Rejon Umocniony Hel – rejon umocniony na Mierzei Helskiej i wodach przylegających, utworzony dekretem prezydenta Rzeczypospolitej z 21 sierpnia 1936 roku o uznaniu półwyspu helskiego za rejon umocniony..
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i symbolicznych zaślubinach z morzem w Pucku 10 lutego 1920 rozpoczęto po wielu przygotowaniach tworzenie na Helu silnej bazy lądowej obrony Wybrzeża. W latach 20. zbudowano linię kolejową z Pucka przez Władysławowo wzdłuż całej mierzei do Helu. Powstała również utwardzona droga, specjalnie dla utrudnienia ostrzału z samolotów prowadzona z licznymi zakrętami w terenie leśnym. W 1928 w mieście Hel rozpoczęto budowę portu wojennego. Jednocześnie zmilitaryzowano końcowy odcinek mierzei – od granic Juraty aż do końca cypla. Zahamowano administracyjnie rozwój turystyki w tym rejonie, wprowadzając wojskowy zakaz wznoszenia jakichkolwiek budowli cywilnych bez zgody władz wojskowych i ograniczając swobodę ruchu turystycznego.
Te zarządzenia wojskowe zostały unormowane dekretem prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego z dnia 21 sierpnia 1936 w sprawie utworzenia Rejonu Umocnionego Hel. Na terenie Rejonu Umocnionego zaczęto budować rozwiniętą sieć kolei normalnotorowych i wąskotorowych dla potrzeb transportów wojskowych. Powstały różnego typu stanowiska artyleryjskie, zaczęto sprowadzać różnoraki sprzęt wojskowy i uzbrojenie.
25 listopada 2003 r. Trybunał Konstytucyjny na wniosek Prezydenta RP orzekł niezgodność z konstytucją art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 24 lipca 2002 o uznaniu części Półwyspu Helskiego za obszar szczególnie ważny dla obronności kraju. Ten wyrok jest prawnym końcem istnienia Rejonu Umocnionego Hel.
Port Wojenny Hel mały|Zapasowe stanowisko kierowania ogniem Budowę portu Marynarki Wojennej RP w Helu rozpoczęto w 1931. Jego zachodni falochron przebiega w osi tzw. Helskiego Haku, na wysokości którego znajdowała się pierwsza osada helska, tzw. Stary Hel. Port Marynarki Wojennej zbudowany został przez Konsorcjum Polsko-Francuskie według projektu Włodzimierza Szawernowskiego.
Od 1935 dowódcą Odcinka Hel był kmdr dypl. Eugeniusz Solski.
Do wybuchu wojny zbudowano basen o wymiarach 400x300 m z nabrzeżem obsługowym o szerokości 45 m. W pobliżu portu powstały inne, niezbędne dla bazy morskiej obiekty. Około 1,5 km na północ od portu zbudowano podziemną elektrownię, a bliżej, w lesie, schrony amunicyjne, minowe oraz torpedowe. Kilka kilometrów na zachód od tego miejsca zbudowano podziemne zbiorniki paliwa, od których prowadzono do nadbrzeża rurociąg. Od stacji kolejowej w Helu poprowadzono do portu bocznicę w celu dowozu zaopatrzenia. Z portu do składów i magazynów doprowadzone zostały tory kolejki wąskotorowej.
II wojna światowa
thumb|Bunkier ckm thumb|Stanowisko ogniowe B2 baterii Schleswig-Holstein thumb|Stanowisko ogniowe B2 baterii Schleswig-Holstein thumb|Stanowisko ogniowe B2 baterii Schleswig-Holstein
Do czasów dzisiejszych zachowały się liczne zabytki militarne zarówno z okresu przedwojennego, jak i późniejsze z okresu okupacji niemieckiej i lat powojennych.
Do najważniejszych zabytków militarnych w obrębie miasta Hel należą: stanowiska baterii nr 1 Laskowskiego (1935) – stały tam 4 działa Boforsa kalibru 152 mm; w 1948 baterię przebudowano, nadając jej nazwę 13 BAS i przezbrojono na 4 radzieckie armaty morskie B-13 kalibru 130 mm – jedno z tych dział stoi tam do dziś – to stanowisko zostało w 2007 ogrodzone i poddane kompletnej renowacji staraniem Muzeum Obrony Wybrzeża w Helu; od rozpoczęcia sezonu 2008 znajduje się tam stała ekspozycja dotycząca historii tej baterii; stanowiska baterii nr 21 (1935) – stały tam 2 działa 75 mm Schneider; stanowiska czterech dział 100 mm (1955) – radzieckie armaty morskie B-34Ul, jedno z tych dział stoi na stanowisku do dziś; Ośrodek Oporu Jastarnia – pozycja zabezpieczająca półwysep od strony lądu; zabytek klasy światowej – sześć potężnych żelbetowych budowli baterii Schleswig-Holstein. Była to zbudowana w 1940 przez Niemców bateria najpotężniejszych dział, jakie kiedykolwiek montowano na stałych stanowiskach lądowych – 40,6 cm Schnellladekanone C/34. Po baterii pozostały trzy działobitnie, z których każda stanowi całość z własnym bunkrem koszarowym i podręcznym magazynem amunicji, oraz 9-kondygnacyjna wieża kierowania ogniem i dwa wielkie magazyny amunicyjne. Jedyna istniejąca do dziś bateria tych dział znajduje się w Norwegii w Trondenes.
Po wybuchu II wojny światowej Rejon Umocniony Hel skapitulował 2 października 1939, gdyż dalsza obrona nie miała już sensu (kilka dni wcześniej skapitulowały Warszawa i Modlin).
Zachowane na Mierzei Helskiej umocnienia polskie i niemieckie wpisano w 1999 do rejestru zabytków militarnych. Obecnie niemal wszystkie można zwiedzać, tylko w niektórych są nadal obiekty wojskowe.
Baterie w czasie obrony 1939 Bateria 4 dział Bofors 152,4 mm wz. 30 Bateria nr 31 – „cyplowa”, im. H. Laskowskiego – na samym końcu cypla. Baterie po 2 działa polowe Schneider 105 mm: Bateria nr 32 – „duńska” – od strony morza, na wysokości północnego krańca miasta Hel, po 13 IX przesunięto w rejon Juraty od strony Zatoki Puckiej (dowódca – por. mar. Kazimierz Wnorowski). Bateria nr 33 – „grecka” – od strony morza, w połowie odległości Hel-JurataWaldemar Nadolny: Artyleria nadbrzeżna. Edipresse Polska, 2015, seria: Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939. Tom 69. . s. 14–16., Baterie przeciwdesantowe stałe po 2 działa 75 mm: Bateria nr 41 – na zachód od Jastarni; ostrzał w kierunku zatoki. Bateria artylerii nr 42 – na wschód od Jastarni, na wysokości portu rybackiego; ostrzał na pełne morze. Bateria nr 43 – w rejonie portu we Władysławowie, decyzją z 8 IX przeniesiona w rejon Chałup. Baterie przeciwlotnicze po 2 działa Schneider kal. 75 mm/L-50 wz. 22/24: Bateria nr 21 – oświetleniowa do strzelań nocnych, przeciwlotnicza i przeciwdesantowa; przy ul. Leśnej. Bateria nr 22 – w pobliżu portu wojennego. Bateria nr 23 – pomiędzy baterią 32 a Juratą. Bateria nr 24 – półstała – 8 dział kalibru 40 mm wz. 36 „Bofors” Bateria artylerii nr 34 – utworzona między Helem a Juratą z trzech rufowych dział Bofors wz.36 120 mm zdjętych z ORP Gryf – nie zdążono jej użyć bojowo, jedynie 30 IX oddano dwa strzały próbne. nkm-y 13,2 mm „Hotchkiss”: 3 w samodzielnym plutonie na zachód od Jastarni. 7 porozdzielanych pomiędzy baterie. Obrona przeciwlotnicza cypla posiadała kompanię karabinów maszynowych – 12 sztuk „Maxim” rozmieszczonych w rejonie portów oraz 4 ckm baterii cyplowej.
W czasie obrony uzupełniona została o broń zdjętą z okrętów.
Umocnienia okresu okupacji niemieckiej thumb|Stanowisko ogniowe B1 baterii Schleswig-Holstein, 406 mm Po zajęciu Mierzei Helskiej przez wojska hitlerowskich Niemiec okupant postanowił wykorzystać i rozbudować umocnienia do obrony rejonu bazy morskiej budowanej w Gdyni. Zbudowano największe stałe stanowiska artylerii nadbrzeżnej – baterię Schleswig-Holstein z trzema działami kalibru 406,4 mm (16”).
U brzegów mierzei, po jego wewnętrznej stronie, na wodach Zatoki Puckiej posadowiono budowle systemu służącego do badań broni torpedowej (tzw. torpedownie), prowadzonych w Gdyni Babich-Dołach – jedną na wysokości mola w Juracie, drugą na południowy wschód na wysokości Boru.
W czasie okupacji hitlerowskiej wojska niemieckie umieściły na terenie mierzei także stacje radarowe, m.in. typu Würzburg-Riese. Na pozostałej po wojnie podstawie jednej z nich zbudowano zapasowe stanowisko kierowania ogniem 13 Baterii Artylerii Stałej. Do systemu obrony przeciwlotniczej należały również co najmniej trzy stacjonarne baterie przeciwlotnicze Kriegsmarine, każda wyposażona w 4 armaty 105 mm SK C/32, mogące prowadzić ogień także do celów morskich.
