Аль-Ула (, al-ʿUlā) — старажытны аравійскі горад-аазіс і сучасны адміністрацыйны цэнтр аднайменнай мухафазы ў правінцыі Эль-Медына, Саудаўская Аравія. Горад размешчаны ў гістарычнай вобласці Хіджаз, за 350 км на паўночны захад ад Медыны. Гістарычна Аль-Ула з’яўлялася важным гандлёвым вузлом на знакамітым Шляху пахаў, які злучаў Індыйскі субкантынент і Персідскі заліў з Левантам і Еўропай.
Наваколлі Аль-Улы ўяўляюць сабой унікальнае засяроджванне археалагічных помнікаў. Тут захаваліся шматлікія наскальныя надпісы, якія ілюструюць як развіццё арабскай мовы, так і сведчанні старажытных семіцкіх моў, а таксама каменныя жытлы і грабніцы. Найбольш значныя артэфакты датуюцца набатэйскім і даданіцкім перыядамі з прыкметамі грэка-рымскага ўплыву. У 22 км на поўнач ад горада знаходзіцца Хегра (таксама вядомая як Аль-Хіджр або Мадаін-Саліх) — першы аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Саудаўскай Аравіі. Яе, пабудаваную набатэямі больш за 2000 гадоў таму, часта параўноўваюць з Петрай у Іарданіі.
Стары горад Аль-Улы, вядомы як Аль-Дзіра, уяўляе сабой шчыльнае паселішча з глінабітных і каменных дамоў каля пальмавага аазіса. У старажытнасці горад быў сталіцай дзяржавы Ліх’ян. Горы вакол Аль-Улы, асабліва Джабаль-Ікма, знакамітыя сваімі петрогліфамі і эпіграфікай. У 2023 годзе накаменных надпісы Аль-Улы (каля 300 адзінак), высечаныя ў пясчаніку, былі ўключаны ў рэестр ЮНЕСКА «Памяць свету». Яны датуюцца другой паловай I тысячагоддзя да н. э. і выкананы на старажытнаарабскіх дыялектах, а таксама на арамейскай, даданіцкай, тамудскай і мінейскай мовах.
Рэгіён вылучаецца кантрасным ландшафтам: суровыя каньёны, мудрагелістыя скальныя ўтварэнні і сухія рэчышчы (вадзі) суседнічаюць з пышнымі азісамі. Аль-Ула калісьці была ключавым прыпынкам на Хіджазскай чыгунцы, што злучала Дамаск з Медынай. Сёння, з насельніцтвам каля чалавек (паводле даных 2022 года), горад з’яўляецца цэнтрам міжнароднага турызму і сімвалам культурнага адраджэння Саудаўскай Аравіі.
Гісторыя
Прагісторыя
Гісторыя асваення азіса Аль-Ула налічвае каля сямі тысячагоддзяў (з 5000 года да н. э.), а археалагічныя пласты рэгіёна захоўваюць каштоўныя сведчанні эпох неаліту і бронзы. Да гэтага раннега перыяду належаць маштабныя мегалітычныя збудаванні — працяглыя прамалінейныя каменныя муры і своеасаблівыя пахавальныя курганы, вядомыя як базіны. Мясцовыя петрогліфы вылучаюцца багаццем сюжэтаў: на пясчанікавых скалах захаваліся выявы паляўнічых і разнастайнай фаўны, уключаючы быкоў, ібексаў (нубійскіх горных казлоў), страусаў, драмедараў і розных каціных (падрабязней гл. раздзел ).
Даісламскія часы
Агароджаны мурамі горад Аль-Ула паўстаў урадлівым аазісам у пустыннай даліне, багатай на водныя рэсурсы. Ён месціўся ўздоўж «Шляху пахаў» — сеткі гандлёвых маршрутаў, якія спрыялі абмену прыправамі, шоўкам і прадметамі раскошы паміж Аксумскім царствам, Аравійскім паўвостравам, Егіптам і Індыяй. Аазіс Аль-Ула знаходзіцца на месцы біблейскага горада Дадан (Дэдан), аднак ягоны ўздым звязаны са старажытным паўночнааравійскім царствам Ліх’ян, якое панавала тут з V па II стагоддзе да н. э.
Раннюю гісторыю аазіса прынята дзяліць на некалькі этапаў. Перыяд Даданіцкага царства ахоплівае VII і VI стагоддзі да н. э. Дадан згадваецца на Харанскай стэле: там апісваецца ваенны паход Набаніда, апошняга кіраўніка Новававілонскага царства, які каля 552 года да н. э. заваяваў Паўночную Аравію, уключаючы гарады Тайма, Дадан і Ясрыб (сучасная Медына). Мяркуецца, што на мяжы V стагоддзя да н. э. улада ў царстве стала спадчыннай.
Наступныя чатырыста гадоў, прыкладна да 100 года да н. э., былі эпохай Ліх’яніцкага царства. Было выяўлена, што сярод карэнных жыхароў была група мінейцаў — выхадцаў з дзяржавы Маін, што месцілася на крайнім поўдні Аравіі (сучасны Емен). Відавочна, яны мелі ў аазісе пастаяннае паселішча і прыносілі ахвяры свайму бажаству Ваду. Пазней рэгіёнам завалодалі набатэі з поўначы, якія ўтрымлівалі яго прынамсі да 106 года н. э., пакуль Рымская імперыя не анексавала гэтыя землі, уключыўшы іх у склад правінцыі Камяністая Аравія (Arabia Petraea).
Сярэднявечныя ісламскія часы Аль-Мабіят, размешчаны прыкладна за 20 км ад Мугайры, стаў наступным важным гандлёвым цэнтрам рэгіёна. Ён квітнеў прыкладна з 650 года н. э. да свайго заняпаду, які наступіў незадоўга да 1230 года. У XIII стагоддзі быў пабудаваны стары горад Аль-Ула, вядомы сярод мясцовых жыхароў як Аль-Дзіра. Пры ягоным узвядзенні паўторна выкарыстоўваліся камяні з руін старажытных Дадана і Ліх’яна.
Сучасная гісторыя
Аазіс Аль-Ула зноў стаў асноўным цэнтрам рассялення ў рэгіёне і захоўвае гэты статус да нашых дзён. У перыяд паміж 1901 і 1908 гадамі ўлады Асманскай імперыі пабудавалі Хіджазскую чыгунку, каб злучыць сірыйскі Дамаск з Медынай. Галоўныя станцыі на гэтай лініі былі ўзведзены ў Мадаін-Саліху (Хегры) і Аль-Уле. Чыгуначны пуць пралягаў праз заходнюю частку Аль-Хурайбы, прыкладна ў 12 км на поўнач ад старога сярэднявечнага горада. Лічыцца, што менавіта на гэтым месцы знаходзілася старажытнае дэданіцкае і ліх’яніцкае паселішча, руіны якога, хоць і ў моцна пашкоджаным стане, захаваліся да нашых часоў.
У XX стагоддзі побач са старым горадам быў заснаваны новы гарадскі цэнтр, і з часам жыхары канчаткова пакінулі старыя глінабітныя будынкі. Паведамляецца, што апошняя сям’я выехала адтуль у 1983 годзе, а апошняе набажэнства ў старой мячэці адбылося ў 1985 годзе. Сёння як руіны сярэднявечнага горада Аль-Дзіра, так і тэрыторыя старажытнага ліх’яніцкага паселішча ўваходзяць у межы сучаснага горада.
З 1980-х гадоў рэгіён перажывае сельскагаспадарчы і ўрбаністычны рост. З таго часу да аседлага насельніцтва далучыліся былыя бедуіны, а таксама, як і ва ўсёй астатняй краіне, вялікая колькасць працоўных-мігрантаў.
