Беларуска-літоўскі (літвацкі, літоўскі) дыялект ідыша — адзін з дыялектаў ідыша, які гістарычна склаўся на тэрыторыі сучаснай Беларусі, Літвы, Латвіі, а таксама невялікіх раёнаў Польшчы і Украіны.
Абшар Літоўскі дыялект быў распаўсюджаны ў старых межах пражывання яўрэяў—літвакоў, што ўключае сучасную Беларусь, Літву, Латвію, а таксама невялікія раёны Польшчы і Украіны. Аднак лінгвістычныя межы ахопліваюць таксама вузкую частку сучаснай Усходняй Украіны на поўдні да берагоў Чорнага мора і, акрамя таго, Эстонію на поўначы.
На падставе гукавых і граматычных адрозненняў, а таксама лексічных асаблівасцей, (былую) тэрыторыю літоўскага ідыша можна далей падзяліць на (суб)дыялекты: жамойцкі ідыш на поўначы, уласна літоўскі ў цэнтры і на ўсходзе, сувалкскі ідыш на захадзе і русінскі (рэйсіш) ідыш на поўдні. Асобнай галіной жамойцкага ідыша з’яўляецца дыялект Курляндыі. Акрамя таго, на мяжы з паўднёва-ўсходнім ідышам на поўначы Украіны існуюць пэўныя гаворкі, якія нясуць прыкметы абедзвюх дыялектных груп. Гэта: чарнобыльскі ідыш; варыяцыя валынскага ідыша ў раёне Кіева.
Фанетыка і фаналогія
Сістэма зычных і асаблівасці вымаўлення ў літоўскім ідышы Сістэма зычных фанем у літоўскім ідышы амаль ідэнтычная іншым усходне-ідышскім дыялектам, хоць канкрэтная рэалізацыя асобных гукаў адрозніваецца як пазіцыйна, так і незалежна ад месца ў слове ці фразе.
Самае яркае адрозненне ад іншых дыялектаў — гэта так званы «сабэсдыкер лосн» (літаральна «суботняе маўленне»), што азначае супадзенне (нейтралізацыю) сібілянтных фанем:
/s/ (ס) і /ʃ/ (ש) — [с] і [ш]
/z/ (ז) і /ʒ/ (זш) — [з] і [ж]
/t͡s/ (צ) і /t͡ʃ/ (טש) — [ц] і [ч]
/d͡z/ (דз) і /d͡ʒ/ (דזш) — [дз] і [дж]
У дыялекце гэтыя пары гукаў не размяжоўваліся: абодва маглі вымаўляцца як [s], [ʃ] ці як прамежкавы гук. На працягу XX стагоддзя адрозненне паміж імі пачало аднаўляцца: раней за ўсё ў Курляндыі (пад уплывам нямецкай мовы), а пазней і ў іншых рэгіёнах пад уздзеяннем літаратурнай нормы (клал-ідыш). Гэтая блытаніна даўжэй за ўсё захоўвалася ў словах семіцкага (лошн-койдэш) і славянскага паходжання. Да сённяшніга дня на «літоўскіх» тэрыторыях сустракаюцца гіперкарэкцыі, напрыклад: бейс-мэдрэш вымаўляецца як [beʃmedrəs], а а сах (шмат) — як [aʃax].
Асіміляцыя і звонкасць зычных Як і ва ўсіх усходніх дыялектах ідыша, у літоўскім ідышы дзейнічае прынцып рэгрэсіўнай асіміляцыі шумных зычных па звонкасці: зычны прыпадобніцца да наступнага гука (набывае звонкасць перад звонкім або губляе яе перад глухім). У гэтым дыялекце прынцып праяўляецца найбольш паслядоўна:
Глухі фрыкатыўны (כֿ) перад звонкімі зычнымі рэалізуецца як звонкі : напрыклад, спалучэнне бух-гешэфт (, кніжная крама) вымаўляецца як .
У адрозненне ад паўднёвых дыялектаў, асіміляцыя адбываецца не толькі ўнутры кораня, але і на стыку марфем (прэфікса і кораня), а таксама паміж асобнымі словамі ў маўленчай плыні.
