Jolanta Danuta Wadowska-Król (ur. 27 czerwca 1939 w Katowicach, zm. 18 czerwca 2023 tamże) – polska lekarka pediatra, Honorowa Obywatelka Miasta Katowice, nazywana „Matką Boską Szopienicką”.
Życiorys Urodziła się 27 czerwca 1939 roku w Katowicach. Jej matką była Stanisława z Chwistów, a ojcem Piotr Wadowski. Matka straciła wzrok w wyniku porażenia piorunem, gdy Jolanta miała rok, co doprowadziło do rozpadu rodziny, a Jolanta zamieszkała z ciotką.
W 1956 roku podjęła studia na Wydziale Lekarskim Śląskiej Akademii Medycznej, które ukończyła w 1964 roku. W 1968 r. uzyskała specjalizację z zakresu pediatrii i podjęła pracę w Poradni Rejonowej w Szopienicach, a później w Dąbrówce Małej.
W pracy zawodowej kontynuowała dzieło doktora Edmunda Gryglewicza, zajmującego się przed nią problematyką występowania ołowicy w SzopienicachMichał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 1: Górny Śląsk, Łódź 2022, s. 101.. Pierwsze badania w kierunku ołowicy przeprowadziła na zlecenie prof. dr hab. Bożeny Hager-Małeckiej, która była wówczas na stanowisku Wojewódzkiego Konsultanta Medycznego ds. Pediatrii i kierowała wówczas Kliniką Pediatrii Śląskiej Akademii Medycznej w Zabrzu. Wyniki badań potwierdziły podejrzenia profesor i Wadowska – wraz z pielęgniarką Wiesławą Wilczek – rozpoczęła prowadzenie szerzej zakrojonych badań. Początkowo dzieci były wzywane do kliniki, ale później, jak opisywała w wywiadzie Wadowska, chodziła wraz z pielęgniarką po domach po godzinach, by nie wzbudzać podejrzeń władz. Łącznie w latach 70. XX wieku przebadała blisko 5 tysięcy dzieci z okolic Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice”, z czego około tysiąca było chorych. Jak mówiła w wywiadzie, w badaniach pomagali jej przełożeni, niektórzy lekarze i laboratoria, ale początkowo nie raportowali sprawy do władz w obawie o wyciszenie sprawy potencjalnej epidemii. Władze zostały ostatecznie powiadomione i choć nie utrudniały dalszych badań, to nie pozwalały na szersze informowanie obywateli.
Wyniki badań pojawiły się oficjalnie w 1975 r. w rozprawie doktorskiej, której promotorką była prof. Bożena Hager-Małecka. Praca dostała negatywne recenzje, co według materiałów zebranych przez dziennikarkę Onetu miało być wynikiem działań ówczesnego rektora Śląskiej Akademii Medycznej, członka PZPR. Z zachowanych materiałów wynika, że promotorka rekomendowała rektorowi wszczęcie przewodu doktorskiego, ale ten odmówił z adnotacją „Brak piśmiennictwa, wstrzymać”. W wywiadzie dla UŚ Wadowska mówiła, że według niej negatywne recenzje pracy zostały wymuszone przez ówczesne władze, i wspominała, że recenzje te nie zostały podpisane z imienia i nazwiska. Z zachowanych materiałów wynika, że sam tytuł pracy podlegał licznym zmianom i unikano różnych odmian słowa „zatrucie”, a tym mniej kontrowersyjnym tytułem miał być: „Wpływ mikrośrodowiska wielkoprzemysłowego na stan zdrowia dzieci zamieszkałych w sąsiedztwie źródła emisji pyłów metalicznych”. Mimo pozytywnych opinii dyrektora Instytutu Pediatrii ŚAM oraz Rady Instytutu Pediatrii sprawa się przeciągała, a z pracy były wycinane różne fragmenty opisujące zatrucia dzieci w Szopienicach. Na drugiej wstępnej ocenie pracy widnieje data 10 października 1979 roku, a z zachowanych materiałów wynika, że wyniki badań zostały objęte tajemnicą państwową, a trzecia recenzja została oznaczona klauzulą „poufne”.
Batalia na rzecz poprawy stanu zdrowia dzieci, prowadzona przez doktor Wadowską-Król, przyniosła jednak znaczące efekty. Zorganizowano leczenie tysięcy dzieci dotkniętych zagrożeniem ołowicy i już chorych w sanatoriach m.in. w Istebnej, Górkach Wielkich i Jaworzu. W 1975 r. Miejska Rada Narodowa w Katowicach zdecydowała o rozbiórce domów stojących najbliżej komina huty w kolonii Pawle, a w utajnionym wówczas uzasadnieniu napisano m.in., że „budynki są w strefie stwarzającej bezpośrednie zagrożenie życiu i zdrowiu mieszkańców”. Mieszkańcy kolonii zostali stopniowo przesiedleni do nowych mieszkań.
Po latach, gdy partyjna blokada pracy doktorskiej zaczęła słabnąć, zachęcano Wadowską, by wróciła do kontynuowania doktoratu, ale ta odmówiła, mówiąc, że kluczowe fragmenty o truciu dzieci zostały z niej usunięte. Zrezygnowała z kariery naukowej i zajęła się leczeniem dzieci. Natomiast na emeryturę przeszła w 2011 roku. Tytuł doktora honoris causa otrzymała na UŚ w czerwcu 2021 roku.
Zmarła 18 czerwca 2023 r. Uroczystościom pogrzebowym 22 czerwca 2023 r. w bazylice panewnickiej przewodniczył abp Wiktor Skworc. Została pochowana na cmentarzu przy ul. Panewnickiej w katowickiej Ligocie (sek. E5 nr 17).
Uhonorowania, nagrody i tytuły W 2013 r. rozpoczął się proces przypominania i społecznego doceniania dokonań Jolanty Wadowskiej-Król, zainicjowany przez wnuczkę lekarki. Uczennice III Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza w Katowicach, Małgorzata Król i Karolina Skibińska, stworzyły wtedy reportaż pt. „Matka Boska szopienicka”, poświęcony działalności lekarki, 24 maja 2013.. Powstał on w wyniku konkursu, którego organizatorem był ówczesny europoseł Marek Migalski. Tym sposobem historia Jolanty Wadowskiej-Król zyskała uwagę mediów – szerszej publiczności jej sylwetkę przybliżył reportaż Anny Malinowskiej w Gazecie Wyborczej pt. „Ołowiane dzieci człapią jak bociany”. W konsekwencji tych działań powstało wiele inicjatyw mających na celu uhonorowanie lekarki.
W wyniku starań podejmowanych przez Fundację na Rzecz Dzieci „Miasteczko Śląskie” otrzymała w 2013 r. nagrodę Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach „Zielony Czek” dla osób wyróżniających się w działalności proekologicznej. We wrześniu 2013 r. podczas uroczystości wręczenia Śląskiej Nagrody Obywatelskiej w Katowicach otrzymała z rąk posła do Parlamentu Europejskiego Marka Migalskiego Nagrodę Specjalną. W marcu 2015 r. została wyróżniona przez Rzecznika Praw Obywatelskich Odznaką honorową „Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka. W październiku 2015 r. podczas inauguracji nowego roku akademickiego rektor Śląskiego Uniwersytetu Medycznego wręczył jej medal za działalność społeczną oraz promowanie uczelni. We wrześniu 2017 r. otrzymała tytułu „Honorowego Obywatela Miasta Katowice”. W 2018 r. została laureatką Nagrody im. Wojciecha Korfantego.
W czerwcu 2021 r. Uniwersytet Śląski w Katowicach przyznał Jolancie Wadowskiej-Król tytuł doktora honoris causa. Podczas uroczystości wręczenia tytułu rektor UŚ, prof. Ryszard Koziołek, powiedział, że Jolanta Wadowska-Król symbolizuje to, jak chcielibyśmy postrzegać naukę: Nauka, która poznaje świat i rzeczywistość po to, żeby poprawiać życie, żeby świat ulepszać, ratować ludzi. Przyznanie tytułu doktora honoris causa nie tylko honoruje dokonania pani doktor, ale jest też formą spłaty długu za to, że jej praca naukowa nie mogła ujrzeć światła dziennego. Z powodów politycznych została zablokowana, aby nie psuć pozytywnego obrazu ówczesnej władzy i gospodarki prowadzonej na tym terenie z zagrożeniem życia i zdrowia mieszkańców.
Przy okazji wydarzenia premierę miał film dokumentalny w reżyserii Piotra Kaszuby pt. „Tajemnica trucia szopienickich dzieci”, przedstawiający działania lekarki w obliczu skutków działalności przemysłu hutniczego w Katowicach-Szopienicach.
W maju 2026 została pośmiertnie odznaczona Odznaką Honorową za Zasługi dla Ochrony Środowiska i Klimatu.
mały|Dr Jolanta Wadowska-Król i Wiesława Wilczek na spotkaniu w Walcowni w Katowicach
Oddźwięk w kulturze i sztuce Literatura Michał Jędryka: Ołowiane dzieci. Zapomniana epidemia, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2020, 247 ss., , powieść. Marta Fox: Moja Ołowianko, klęknij na kolanko, Konin: Butterfly, 2021, 208 ss., , powieść; premiera: Biblioteka Główna Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, 14 października 2021 z udziałem bohaterki, Jolanty Wadowskiej-Król. Magdalena Majcher: Doktórka od familoków, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B., 2023, 304 ss., , powieść; premiera: 8 marca 2023; nagroda: „Wawrzyn Lekarski” dla Magdaleny Majcher (2023).
Mural Kobiety wiedzą, co robią / dr Jolanta Wadowska-Król, alt=|mały|Mural poświęcony Jolancie Wadowskiej-Król na ścianie kamienicy przy ulicy Gliwickiej 58 w Katowicach autorstwa Andrzeja Wieteszki, na ścianie kamienicy w Katowicach, przy ulicy Gliwickiej 58 (Załęże), mural poświęcony lekarce, zrealizowany w ramach ogólnopolskiej akcji „Kobiety na mury”, zorganizowanej przez „Wysokie Obcasy” („Gazeta Wyborcza”); odsłonięcie: 28 listopada 2018, z udziałem bohaterki, Jolanty Wadowskiej-Król.
Produkcje filmowe Matka Boska szopienicka, reżyseria: Małgorzata Król, scenariusz: Małgorzata Król (wnuczka Jolanty Wadowskiej-Król), Karolina Skibińska; reportaż przygotowany przez uczennice na szkolny konkurs „Szukamy bohaterów”, z udziałem Jolanty Wadowskiej-Król i jej małżonka, Zbigniewa Króla; premiera: 24 maja 2013 na YouTube. Tajemnica trucia szopienickich dzieci, reżyseria: Piotr Kaszuba, scenariusz: Anna Malinowska, Piotr Kaszuba, produkcja: Uniwersytet Śląski w Katowicach; film dokumentalny przygotowany z okazji przyznania Jolancie Wadowskiej-Król tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Śląskiego; premiera: 25 czerwca 2021 na YouTube. Ołowiane dzieci, reżyseria: Maciej Pieprzyca, scenariusz: Jakub Korolczuk, produkcja: Netflix; serial inspirowany historią Jolanty Wadowskiej-Król; premiera: 11 lutego 2026, w postać Jolanty Wadowskiej-Król wcieliła się Joanna Kulig.
Słuchowisko radiowe Kanarek umiera pierwszy, reżyseria: Maria Brzostyńska, scenariusz: Marta Fox (na podstawie własnej powieści Moja Ołowianko, klęknij na kolanko), produkcja: Polskie Radio, Jedynka; premiera: Teatr Polskiego Radia, 19 marca 2023.
Spektakle Matka Boska Szopienicka, reżyseria: Agnieszka Cygan (wnuczka Jolanty Wadowskiej-Król), spektakl muzyczno-taneczny; premiera: Miejski Dom Kultury „Szopienice-Giszowiec”, Katowice, ul. Hallera 28 (Burowiec), 15 października 2022 roku.
Przypisy
Kategoria:Absolwenci Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Śląskiego Kategoria:Honorowi obywatele Katowic Kategoria:Laureaci Nagrody im. Wojciecha Korfantego Kategoria:Ludzie urodzeni w Katowicach Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Za Zasługi dla Ochrony Praw Człowieka” Kategoria:Odznaczeni Odznaką Honorową za Zasługi dla Ochrony Środowiska i Klimatu Kategoria:Polscy pediatrzy Kategoria:Urodzeni w 1939 Kategoria:Zmarli w 2023 Kategoria:Lekarze związani z Katowicami Kategoria:Pochowani na cmentarzu przy ul. Panewnickiej w Katowicach