Konstytucja Cypru – ustawa zasadnicza Cypru ustanowiona 16 sierpnia 1960 r., składająca się z 199 artykułów w 13 rozdziałach i dołączonych do niej aneksów.
Budowa Konstytucji Poszczególne części noszą następujące tytuły: I. Przepisy ogólne II. Podstawowe prawa i wolności III. Prezydent Republiki, wiceprezydent Republiki i Rada Ministrów IV. Izba Reprezentantów V. Izby Wspólnot VI. Niezależni urzędnicy Republiki VII. Służba publiczna VIII. Siły Republiki IX. Wysoki Sąd Konstytucyjny X. Sąd Najwyższy i podległe mu sądy XI. Finanse XII. Postanowienia różne XIII. Postanowienia końcowe.
Prace nad Konstytucją Głównym celem stworzenia Konstytucji było zapewnienie pokojowego współistnienia i współrządzenia w ramach jednego państwa dwóch wspólnot narodowościowych tj. wspólnoty Greków cypryjskich i wspólnoty Turków cypryjskich. Obu tym wspólnotom zagwarantowano prawo do utrzymywania związków z Grecją i Turcją, w tym prawo do otrzymywania od tych krajów środków finansowych na działalność kulturową, oświatową, sportową i charytatywną oraz prawo do sprowadzania i zatrudniania greckich i tureckich nauczycieli, profesorów i duchownych. Obu wspólnotom Konstytucja nadała prawo do obchodzenia greckich i tureckich świąt narodowych.
I. Postanowienia ogólne Zawierają się od art. 1 do art. 5.
Zgodnie z postanowieniami konstytucyjnymi państwo cypryjskie jest niezależną i suwerenną Republiką, systemu prezydenckiego, w którym prezydentem jest Grek a wiceprezydentem Turek(art. 1). Społeczność państwa cypryjskiego tworzą zarówno osoby pochodzenia greckiego, jak i osoby pochodzenia tureckiego (art. 2). Ustalono, iż językami urzędowymi w Republice są: język grecki i język turecki (art. 3). Ponadto wszelkie dokumenty państwowe, w tym akty prawne podlegają promulgacji w Dzienniku Urzędowym nazwanym Official Gazette of the Republica (art. 3 pkt. 2). Obu wspólnotom Konstytucja nadała prawo do obchodzenia greckich i tureckich świąt narodowych (art. 5).
II. Podstawowe prawa i wolności. System podstawowych praw i wolności człowieka i obywatela Zawierają się od art. 6 do art. 35.
Podstawowe prawa i wolności jednostki uregulowano w części II, nawiązując w dużej mierze do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Prawa i wolności te są zagwarantowane każdemu, niezależnie od posiadanego obywatelstwa, przynależności narodowej czy też religijnej. Wszystkim również zagwarantowano równość wobec prawa, administracji i wymiaru sprawiedliwości oraz prawo do równej ochrony i równego traktowania. Konstytucyjne korzystanie z praw i wolności jest zapewnione bez jakiejkolwiek dyskryminacji (art. 6). Władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza zostały zobligowane do zagwarantowania w granicach swoich kompetencji, efektywnego stosowania przepisów konstytucyjnych (art. 35). Jedynie dla obywateli Republiki Cypryjskiej zastrzeżono zakaz wydalania z kraju (art. 14) oraz prawo do udziału w wyborach (art. 31). Każdy ma zagwarantowane prawo do życia i nietykalności osobistej (art. 7), z tym, że konstytucja dopuszcza możliwość pozbawienia życia w wyniku wykonania wyroku sądowego. Karą śmierci mogą być zagrożone tylko następujące rodzaje przestępstw: morderstwo z premedytacją zdrada stanu piractwo morskie zbrodnia wojenna.
Konstytucja również zakazuje tortur, okrutnego lub poniżającego traktowania albo karania (art. 8), niewolnictwa oraz przymusowej lub obowiązkowej pracy (art. 10), a ponadto przyznaje prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 11). Konstytucja wprowadza zakaz karania bez podstawy prawnej (art. 12), co w konsekwencji stanowi, iż w świetle tej regulacji nikt nie może być uznany za winnego popełnienia przestępstwa, jeżeli czyn jego polegający na działaniu lub zaniechaniu nie był przestępstwem w momencie jego popełnienia. Następne regulacje zawarte w Konstytucji zawierają prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (art. 15), mieszkania (art. 16) oraz korespondencji (art. 17), prawo do wolności myśli, sumienia i religii (art. 18). Gwarantuje każdej dorosłej osobie prawo do zawarcia związku małżeńskiego i założenia rodziny (art. 22).
Religia na Cyprze Udział mieszkańców danego wyznania w % Grekokatolicy ok. 78% Muzułmanie ok. 18% Inne wiary (maronici, ormianie, katolicy) ok. 4%
Wspomniane wyżej mniejszości religijne mają konstytucyjnie zagwarantowane prawo zadeklarowania przynależności do jednej z dwóch największych wspólnot narodowościowych Cypru tj. Greków cypryjskich lub Turków cypryjskichCyprus Law Reports 1964, s. 195.. Przepisy konstytucyjne dotyczące parytetu reprezentacji wspólnot narodowych w sprawowaniu władzy państwowej, które nie mogą być w praktyce stosowane z uwagi na wycofanie się Turków cypryjskich z życia politycznego kraju, muszą ustąpić miejsca wartości najwyższej jaką jest dobro narodu. Dalej konstytucja gwarantuje każdemu prawo do wolności słowa i wyrażania opinii (art. 19), swobodnego stowarzyszania się w tym prawo tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich dla ochrony swoich interesów (art. 21). Art. 30 gwarantuje każdemu prawo do rzetelnego procesu sądowego. Ponadto katalog praw i wolności został rozszerzony poza unormowania znajdujące się w Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Owe prawa, oprócz prawa do swobodnego poruszania się po terytorium Republiki oraz do przebywania w jakiejkolwiek jej części (art. 13), mają charakter praw ekonomicznych i socjalnych. Każdemu przyznano prawo do: odpowiedniego poziomu życia oraz do zabezpieczenia społecznego (art. 9) nauki oraz obowiązkowej i bezpłatnej edukacji w zakresie szkoły podstawowej (art. 20) wykonywania zawodu i prowadzenia działalności gospodarczej (art. 25) nabywania, posiadania, korzystania oraz rozporządzania nieruchomościami i ruchomościami (art. 23) swobody w zakresie zawierania umów na warunkach i z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z ustawodawstwa (art. 26) strajku (art. 27) indywidualnie lub łącznie z innymi wystosować pisemną prośbę lub skargę do właściwego organu władzy publicznej, zaś o sposobie jej rozpatrzenia powinien być powiadomiony nie później niż w terminie 30 dni (art. 29).
Obowiązki jednostki względem państwa i społeczeństwa Konstytucja Republiki Cypryjskiej zawiera tylko dwa takie obowiązki: Obowiązek przyczyniania się, w zakresie swoich możliwości, do ponoszenia ciężarów publicznych (art. 24) Obowiązek odbywania służby wojskowej lub służby zastępczej – ze względu na światopogląd (art. 10 ust. 3 lit. b).
III. Prezydent Republiki, Wiceprezydent Republiki i Rada Ministrów Zawierają się od art. 36 do art. 60.
Konstytucja przewiduje, że na czele Republiki stoi Prezydent, ma on wyłączne prawo reprezentacji państwa na zewnątrz oraz ustanawiania i nadawania odznaczeń. Urzędu Prezydenta i Wiceprezydenta Republiki nie można łączyć ze stanowiskiem ministra, deputowanego, członka Izby Komunalnej, członka rady miejskiej, włączając stanowisko burmistrza, członka sił zbrojnych lub sił bezpieczeństwa Republiki lub z innym urzędem publicznym lub komunalnym. Artykuł 37 Konstytucji opisuje kompetencje głowy państwa, natomiast art. 38 wyznacza prawa jakie otrzymuje Prezydent. Co ważne konstytucja również określa wymagania jakie musi spełnić kandydat na prezydenta art. 40 Każdy ma prawo kandydować w wyborach na Prezydenta i Wiceprezydenta Republiki, jeżeli w dniu wyborów:
(a) jest obywatelem Republiki,
(b) ukończył trzydzieści pięć lat,
(c) nie był skazany w momencie wejścia w życie Konstytucji lub po tej dacie za przestępstwo o charakterze haniebnym lub niemoralnym ani nie jest objęty żadnym zakazem orzeczonym przez właściwy sąd za przestępstwo wyborcze,
(d) nie cierpi na chorobę umysłową uniemożliwiającą mu sprawowanie obowiązków Prezydenta lub Wiceprezydenta Republiki. Kadencja Prezydenta trwa 5 lat, poczynając od dnia zaprzysiężenia w Izbie Reprezentantów, głowa państwa stoi na czele Rady Ministrów i zajmuje się organizacją działalności rządu oraz posiada liczne uprawnienia w zakresie reprezentacji państwa. Prezydent w czasie sprawowania urzędu nie ponosi odpowiedzialności karnej za swoje czyny (wyjątek prezydent może zostać pociągnięty do odpowiedzialności przed Sądem Najwyższym za zdradę stanu na podstawie uchwały Izby reprezentantów).
Rada Ministrów i centralna administracja rządowa Rada Ministrów składa się z powołanych przez prezydenta Republiki, Konstytucja przewiduje, że trzech ministrów spośród 10 osobowego składu Rady będzie wywodziło się z tureckiej wspólnoty narodowej. Członkami Rady Ministrów mogą być: tylko obywatele Republiki Cypryjskiej, posiadający bierne prawo wyborcze do Izby Reprezentantów (art. 59 ust. 1) Uprawnienia władzy wykonawczej sprawowane przez każdego z ministrów obejmują:
wykonywanie ustaw oraz administrowanie wszystkimi sprawami związanymi ze sferą działania jego ministerstwa, przygotowanie projektów zarządzeń i przepisów dotyczących jego ministerstwa, w celu ich przedłożenia Radzie Ministrów, wydawanie poleceń i ogólnych instrukcji w celu wykonania ustaw dotyczących danego ministerstwa oraz zarządzeń i przepisów wydanych na ich podstawie, przygotowanie projektu budżetu w części dotyczącej danego ministerstwa, w celu przedłożenia go Radzie Ministrów. Posiedzeniom Rady Ministrów przewodniczy bez prawa głosu prezydent Republiki oraz ustala porządek dzienny posiedzenia (art. 55 i 56) W Republice Cypryjskiej zostało przyjęte oryginalne rozwiązanie, polegające na tym, że głowa państwa stoi na czele rządu, nie będąc jego członkiem.
IV. Izba Reprezentantów Uregulowania zawierają się od art. 61 do art. 85.
Jest to jednoizbowy parlament, w którym zasiada pięćdziesiąt deputowanych, jednakże można ją zmienić uchwałą Izby Reprezentantów podjętą większością dwóch trzecich głosów deputowanych wybranych przez społeczność grecką i dwóch trzecich głosów deputowanych wybranych przez społeczność turecką. Trzy dodatkowe miejsca mają zagwarantowane mniejszości religijne (katolicy łacińscy, Ormianie, katolicy maroniccy). Są oni wybierani na pięcioletnią kadencję. Artykuł 64 Każdy ma prawo kandydować na deputowanego, jeżeli w dniu wyborów: jest obywatelem Republiki, ukończył dwadzieścia pięć lat, nie został skazany w dniu wejścia w życie Konstytucji lub po tej dacie, za przestępstwo o charakterze haniebnym lub niemoralnym ani nie pozbawiono go prawa wyborczego na podstawie decyzji właściwego sądu ze względu na jakiekolwiek przestępstwo wyborcze, nie cierpi na chorobę umysłową uniemożliwiającą wykonywania, obowiązków deputowanego. Poza powyższymi regulacjami, rozdział ten reguluje sposób samorozwiązania, uregulowania mandatu deputowanego, wszelkie kwestie dotyczące procedury parlamentarnej i funkcjonowania jej biur, posiedzeń, organizacji i kompetencji.
V. Izby Wspólnot (Komunalne) Uregulowanie zawierają się od art. 86 do art. 111.
Społeczności grecka i turecka wybierają spośród swoich członków Izby Komunalne, które mają uprawnienia wyraźnie określone przepisami Konstytucji. (art. 86). Izby te mają szerokie kompetencje nadane im w akcie najwyższym, czyli w Konstytucji Cypru. Kadencja Izby Komunalnej trwa pięć lat, począwszy od daty, którą określa odpowiednie prawo komunalne (art. 96). Dalszymi uregulowaniami są kwestie dotyczące mandatów, kompetencji oraz struktury.
VI. Niezależni urzędnicy Republiki Regulacja zawarta jest w art. 112 do art. 121.
Urzędnicy administracji publicznej według konstytucji są rekrutowani zarówno spośród Greków, jak i Turków w proporcji siedem do trzech. Urzędnicy Republiki dzielą się na: Prokurator Generalny Republiki i Zastępca Prokuratora Generalnego Republiki Główny Audytor i Zastępca Głównego Audytora Prezes i Wiceprezes Banku Emisyjnego Republiki