mały|upright=0.8|Prorok Eliasz (tutaj wstępujący do nieba, podczas gdy Elizeusz się przygląda, XIV-wieczny witraż) jest uważany za duchowego ojca zakonu karmelitów.
Karmelici (pełna nazwa: Zakon Braci Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel, po łac. Ordo fratrum Beatae Virginis Mariae de monte Carmel; skrót: OCarm) – mendykancki katolicki zakon kontemplacyjno-czynny. Z racji swojego mendykanckiego charakteru karmelici nie tworzą tradycyjnego zakonu mniszego i nie są mnichami osiadłymi na stałe w jednym klasztorze, lecz braćmi zakonnymi (ang. friars).
Historyczne zapisy o pochodzeniu zakonu pozostają niepewne; prawdopodobnie został założony pod koniec XII wieku przez grupę pustelników na Górze Karmel w Ziemi Świętej.
Nazwa Zakon Braci Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel znany jest powszechnie jako karmelici. Aby odróżnić ich od zreformowanej gałęzi – karmelitów bosych (pełna nazwa: Zakon Braci Bosych Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel; skrót: OCD), którzy wyodrębnili się ze starszego zakonu w 1562 roku (a współcześnie posiadają więcej członków) – pierwotnych karmelitów nazywa się czasem karmelitami dawnej obserwancji, a dawniej, zwłaszcza w Polsce – karmelitami trzewiczkowymi (w odniesieniu do noszenia pełnego obuwia, w przeciwieństwie do bosych, którzy zgodnie z pierwotną, surową regułą nosili wyłącznie sandały).
Historia Biblijne znaczenie i duchowe początki Początkowo była to grupa pustelników, których siedzibą była góra Karmel koło Hajfy w Palestynie (stąd nazwa). Karmel oznacza „ogród" i od niepamiętnych czasów był miejscem kultu. Ze względu na swoje piękno był podziwiany przez proroka Izajasza (Iz 35,2 – Chwałą Libanu ją obdarzono, ozdobą Karmelu i Saronu) i autora Pieśni nad pieśniami (7,5 – Głowa twoja jak Karmel).
Karmel zawdzięcza swą sławę prorokowi Eliaszowi. We wschodniej części wzgórz miała mieć miejsce ofiara kapłanów Baala i ofiara Eliasza. Tradycja związała to wydarzenie ze szczytem al-Muhraqa („ofiara" – 1Krl 18,19-40). Na zachodnim krańcu Karmelu została umiejscowiona scena z deszczem, który Eliasz uprosił po trzech latach suszy (1Krl 18,40-46). Zarówno przez żydów, jak i przez muzułmanów oraz chrześcijan Karmel uważany jest za górę świętą, tak jak Tabor, Gerizim czy Góra Oliwna.
Zakon karmelitański jest jednym z nielicznych, o ile nie jedynym, zakonem, który nie powołuje się na charyzmatycznego założyciela z czasów nowożytnych czy średniowiecznych, lecz na proroka ze Starego Testamentu: to Eliasz i jego uczeń Elizeusz są uważani przez karmelitów za duchowych ojców i pierwszych założycieli.
Życie eremickie na Górze Karmel mały|lewo|upright=1.4|Pustelnicy karmelitańscy czerpiący wodę ze Źródła Eliasza na Górze Karmel (obraz Pietro Lorenzettiego, XIV w.). Zanim pojawili się na niej karmelici, w VI wieku w dolinie kilka kilometrów na południe od obecnego klasztoru bizantyjscy mnisi zbudowali monaster dedykowany św. Eliaszowi. Został on zniszczony w 614 roku przez Persów pod wodzą Chosrowa II. Około 1150 roku grecki mnich z Kalabrii założył kilkunastoosobową wspólnotę w ruinach owego dawnego bizantyjskiego klasztoru.
Tradycja samotnego obcowania z Bogiem na górze Karmel, wzorowana na postaci proroka Eliasza, istniała tam od bardzo dawna. Z początku brak było informacji co do losów ludzi, którzy zdecydowali się na pustelniczy styl życia. Dopiero Jacques de Vitry, biskup Akki w latach 1216–1228, opisuje rozkwit Kościoła łacińskiego w wyniku zdobycia Palestyny następująco:
Założenie zakonu mały|prawo|upright=1.3|Męczeństwo Karmelitów (mal. Jerg Ratgeb, ok. 1520) uwieczniło wymuszoną przez muzułmanów ucieczkę z Ziemi Świętej oraz śmierć męczenników pozostałych w klasztorach. Przełom XII i XIII wieku był okresem wielkich przemian społecznych i duchowych, któremu przyświecał nowy ideał bardziej autentycznego i radykalnego naśladowania Jezusa. Był to także okres krucjat. Po zdobyciu Jerozolimy wielu przybyszów z Europy – rycerze, pielgrzymi, pokutnicy – dołączało do mieszkających na Górze Karmel pustelników.
Ważną rolę w tych początkach odegrali św. Bertold z Kalabrii i legat papieski Aymerik de Melefaida. Św. Bertold przybył do Ziemi Świętej wraz z II krucjatą (1147–1149), a po jej zakończeniu schronił się na Górze Karmel. Działalność obu hierarchów miała konkretny cel – z samotnie żyjących pustelników stworzyć wspólnotę (Aymerik ustanowił św. Bertolda pierwszym przeorem). W tym też czasie powstał pierwszy klasztor oraz kaplica poświęcona Maryi.
Następcą św. Bertolda był Brokard. Zwrócił się on do łacińskiego patriarchy Jerozolimy, św. Alberta z Vercelli, z prośbą o spisanie „formuły życia" dla eremitów. Ta krótka reguła z 1209 r. skupiała się na modlitwie w odosobnieniu. Została oficjalnie zatwierdzona przez papieża Honoriusza III 30 stycznia 1226 roku. Po kilku dziesięcioleciach, z powodu rekonkwist muzułmańskich i narastającego niebezpieczeństwa, pustelnicy musieli uciekać do Europy. Gdy w 1291 roku upadła Akka, ocalałe jeszcze klasztory w Ziemi Świętej spłonęły, a zakonnicy, którzy zdecydowali się pozostać na miejscu, zostali wymordowani przez mameluków.
Od pustelników do braci żebrzących mały|lewo|upright=0.7|Matka Boża wręczająca szkaplerz św. Szymonowi Stock (mal. Nicolas Mignard). W Europie eremici napotykali wiele trudności, gdyż ich styl życia słabo pasował do warunków gęsto zaludnionych zachodnich miast. Ponadto Sobór laterański IV (1215) i II sobór lyoński (1274) zmierzały do zlikwidowania nietypowych zgromadzeń. Karmelici zmuszeni zostali do ewolucji ze swojego pierwotnego eremityzmu i asymilacji z nowymi i prężnie działającymi formacjami mendykanckimi (żebrzącymi). Zmiana ta napotkała wewnątrz zakonu na opór – ówczesny przełożony generalny, Mikołaj z Francji (Niccolò Gallico), około 1270 roku napisał płomienny traktat znany jako Ignea sagitta (Ognista strzała), w którym ostro krytykował porzucenie surowego ideału pustelniczego na rzecz aktywnego apostolatu w miastach.
Mimo tych sprzeciwów karmelici powracający z Bliskiego Wschodu prężnie zakładali klasztory na Cyprze, Sycylii, w Italii, Anglii (np. w Aylesford w 1242) i we Francji. Według tradycji, zaniepokojony widmem delegalizacji i wewnętrznymi sporami przełożony generalny, Szymon Stock, modlił się do Matki Bożej o ratunek. W 1251 r. ukazała mu się Maryja z obietnicą zbawienia dla noszących szkaplerz karmelitański.
W 1247 r. papież Innocenty IV oficjalnie dostosował Regułę św. Alberta do potrzeb życia miejskiego. Zaakcentowano wymiar wspólnotowy: zakonnicy zaczęli jeść wspólne posiłki w refektarzu, a także zajęli się głoszeniem kazań i spowiadaniem wiernych. W 1287 r. zmieniono pasiaste, biało-brązowe płaszcze na całkowicie białe. Ostatecznie w 1326 r. papież Jan XXII w pełni zasymilował ich pod względem prawnym z innymi zakonami żebrzącymi.
Złagodzenie reguły i próby reform Wielka epidemia czarnej śmierci w połowie XIV w. zdziesiątkowała klasztory, co wymusiło rewizję i złagodzenie niezwykle surowej reguły, na co papież Eugeniusz IV zgodził się w 1432 roku. Wielu zakonników pragnęło jednak powrotu do korzeni. Reformy podejmowali m.in. Jan Soreth (XV w.) oraz wchodzące w ruch tzw. „reformy z Tours" (Touraine) klasztory we Francji (początek XVII w.), które propagowały radykalne ubóstwo i silne życie wewnętrzne.
Przy klasztorach braci gromadziły się również kobiety pragnące życia modlitwą, co zaowocowało powstaniem II Zakonu – karmelitanek klauzurowych (oficjalnie za sprawą Jana Soretha w 1452 r.). Równolegle rozwijały się zrzeszenia osób świeckich (tercjarzy), co dało początek dzisiejszemu Trzeciemu Zakonowi Karmelitańskiemu.
Reforma terezjańska (karmelici bosi) W latach 60. XVI wieku w Hiszpanii rozpoczął się gruntowny ruch reformatorski zainicjowany przez św. Teresę z Ávili, która wspólnie ze św. Janem od Krzyża założyła nową, surowszą gałąź zakonu. Reforma ta napotkała silny opór w starszych klasztorach dawnej obserwancji, jednak ostatecznie w 1593 roku karmelici bosi zostali oficjalnie uznani za odrębny, niezależny zakon (OCD).
Historia nowożytna mały|lewo|upright=0.9|Dawny klasztor karmelitów w Paryżu (Hôtel des Carmes), przejęty podczas rewolucji francuskiej i zamieniony w więzienie, w którym doszło do masakry kapłanów (1792). mały|prawo|upright=0.6|Św. Tytus Brandsma W epoce wielkich odkryć geograficznych i w odpowiedzi na falę reformacji, karmelici z Europy podjęli się pracy misyjnej w Nowym Świecie i Azji. Już w 1527 roku dotarli na Półwysep Jukatan, a z czasem założyli rozległe prowincje m.in. w Kolumbii, Panamie i w Brazylii (gdzie przybyli ok. 1579 roku). Otwarli także seminarium misyjne w Rzymie przygotowujące duchownych na misje na Daleki Wschód i do Afryki.
Podczas rewolucji francuskiej zakon karmelitański na terenie Francji został skasowany i bezwzględnie zwalczany. Główny paryski klasztor karmelitów (tzw. Hôtel des Carmes) zamieniono na prowizoryczne więzienie dla duchownych odmawiających złożenia przysięgi na konstytucję cywilną kleru. We wrześniu 1792 roku wybuchły tam zamieszki, skutkując okrutną masakrą 115 księży i braci zakonnych. Z kolei wiele uwięzionych sióstr poniosło męczeństwo pod gilotyną (m.in. słynne 16 karmelitanek z Compiègne zamordowane w 1794 r.).
W XIX w. kolejne antyklerykalne i polityczne kasaty dotknęły klasztory m.in. w Niemczech, Portugalii i na ziemiach zaborów polskich. Silne odrodzenie nastąpiło dopiero pod koniec XIX i w XX wieku.
Obecnie zakon funkcjonuje na całym świecie. Wielu karmelitów i karmelitanek obu obserwancji zyskało w czasach nowożytnych miano wybitnych świętych i mistyków – m.in. św. Teresa z Lisieux (uznana za Doktora Kościoła), św. Edyta Stein (Teresa Benedykta od Krzyża, zamordowana w Auschwitz), czy św. Tytus Brandsma (holenderski karmelita trzewiczkowy i dziennikarz zamordowany w obozie w Dachau).
Karmelici w Polsce Do Polski karmelici zostali sprowadzeni w 1397 r. przez Jadwigę Andegaweńską i Władysława II Jagiełłę. Początkowo mieli klasztory w Krakowie, Płońsku, Bydgoszczy i Poznaniu, które należały do prowincji niemieckiej, a od 1441 r. do czeskiej. Pod koniec panowania dynastii Jagiellonów posiadali już 11 klasztorów. Szczególny rozkwit przypadł na wiek XVII i XVIII. Od roku 1536 datuje się początek samodzielnej prowincji polskiej. Sto pięćdziesiąt lat później Rzeczpospolita posiadała już dwie prowincje (1687 r.): małopolską i litewsko-ruską. W wieku XVIII karmelici posiadali aż 86 klasztorów w pięciu prowincjach.
XIX wiek nie był dla tych prowincji łaskawy. Wydarzenia polityczne, konsekwencje rozbiorów i represje popowstaniowe stały się przyczyną kasaty prawie wszystkich domów zakonnych. Pozostałe utworzyły istniejącą obecnie jedną prowincję. Wśród wybitnych polskich karmelitów byli m.in.: Marek Jandołowicz, Marcin Jurewicz, Bartłomiej Bużewski, bł. Hilary Januszewski, o. Albert Urbański, o. Wincenty Kruszewski.
Obecnie Polska Prowincja pw. św. Józefa karmelitów (dawnej obserwancji) liczy 12 klasztorów, z których 10 znajduje się w Polsce (Baborów, Chyżne, Gdańsk, Kraków, Lipiny, Lublin, Obory, Pilzno, Trutowo i Wola Gułowska), a 2 na Ukrainie (Sąsiadowice i Włodzimierz Wołyński). Kuria prowincji i seminarium duchowne mieszczą się przy ul. Karmelickiej 19 w Krakowie.
Karmelici trzewiczkowi a bosi w Polsce (na przykładzie Krakowa) Podział na karmelitów dawnej obserwancji (tzw. trzewiczkowych) oraz karmelitów bosych (wywodzących się z XVI-wiecznej reformy św. Teresy z Ávili) bywa często powodem pomyłek. W Polsce, a w szczególności w Krakowie – gdzie obie gałęzie zakonu posiadają swoje kurie prowincjalne i ważne ośrodki – podział ten i związane z nim różnice są bardzo wyraźne: