Этналінгвісты́чнае дасле́даванне Пятра́ Кё́пена — маштабны збор статыстычных і моўных звестак у паўночна-заходніх губернях Расійскай імперыі, арганізаваны ў 1827 годзе выдатным расійскім вучоным, этнографам і статыстыкам Пятром Іванавічам Кёпенам. Мэтай даследавання было вызначэнне прыблізнай колькасці і межаў рассялення літоўскіх народаў, а таксама іх этналінгвістычнае размежаванне з суседнімі беларусамі. Даследаванне стала адной з першых спроб статыстычнага падліку і навуковай катэгарызацыі нярускага насельніцтва еўрапейскай часткі імперыі на падставе лінгвістычнага крытэрыю.

Перадумовы Ідэю стварэння этнаграфічнай карты еўрапейскай Расіі П. І. Кёпен выношваў яшчэ з пачатку 1820-х гадоў. Найвялікшыя цяжкасці ў вучонага выклікала вызначэнне дакладных межаў рассялення балтаў, якіх ён аб'ядноўваў пад зборнай назвай «літоўскае племя» і дзяліў на латышоў, пруса-літоўцаў і ўласна літоўцаў (уключаючы жмудзь).

Галоўнай праблемай пры вызначэнні этнічных межаў стала адрозніванне сапраўдных літоўцаў ад суседніх беларусаў. У ХІХ стагоддзі гэтыя два народы, якія працяглы час існавалі ў межах адзінай дзяржавы — Вялікага Княства Літоўскага, мелі не толькі падобную культуру і традыцыі, але і агульную вонкавую назву. Экзаэтнонімы «літва» і «літвіны» часта ўжываліся ўсходнеславянскімі суседзямі менавіта ў дачыненні да беларусаў, што непазбежна прыводзіла даследчыкаў да блытаніны і ўскладняла дыферэнцыяцыю. Спрабуючы акрэсліць арэалы мясцовых народаў, П. І. Кёпен сутыкнуўся з адсутнасцю ў тагачаснай навуцы яснага падыходу да этнічнай ідэнтыфікацыі. Каб вырашыць гэтую дылему і правесці дакладную мяжу, вучоны вырашыў выкарыстаць у якасці спецыфічнага этнічнага вызначальніка ўзоры жывой гутарковай мовы.

Метадалогія і правядзенне Для збору неабходных матэрыялаў П. І. Кёпен скарыстаўся анкетным метадам, які быў апрабаваны яшчэ ў 1822 годзе гісторыкам і фалькларыстам Зарыянам Даленгам-Хадакоўскім. У 1827 годзе П. І. Кёпен разаслаў адмысловыя анкеты рыма-каталіцкім і ўніяцкім святарам Віленскай, Ковенскай, Мінскай і Курляндскай губерняў.

Анкета, складзеная на польскай мове, уяўляла сабой рукапісную табліцу з васьмю графамі. У ёй патрабавалася пазначыць назву парафіі, пералічыць суседнія парафіі і населеныя пункты, указаць колькасць жыхароў і іх веравызнанне. Асаблівая ўвага надавалася чацвёртай графе, дзе святары павінны былі ўпісаць назву мясцовай мовы або дыялекту, на якім размаўляюць сяляне. У якасці падказкі ў анкеце прапаноўваліся такія варыянты, як руская, польская, літоўская, латышская, жмудзкая ці іх варыянты (у некаторых анкетах таксама фігуравалі варыянты «літоўска-руская», «беларуская», «польска-руская»). Акрамя таго, у апошняй графе збіраліся звесткі пра мясцовыя помнікі старажытнасці, старадаўнія звычаі і кнігі.

Галоўным новаўвядзеннем П. І. Кёпена стала патрабаванне прымацаваць да ведамасці асобны аркуш з «узорам маўлення» (образчик речи). Гэты ўзор уяўляў сабой пераклад на мясцовую гутарковую мову невялікага фрагмента тэксту з «Маральных аповесцей для дзяцей» польскай пісьменніцы Клемянціны Гофманавай пра непаслухмянага хлопчыка Яся.

Вынікі і этнічная ідэнтыфікацыя У выніку даследавання П. І. Кёпен атрымаў звесткі з 277 парафій (101 — Віленскай, 1 — Ковенскай, 5 — Курляндскай і 170 — Мінскай губерняў). Агульная колькасць дасланых узораў маўлення склала 234 рукапісныя тэксты. Амаль усе яны былі напісаныя па-беларуску з выкарыстаннем лацінскай графікі, прыкладаў на літоўскай мове не аказалася.

Атрыманы матэрыял выявіў вялікую варыятыўнасць і складанасць у моўнай намінацыі сярод мясцовага духавенства. Значная частка святароў не мела дакладнага ўяўлення аб тым, як правільна назваць мову сваіх прыхаджан. Аналіз анкет паказаў наступную карціну ідэнтыфікацыі гутарковай мовы. Каля 130 святароў акрэслілі мову як «руска-польскую» ці «польска-рускую», часта дадаючы эпітэт «простая». Амаль тры дзясяткі святароў назвалі мову беларускіх сялян проста «рускай», падкрэсліваючы яе дыялектны, сялянскі характар. Каля 20 святароў пазначылі мову як «польскую» (з варыянтамі «проста-польская», «старапольская», «славянска-польская»). Больш за 20 святароў выкарысталі выключна тэрмін «простая» мова або дыялект, ніяк інакш яго не ўдакладняючы. Зрэдку сустракаліся назвы «славянская» або «руска-славянская». Вызначэнне «беларуская» было ўжыта толькі ў 15 з 277 ведамасцей, пераважна святарамі Дзісенскага павета, што сведчыла пра зараджэнне лакальнай рэфлексіі беларускасці ў гэтым рэгіёне. Фіксаваліся і курёзныя выпадкі: так, чатыры святары з Бабруйскага павета назвалі мясцовую беларускую гаворку «палеска-літоўскай» мовай, а некалькі святароў Вілейскага і Бабруйскага паветаў назвалі яе «простай літоўскай».

Дзякуючы сабраным тэкстам (узорам маўлення), П. І. Кёпен атрымаў магчымасць самастойна ідэнтыфікаваць мову і дыялектныя асаблівасці мясцовых жыхароў, незалежна ад таго, якую назву далі ёй святары.

Значэнне Этналінгвістычнае даследаванне 1827 года мела наватарскі характар. Выкарыстаны П. І. Кёпенам лінгвістычны прынцып этнічнай ідэнтыфікацыі і дыферэнцыяцыі народаў у значнай меры апярэджваў свой час. У Расійскай імперыі аж да 1860-х гадоў этнічны склад насельніцтва вызначаўся пераважна на падставе крытэрыю веравызнання, дзе католікаў часта аўтаматычна залічвалі ў палякі, а праваслаўных — у рускія.

Менавіта моўная адметнасць, зафіксаваная ў сабраных «узорах маўлення», стала для даследчыка галоўным ключом да вырашэння праблемы правядзення лініі размежавання паміж літоўцамі і беларусамі як дзвюма асобнымі этнічнымі супольнасцямі. Сабраныя статыстычныя і лінгвістычныя матэрыялы пазней былі часткова выкарыстаны П. І. Кёпенам пры стварэнні першай фундаментальнай «Этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі» (1851).

Сёння арыгіналы сабраных анкет і тэкстаў перакладаў захоўваюцца ў Санкт-Пецярбургскім філіяле Архіва Расійскай акадэміі навук пад агульнай назвай «Звесткі аб рускіх гаворках» (руск.: Сведения о русских наречиях). Некаторая частка незапоўненых або неадпраўленых анкет знаходзіцца ў Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы (Вільня). Гэтыя матэрыялы з'яўляюцца ўнікальнай лінгвістычнай і гістарычнай крыніцай па вывучэнні беларускіх гаворак і працэсаў нацыянальнай самаідэнтыфікацыі ў першай палове ХІХ стагоддзя.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі Катэгорыя:Гісторыя мовазнаўства Катэгорыя:Беларуская мова Катэгорыя:Паўночна-Заходні край Катэгорыя:1827 год у Беларусі