Пасце́ль — найбольшая па плошчы рабочая грань (шырокі бок) цэглы або будаўнічага каменя. Пры муроўцы яна звычайна размяшчаецца паралельна аснове (гарызонтальна), і менавіта на яе кладзецца будаўнічы раствор для злучэння з іншымі цаглінамі ў сцяне. Кожная цагліна мае дзве пасцелі: верхнюю і ніжнюю. У гісторыі беларускага і ўсходнееўрапейскага манументальнага дойлідства візуальнае і тэхналагічнае вывучэнне пасцелі цэглы мае надзвычай важнае значэнне для высвятлення тэхналогіі вытворчасці, рэканструкцыі ўмоў працы майстроў і дакладнага датавання архітэктурных помнікаў.
Тэхналагічныя асаблівасці фармоўкі Характар паверхні пасцелі наўпрост залежаў ад працэсу фармоўкі цагліны-сырцу. У XI—XIII стагоддзях пры вырабе плінфы (тонкай шырокай цэглы візантыйскага тыпу) вільготную гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на спецыяльнай падкладной дошцы. Пасля запаўнення формы лішак гліны зразалі драўляным нажом, які называўся правілам. З-за гэтага тэхналагічнага прыёму верхняя пасцель плінфы заўсёды заставалася гладкай, часта захоўваючы толькі лёгкія падоўжныя драпіны ад слізгацення нажа. Ніжняя пасцель, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за шчыльнага кантакту з падкладной дошкай, на якой магла заставацца драўняная фактура.
У залежнасці ад мясцовых традыцый розных архітэктурных школ падрыхтоўка дошкі адрознівалася. Напрыклад, у смаленскім дойлідстве на ніжняй пасцелі плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы для лепшага адставання гліны, а ў наўгародскіх помніках канца XII стагоддзя на пасцелях выразна бачныя адбіткі травы.
Сляды і адбіткі Паколькі цэглу часта сушылі проста на зямлі пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі, на яе шырокай паверхні перыядычна заставаліся выпадковыя адбіткі. На плінфах з кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх пабудоў, а пазней і на буйнапамернай цэгле часоў Вялікага Княства Літоўскага, даследчыкі часта фіксуюць сляды дажджавых кропель, адбіткі лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак, а таксама сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні. Наяўнасць такіх слядоў на пасцелі дазваляе археолагам рабіць высновы аб умовах і сезоннасці працы старажытных цагельнікаў.
Знакі і клеймы У адрозненне ад вытворчых клеймаў, якія масава ставіліся на тарцах (тычках) плінфы для падліку партый, знакі на пасцелі сустракаюцца надзвычай рэдка і складаюць не больш за 1—2 працэнты ад агульнай колькасці цаглін у будынку. Гэтыя знакі мелі не тэхнічны, а інфармацыйны або юрыдычны характар. Яны выразаліся на падкладной дошцы і ўціскаліся ў ніжнюю пасцель падчас фармоўкі. У выглядзе такіх знакаў выступалі асабістыя княжацкія сімвалы (напрыклад, трызубцы) або імёны заказчыкаў будаўніцтва. Такія адбіткі на пасцелі знойдзены ў Дзесяціннай царкве, Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім і царкве на Рове ў Полацку. Выдатным прыкладам з'яўляецца цэгла, знойдзеная ў 2018 годзе пры раскопках Старога замка ў Гродна: на яе пасцелі быў выяўлены выразны рэльефны знак «Калюмны» (Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага), што пацвярджае прыналежнасць пабудовы да часоў вялікага князя Вітаўта.
Асобнай з'явай у пераяслаўскім і ўладзіміра-валынскім дойлідстве была традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай спецыяльнага грабянца (так званыя «расчосы»). Таксама вядомы ўнікальны выпадак, калі на пасцелі плінфы быў выдрапаны архітэктурны чарцёж — план храма-пахавальні ў Полацку.
Пасцель цэглы-пальчаткі Пачынаючы з канца XIII стагоддзя ў манументальным дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага пачала выкарыстоўвацца буйнапамерная цэгла, якая атрымала назву «пальчатка». Яе галоўнай адметнасцю была наяўнасць на адной з пасцеляў некалькіх (звычайна ад трох да шасці) падоўжных барознаў (канелюраў).
Першапачаткова майстры-цагельнікі рабілі гэтыя баразёнкі, праводзячы ўласнымі пальцамі па вільготнай пасцелі глінянага сырцу, ад чаго і пайшла гістарычная назва матэрыялу. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных паралельных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня. Нанясенне барознаў на пасцель мела важнае практычнае значэнне: яны павялічвалі плошчу паверхні для выпарвання вільгаці, служылі дадатковымі газаходнымі каналамі пры абпале (скарачаючы час тэрмічнай апрацоўкі), а таксама забяспечвалі значна лепшую і больш трывалую счэпку з вапнавым растворам пры ўзвядзенні магутных замкавых муроў. Дэталёвае вывучэнне колькасці, глыбіні і накірунку такіх барознаў на пасцелі дазваляе сучасным даследчыкам дакладна вызначаць прадукцыю канкрэтных гістарычных цагельняў і будаўнічых арцелей.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Цэгла Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі