў да камандзіра 76-га пяхотнага палка. Салдаты 1-га батальёна і прызначаных яму падраздзяленняў змагаліся да апошняга патрона, наносячы ворагу крывавыя страты і знішчаючы яго тэхніку. Каля 7:30 раніцы 1-ы батальён спыніў сваё існаванне, быў разбіты і знішчаны ў баі. Параненых дабівалі нямецкія салдаты або забівалі танкі. Яны загінулі параненымі, а потым былі збіты танкамі, як і іх салдаты: камандзір палка, камандзір 1-га батальёна і шматлікія афіцэры і унтэр-афіцэры. Другая калона палка, перапраўляючыся праз раку Луцёжу, была разбіта з-за абвальвання моста. 2-гі батальён маёра Э. Юстыняка з артылерыйскай батарэяй з III/29 Pal працягнуў марш. Заўважыўшы прысутнасць ворага ў вёсцы Мілеёвіцы, маёр Юстыняк абышоў вёску і атакаваў здзіўленую роту нямецкіх матарызаваных стралкоў. У баях загінула каля 60 нямецкіх салдат. Затым батальён атакаваў Мілеёў, уварваўшыся ў горад, змагаючыся ў цемры з дапамогай гранат і штыкоў. Батальён дасягнуў раёна царквы ў Мілееве і знішчыў нямецкі транспарт, спаліўшы танкеры і вагоны з боепрыпасамі. Нямецкі гарнізон Мілеева быў выгнаны з горада жорсткай атакай. Затым была распачата атака ў напрамку сядзібы. Штаб 1-й нямецкай бранятанкавай дывізіі, размешчанай у маёнтку, уцёк у пошуках бяспекі. Пісьменнікі, ганцы і сувязісты супраціўляліся, але атака 2-га батальёна працягвалася. А 4-й гадзіне раніцы афіцэр сувязі са штаба арміі «Прусы» прыбыў да батальёна і аддаў загад спыніць атаку і адступіць да Пётркува. Тым часам камандзір батальёна быў забіты, а яго пераемнік, капітан С. Мысліўскі, быў адразу ж цяжка паранены. А 5-й гадзіне раніцы моцны артылерыйскі агонь і паспешліва выкліканае падмацаванне спынілі наступленне палякаў. Выконваючы загад капітана Мысліўскага аб адступленні, лейтэнант Караль Гнеўкоўскі вывеў каля 180 салдат 2-га батальёна з поля бою ў бок ракі Піліца. Смелая атака абодвух батальёнаў 76-га пяхотнага палка прывяла да вялікіх страт для немцаў (каля 200 забітых і параненых, а таксама 40 знішчаных танкаў).

У баях з нямецкімі танкамі, матарызаванай пяхотай і артылерыяй 1-й бранятанкавай дывізіі былі цалкам знішчаны асноўныя сілы палка. Камандзір палка, падпалкоўнік Станіслаў Сянкевіч, загінуў як і 20 афіцэраў (у тым ліку маёр Карнеліюш Касінскі, камандзір батальёна і аўтар гімна падраздзялення «Narbuttczycy») і 426 жаўнераў 1-га батальёна, а таксама 12 афіцэраў і 218 радавых 2-га батальёна — усяго 32 афіцэры і 652 радавыя. 631 салдат пахаваны на ваенных могілках у Мілеёве. Большасць салдат былі раздушаныя танкамі або дабітыя на полі бою. Аднак 6 верасня салдаты нямецкай 1-й танкавай дывізіі здзейснілі шматлікія забойствы палонных. У палях каля будынкаў вёскі Морыца былі расстраляны 19 палонных афіцэраў 76-га пяхотнага палка і 29 палкоў. Салдаты нямецкай 1-й танкавай дывізіі загналі астатніх палонных у барак чыгуначнай варты ў Морыцы. Яны спалілі і расстралялі каля 160 чалавек у адным з баракаў у Лонгінаўцы, калі тыя спрабавалі ўцячы. Нямецкія салдаты таксама здзейснілі ваенныя злачынствы супраць жыхароў Мілеёва і Лонгіноўкі: 86 чалавек былі расстраляныя, 16 забітыя ў падвалах гранатамі, а 117 загінулі ад нямецкага артылерыйскага агню.

Баі 3-га батальёна 76-га пяхотнага палка