Адсутнасць аглушэння ў канцы слова Для літоўскага дыялекту (як і для валынскага) характэрна адсутнасць аглушэння звонкіх зычных у абсалютным канцы слова. Звонкасць фінальнага зычнага гістарычна захавалася або аднавілася па аналогіі з формамі ўскосных склонаў ці множнага ліку:
(вайб, жонка) вымаўляецца са звонкім па аналогіі з формай множнага ліку (вайбер, жанчыны);
(бгэд, адзенне) вымаўляецца са звонкім па аналогіі з (бгадым).
Пры гэтым словы, якія этымалагічна мелі глухі фінальны зычны ў германскіх праформах, застаюцца глухімі: цванцык (, дваццаць), оп- (, прыстаўка ад-), гант (, рука).
Існуюць рэдкія выключэнні, калі аглушэнне адбываецца насуперак парадыгматычнай аналогіі: напрыклад, (ганаф, злодзей) вымаўляецца з на канцы, нягледзячы на звонкі у форме множнага ліку (гнавім). Гэта ж тычыцца слова (ёнтаф, свята), дзе на канцы гучыць , хоць у множным ліку — (ём-тойвім).
Вакалізм (сістэма галосных) Для большай часткі літоўскага ідыша характэрна страта апазіцыі паміж кароткімі і доўгімі галоснымі: гістарычна доўгія галосныя сталі кароткімі. Сістэма галосных, якая апісвае вымаўленне ў Віленскім рэгіёне (прынятая за аснову літаратурнай нормы), уключае наступныя манафтонгі:
Пярэдні рад Задні рад Высокі пад’ём (і) (у) Сярэдні пад’ём (э) (о) Нізкі пад’ём (а)
Лексічныя і спецыфічныя фанетычныя адрозненні Шэраг слоў у паўночна-ўсходнім (літоўскім) ідышы маюць формы, якія адрозніваюцца ад паўднёвых дыялектаў і часам выходзяць за межы агульных правілаў міждыялектных гукавых адпаведнасцей:
(zaynen, з’яўляюцца) — у паўднёвых дыялектах (zenen);
(nit, не) — у паўднёвых дыялектах (nisht);
(geborn, народжаны) — у паўднёвых дыялектах (geboyrn).
Пэўная група слоў падпарадкоўваецца лакальным правілам: напрыклад, ва ўсіх выпадках гістарычны націскны гук перад спалучэннямі зычных -nk і -ng паслядоўна рэалізуецца як дыфтонг :
(beynken, сумаваць);
(sheynk, шынок/прылавак);
(eyng, вузкі).
Граматыка
Род назоўнікаў У адрозненне ад усіх астатніх дыялектаў ідыша (а таксама нямецкай мовы), у літоўскім ідышы знік нейтральны (ніякі) род (). Гэта прывяло да стварэння складанай сістэмы, якая не з’яўляецца проста бінарнай (мужчынскі/жаночы), а ўключае новыя граматычныя катэгорыі. Акрамя ўласна мужчынскага і жаночага родаў, вылучаюцца:
Змешаны род: назоўнікі, якія ў назоўным склоне маюць артыкль жаночага роду (напр., — ды коп, галава), але пасля прыназоўнікаў у давальным склоне прымаюць форму мужчынскага роду (напр., — ойфн коп, на галаве).
Масавыя назоўнікі: катэгорыя слоў, якія абазначаюць рэчывы або незлічоныя паняцці. Яны часта паводзяць сябе як назоўнікі ў множным ліку (напр., — майне гелт, мае грошы), хоць могуць выкарыстоўваць артыкль жаночага роду ( — ды гелт).