Baterie artylerii nabrzeżnej powstałe po 1945 3 bateria artylerii stałej Hel-Bór – 4 działa MU-2 kalibru 152,4 mm, między Helem a Juratą. 13 bateria artylerii stałej Hel-Cypel – 4 działa B-13 kalibru 130 mm na miejscu Baterii nr 31 im. H. Laskowskiego; na samym końcu cypla. thumb|Działo produkcji radzieckiej typ B 34u kaliber 100 mm na Cyplu Helskim 27 bateria artylerii stałej Hel – 4 działa uniwersalne B-34U kalibru 100 mm na samym cyplu od strony zatoki. Do 1963 stacjonował na Helu dywizjon artylerii przeciwlotniczej, wchodzący w skład podległego Marynarce Wojennej 60 pułku artylerii p.lot. z siedzibą w Gdyni Grabówku. Dywizjon wyposażony był w armaty kal. 85 mm wz. 39.
Działa były produkcji radzieckiej.
Dywizjony rakietowe WOPK i inne jednostki WP Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych kontynuowano umacnianie obecności militarnej na Mierzei. W ramach budowy polskiego systemu obrony powietrznej kraju (będącego częścią systemu obrony powietrznej Układu Warszawskiego) powstały tam dwa dywizjony rakietowe, wchodzące w skład 4 Brygady WOPK w Gdyni Grabówku (według nomenklatury NATO – baterie SAM-ów). Na północnych obrzeżach miasta, na północny wschód od dworca kolejowego w Helu, za podwójnym ogrodzeniem zewnętrznym zwykłym i wewnętrznym znajdującym się pod napięciem, powstał 22 dywizjon wyposażony w system S-75M „Wołchow” (SA-2, „Guideline”) oraz 214 kompania radiotechniczna. W Helu Borze – 64 dywizjon uzbrojony w system S-125 „Newa” (SA-3, „Goa”).
Po przemianach politycznych 1989 roku Wojska Obrony Powietrznej Kraju zostały połączone z Wojskami Lotniczymi w jedną strukturę – powstały Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej (WLOP), przejmując istniejące dywizjony rakietowe i pododdziały radiotechniczne.
22 dywizjon rakietowy WOPK/WLOP 22 dywizjon rakietowy został sformowany na podstawie rozkazu organizacyjnego dowódcy Wojsk OPK z 12 stycznia 1963. W pierwszym okresie, który w Helu przeznaczono na budowę niezbędnej infrastruktury, kadra i żołnierze jednostki szkolili się w specjalistycznym ośrodku szkoleniowym wojsk rakietowych w Bemowie Piskim (Centrum Szkolenia Specjalistów WOPK), a następnie doskonalili swoje umiejętności w dywizjonie rakietowym stacjonującym w Olszowej na Śląsku. Dywizjon został wyposażony w przeciwlotniczy zestaw rakietowy średniego zasięgu S-75M „Wołchow” produkcji radzieckiej.
Zbudowano obiekty koszarowe, budynek sztabu, budynki zaplecza, magazyny i garaże. W specjalnie wydzielonej strefie wybudowano 6 otoczonych wałami stanowisk startowych dla wyrzutni rakietowych SM90, wiaty dla samochodów transportowo-załadowczych z rakietami do ponownego załadowania wyrzutni, schrony dla obsługi. Wewnątrz tzw. górki znajdował się schron dowodzenia – bunkier z pomieszczeniami dla całej załogi baterii startowej i baterii radiotechnicznej pełniącej dyżury bojowe, pomieszczenia mieszkalne dla kadry, stanowisko dowodzenia, filtry powietrza (obiekt mógł funkcjonować autonomicznie w warunkach użycia broni masowego rażenia), pomieszczenia socjalne. Z zewnątrz dostępne były garaże, w których stały kabiny z aparaturą, podłączone w jeden system. Były to: kabina UW (główna kabina dowodzenia i naprowadzania), kabina przeliczników, kabina ze sprzętem łączności, kabina elektrowni dieslowskiej. Na szczycie na utwardzonym stanowisku stała kabina PW (nadawczo-odbiorcza) z antenami stacji śledzenia i naprowadzania rakiet. Całość łączyła sieć dróg w charakterystycznym układzie kolistym, oraz system okablowania zasilającego, sterowania i łączności w kanałach kablowych z betonowych płytek.
Pierwszy dyżur bojowy dywizjon przyjął w lipcu 1964.
22 dywizjon pełnił służbę do rozformowania w ramach restrukturyzacji Sił Zbrojnych RP w końcu września 2001. W tym też czasie wycofano z uzbrojenia Wojska Polskiego system rakietowy „Wołchow”.
214 kompania radiotechniczna Stacjonująca na tym samym terenie co dywizjon 214 kompania radiotechniczna powstała pod koniec 1956 w Lisewie Kaszubskim. W 1978 kompanię przeniesiono z Lisewa do Helu, gdzie stacjonowała do rozformowania w końcu 2001.