Храналогія Ніжэй прыведзена паслядоўнасць гістарычных эпох і адпаведных археалагічных знаходак у мухафазе Аль-Ула:
Гістарычная эпоха СведчанніБронзавы век Артэфакты бронзавага веку ў Аль-Хіджры. Археалагічны комплекс: курганныя пахаванні (базіны), датаваныя паводле C14 (2113—1892 гг. да н. э.). Царствы Дадан і Ліх’ян Сталічны цэнтр. Ірыгацыйныя сістэмы і развіццё агракультуры (пачатак культывацыі фінікавай пальмы). Эканамічны ўздым дзякуючы гандлю ладанам з Месапатаміяй. Помнікі паўночнааравійскага пісьменства (Джабаль-Ікма).Набатэйскае царства (Хегра) Статус паўднёвай сталіцы дзяржавы. Манументальныя разьбяныя фасады скальных грабніц. Развітыя сістэмы водазабеспячэння. Росквіт транзітнага гандлю ладанам з Міжземнамор’ем.Рымская прысутнасць Ваенны лагер (форт) у Хегры. Крайняя паўднёвая мяжа (лімес) Рымскай імперыі.Ісламскі перыяд (Курх, Аль-Ула) Гандлёвы і паломніцкі росквіт (шлях паломнікаў). Удасканаленне сістэм водакарыстання.Асманскі перыяд Хіджазская чыгунка: станцыі ў рэгіёне для забеспячэння хаджу. Абарончыя форты ўздоўж маршрутаў паломніцтва.
Археалагічная спадчына
Даследаванні
Першым еўрапейскім падарожнікам Новага часу, які апісаў Аль-Улу, стаў Чарльз Мантэгі Даўці ў 1876 годзе. Неўзабаве, у 1881—1882 гадах, рэгіён наведаў Шарль Юбер, які вярнуўся сюды ў 1883 годзе ў суправаджэнні Юліуса Ойтынга.
Аднак найбольш грунтоўнае і сістэматычнае вывучэнне гэтай мясцовасці на пачатку XX стагоддзя здзейснілі французскія даследчыкі-дамініканцы Антанін Жасэн і Рафаэль Савіньяк. Падчас сваіх экспедыцый 1907, 1908 і 1910 гадоў яны дэталёва даследавалі руіны Хегры і Дадана, а таксама сабралі багатую калекцыю даданіцкіх, мінейскіх, тамудскіх і набатэйскіх надпісаў. Менавіта іхнія навуковыя працы заклалі падмурак для ўсіх наступных даследаванняў гісторыі краю.
Новы этап вывучэння пачаўся ў 1968 годзе, калі група археолагаў з Лонданскага ўніверсітэта правяла эпіграфічнае даследаванне серыі з 15 надпісаў.
Наскальнае мастацтва
Наскальнае мастацтва рэгіёна Аль-Ула, высечанае на вертыкальных пясчанікавых скалах даліны, уяўляе сабой адзін з самых маштабных і храналагічна глыбокіх збораў помнікаў у Паўночнай Аравіі. Гэты масіў ахоплівае больш за 12 000 гадоў гісторыі — ад ранняга галацэну да нашых дзён. У межах праекта IDIHA («Ідэнтыфікацыя і рэгістрацыя аб’ектаў нерухомай спадчыны»; 2018—2021) на тэрыторыі каля было задакументавана панэлі, якія змяшчаюць дзясяткі тысяч асобных матываў. Пераважную большасць складаюць петрогліфы, у той час як маляўнічых панэляў, выкананых пігментам, налічваецца ўсяго 143.
Асноўную частку корпуса складаюць гравіроўкі і насечкі. Найбольш распаўсюджаным матывам з’яўляюцца жывёлы, на другім месцы — чалавечыя постаці; значна радзей сустракаюцца выявы раслін, прадметаў побыту і архітэктурных (шатрападобных) структур. Жывёлы паказаны як у выглядзе асобных фігур, так і ў інтэрактыўных сюжэтах: сцэнах палявання, выпасу або бітваў. Выдатнымі прыкладамі служаць гора Ар-Рузейкія з велізарнай панэллю (сотні фігур вярблюдаў, коней і нубійскіх горных казлоў) і гара Джабаль-Ікма, вядомая сваімі скальнымі масівамі з маляўнічымі сцэнамі, загадкавымі сімваламі і старажытнымі надпісамі.
Храналагічна мастацтва Аль-Улы падзяляецца на чатыры фазы: Ранні галацэн (прыкладна з 10 000 г. да н. э.): Рэдкія, але надзвычай выразныя натуралістычныя выявы дзікай фаўны ў поўны памер (дзікія вярблюды, дзікія аслы, туры). Постаці дэталёва прапрацаваны: бачны вочы, мускулатура і нават фактура поўсці. Чалавечыя постаці і сцэны ўзаемадзеяння на гэтым этапе адсутнічаюць, а самі панэлі звычайна засяроджаны каля крыніц вады ўздоўж абрываў. Дакерамічны і позні неаліт (пераважна вільготны перыяд галацэну, каля 8000-4000 гг. да н. э.): Стылізаваныя выявы сярэдняга памеру ў традыцыі стылю «Джуба». Характэрныя сцэны палявання з лукамі і сабакамі на дзічыну (коневыя, малыя куду, газелі). Адметная рыса — буйная рагатая жывёла з доўгімі лірападобнымі рогамі, часта з геаметрычнымі пазнакамі на тулаве. Людзі намаляваны схематычна («простыя палачкі»), сустракаюцца сцэны сутыкненняў з драпежнікамі (ільвамі). Дамінуюць выявы нубійскіх горных казлоў. Бронзавы век (з пачатку III тысячагоддзя да н. э.): Помнікі сустракаюцца радзей і цяжэй ідэнтыфікуюцца. Да гэтага перыяду адносяць чалавечыя постаці з кінжаламі, паставы якіх нагадваюць «дужкі» або «яшчарак» (рукі ў бокі), і адзінкавыя стылізаваныя выявы быкоў. Назіраецца менш шчыльны пласт пустыннай паціны. Жалезны век і даісламскі перыяд (1200 гг. да н. э. — VI ст. н. э.) — ісламскі перыяд (з VII ст. да нашых дзён): Невялікія стылізаваныя гравіроўкі з тонкім пластам паціны. Больш за 50 % выяў прыпадае на адамашненых вярблюдаў, часта з наезнікамі або ў статках. Пашыраныя сюжэты набегаў і палявання, выявы коннікаў падкрэсліваюць высокі сацыяльны статус. Сярод іншых матываў — страусы, бітвы, драпежнікі (львы, леапарды). Малюнкі часта суправаджаюцца старажытнымі паўночнааравійскімі надпісамі.
У цэлым, эвалюцыя наскальнага мастацтва адлюстроўвае кліматычныя змены: ад багатай дзікай фаўны неалітычнага субплювіялу да засушлівага клімату, што прымусіла чалавека асвойваць аазісы, прыручаць вярблюдаў і коней, развіваць гандаль і весці войны за рэсурсы. Корпус мастацтва Аль-Улы стаіць у адным шэрагу з такімі сусветна вядомымі аб’ектамі, як Джуба і Шувайміс, з’яўляючыся ключом да разумення ролі рэгіёна як культурнага скрыжавання пустынных шляхоў.
Горад і муніцыпалітэт
Адміністрацыйны падзел У мухафазе Аль-Ула налічваецца чатыры асноўныя муніцыпалітэты: сталіца Аль-Ула, размешчаная на паўднёвым захадзе (насельніцтва чалавек); Мугайра на паўднёвым усходзе (; насельніцтва ); Абу-Раку на поўначы () і Аль-Хіджр на паўночным усходзе (; ).
Гістарычнае паселішча
Гістарычнае паселішча Аль-Ула, таксама вядомае як Аль-Дзіра (Al-Dīrah), — гэта традыцыйная арабская вёска, куды жыхары аазіса перасяліліся каля васьмі стагоддзяў таму і дзе жылі да XX стагоддзя. Яна была пабудавана на ўзвышанай частцы даліны, каб пазбегнуць паводак, якія здараюцца ў сезон дажджоў. У перыяд свайго найбольшага росквіту паселішча налічвала больш за 1000 дамоў, якія былі ўзведзены ўшчыльную адзін да аднаго, утвараючы вакол горада сцяну для абароны насельніцтва. На захадзе горада, ля падножжа скалы, знаходзіцца стары рынак (сук), які быў рэканструяваны.