Граматычны род у літоўскім ідышы вызначаецца семантычна і марфалагічна па наступных правілах:
Семантычныя правілы
Асобы: Назвы асоб жаночага полу заўсёды адносяцца да жаночага роду ( — ды вайб, жонка; — ды мэйдл, дзяўчына), а мужчынскага полу — да мужчынскага ( — дэр татэ, бацька; — дэр інгл, хлопчык). Выключэннем часта з’яўляецца слова (ды кінд, дзіця) у назоўным склоне. Рэчывы і матэрыялы: Назвы рэчываў, матэрыялаў і абстрактныя паняцці звычайна належаць да жаночага роду ( — ды васэр, вада; — ды мэл, мука). Адзінкі рэчываў: Калі назва рэчыва выкарыстоўваецца для абазначэння канкрэтнага прадмета або тыпу з серыі, яна набывае мужчынскі род (напр., — а гройсэр айзн, вялікі жалезны прадмет/прас). Аддзеяслоўныя назоўнікі: Словы, утвораныя ад дзеясловаў, паслядоўна належаць да мужчынскага роду ( — дэр эсн, ежа; — дэр лэбн, жыццё; — дэр шпрунг, скачок).
Марфалагічныя правілы (па суфіксах) Калі семантычнае значэнне не вызначае род, у сілу ўступаюць канчаткі слоў:
Жаночы род: назоўнікі з суфіксамі (-е), (-ніш/нес), (-кайт), (-шафт), (-унг), (-рай). Прыклады: (падзея), (вайна).
Мужчынскі род: назоўнікі з суфіксамі (-эр), (-нік). Прыклады: (мур), (нуднік).
Усе астатнія словы, якія не маюць выразных прыкмет, адносяцца альбо да мужчынскага, альбо да змешанага роду. Род такіх «голых» назоўнікаў часта нестабільны і можа адрознівацца ў залежнасці ад рэгіёна ці нават маўлення канкрэтнага чалавека.
Склонавая сістэма Склонавая сістэма літоўскага ідыша дэманструе шэраг спрашчэнняў у параўнанні з літаратурнай нормай (клал-ідыш).
Займеннікі Займеннікі маюць толькі дзве формы: назоўны склон (: — зі, — эр, — мір і г. д.) і ускосны склон (аб’ектыўны). У большасці рэгіёнаў ускосны склон грунтуецца на гістарычным давальным склоне ( — ір, — ім [вымаўляецца як «эм»], — ундз).
Ускосны склон выкарыстоўваецца як пасля прыназоўнікаў, так і для абазначэння прамых аб’ектаў (замяняючы вінавальны склон):
(іх зэ дыр — «я бачу цябе», літаральна «я бачу табе»);
(іх гэй міт дыр — «я іду з табой»).
Назоўнікі У назоўнікаў склонавая сістэма менш паслядоўная і мае выразныя геаграфічныя варыяцыі. На поўначы (літоўскі арэал) сістэма больш стабільная і менш разнастайная, чым у іншых дыялектах.
Агульная мадэль для паўночных тэрыторый выглядае наступным чынам:
Назоўны склон: выкарыстоўваецца для дзейніка.
Ускосны склон: ахоплівае функцыі вінавальнага і давальнага склонаў. У многіх выпадках склонавыя адрозненні паміж назоўнікамі мужчынскага і жаночага роду нівеліруюцца, асабліва пры выкарыстанні артыкляў.
Лексіка Існуе вялікая колькасць слоў, якія маюць адрозныя формы ў розных дыялектах ідыша або з’яўляюцца ўнікальнымі лакалізмамі. На гэты працэс уплываюць два асноўныя фактары: унутраныя моўныя працэсы і ўздзеянне моў навакольных народаў.
У выпадку літоўскага ідыша вызначальным быў уплыў дзвюх моў:
Літоўскай;
Беларускай.
Менавіта ўзаемадзеянне з гэтымі мовамі абумовіла з’яўленне ў лексіконе літвакоў шматлікіх запазычанняў, а таксама асаблівых сінтаксічных канструкцый, якія не сустракаюцца ў паўднёвых дыялектах (польскім ці ўкраінскім).
Узаемасувязь з літаратурнай нормай (клал-ідыш) Сучасную літаратурную норму ідыша (клал-ідыш) можна апісаць як сінтэз літоўскай фанетыкі і паўднёвай (польска-ўкраінскай) граматыкі.
Фанетыка Сістэма галосных у літаратурным ідышы амаль цалкам ідэнтычная віленскаму вымаўленню, за выключэннем шэрага слоў (напр., тойра — тора, мойрэ — страх, ойг — вока, бойм — дрэва). У віленскім рэгіёне ў гэтых словах выкарыстоўваецца дыфтонг , аднак стандартная мова прыняла паўднёвы варыянт вымаўлення — . Сучасная арфаграфія ідыша, асновы якой закладаліся ў XIX стагоддзі, супадае менавіта з гэтай сістэмай галосных.
Іншая характэрная рыса літвакоў — «сабэсдыкер лосн» (змешванне свісцячых і шыпячых) — не ўвайшла ў літаратурную норму. Тым не менш, як рэха гэтай з’явы, некаторыя аўтары-літвакі доўгі час настойвалі на напісанні суфікса як (-ніс) або (-нес).
Граматыка З пункту гледжання граматыкі літаратурная мова бліжэйшая да паўднёвых дыялектаў, аднак і яна пераняла шэраг паўночных рыс:
Род назоўнікаў: У адрозненне ад літоўскага ідыша, літаратурная норма захавала тры роды (як у польскім і валынскім дыялектах). Аднак у некаторых выпадках род канкрэтных слоў вызначаецца менавіта паводле паўночнага ўзору (напр., — дэр голес, выгнанне — мужчынскі род).
Варыятыўнасць: Дапускаецца існаванне дзвюх формаў роду, адна з якіх паходзіць з поўначы, а другая — з поўдня (напр., — дэр/дос сэйфер, кніга; — ды/дос вайб, жонка).
Нямецкі ўплыў: Некаторыя формы роду ўвайшлі ў норму пад уплывам сучаснай нямецкай мовы праз яўрэйскі друк. Напрыклад, ранейшае літоўскае (муж. род) і польскае (ніякі род) былі выцеснены формай жаночага роду — (ды гофэнунг, надзея).
Лексіка Літаратурная мова дапускае выкарыстанне лексічных дублетаў з розных дыялектаў, што стварае багатыя магчымасці для стылізацыі:
(зэнэн) і (зайнэн) — «ёсць» (мн. л.);
(нішт) і (ніт) — «не»;
(цвонцык) і (цванцык) — «дваццаць».
Сучасны стан і захаванне дыялекту Літва (гістарычны арэал рассялення літвакоў) стала рэгіёнам з найвялікшай колькасцю ахвяр у гады Халакосту, што прывяло да рэзкага скарачэння колькасці носьбітаў літоўскага ідыша.
На сённяшні дзень групы, якія працягваюць карыстацца гэтым дыялектам, нешматлікія. Сярод іх:
Невялікія суполкі тых, хто выжыў у Халакосце (шаарыт а-пліта);
Нашчадкі «іерусалімскіх перушым» (паслядоўнікаў Віленскага гаона), якія выехалі ў Палесціну яшчэ да пачатку Халакосту;
Прадстаўнікі рэлігійнай плыні Хабад. Хабаднік — самая шматлікая група сучасных носьбітаў, большасць з якіх размаўляе на беларускім субдыялекце ідыша.
Працэсы асіміляцыі і знікнення Знікненне лакальных літоўскіх гаворак пачалося яшчэ ў XIX — першай палове XX стагоддзя. Дыялекты паступова выцясняліся рэгіянальнымі стандартамі і літаратурнай нормай (клал-ідыш), якая актыўна ўкаранялася праз сістэму яўрэйскіх школ. У выніку пачалі знікаць такія самабытныя рысы, як «сабэсдыкер лосн» і спецыфічныя дыфтонгі, характэрныя для Поўначы.
У ЗША назіралася тэндэнцыя да спрашчэння сістэмы граматычных родаў і страта рэдкіх дыялектных паняццяў, якія замяняліся словамі з літаратурнага ідыша або англіцызмамі.
Значная частка пасляваенных пакаленняў поўнасцю перайшла на іншыя мовы: рускую, англійскую, нямецкую і іншыя.
Крыніцы
Катэгорыя:Ідыш Катэгорыя:Мовы Беларусі Катэгорыя:Мовы Латвіі Катэгорыя:Мовы Літвы