Polaco – pejoratywne określenie Katalończyka w języku hiszpańskim. Geneza przezwiska jest nieznana. Wszystkie z licznych teorii usiłujących wyjaśnić jego pochodzenie mają charakter spekulatywny i bazują na fakcie, że to samo słowo oznacza Polaka. Funkcjonuje niemal wyłącznie w języku kolokwialnym, np. jako obelga skandowana podczas zawodów sportowych lub używana w żargonie ulicznym. W Katalonii termin jest akceptowany po odwróceniu jego nacechowania emocjonalnego, np. jako określenie odróżniające Katalończyków od Hiszpanów. W Polsce na ogół minimalizuje się lub ignoruje pejoratywny charakter nazwy, nierzadko nadając jej pochlebne znaczenie.
Antecedencje mały|160px|Luis José Sartorius W przeszłości dwukrotnie używano w języku hiszpańskim terminu „polacos” jako przezwiska czy wyzwiska. Wiadomo, że w pod koniec XVIII wieku mianem tym określano zwolenników jednej z madryckich szkół teatralnych. Toczyli oni boje – czasem przekrzykując się i obrażając na widowni – z konkurencyjną grupą, zwaną „chorizos”. Geneza nazwy pochodzi jakoby od osoby księdza znanego jako Padre Polaco, liderującego swojej frakcjiManuel García de Villanueva, Origen, épocas y progresos del teatro español: discurso historico al que acompaña un resumen de los espectaculos y un compendio de la historia general de los teatros hasta la era presente, Madrid 1802, s. 314. Oba ugrupowania zostały przypomniane sto lat potem w popularnej operetce Luisa Mariano de Larra Chorizos y polacos (1876)La Vanguardia 10.01.1994, dostępna tutaj, również Chorizos y polacos, [w:] serwis Zarzuelerías 18.01.2016, dostępny tutaj. Uwieczniła ona obie nazwy, nic jednak nie wskazuje, by były one używane poza kontekstem teatralno-dramaturgicznym albo w związku z Kataloniąpor. np. publicystyczne wykorzystanie terminu w prasie hiszpańskiej lat 30. XX wieku na witrynie hiszpańskiej hemerotecki narodowej tutaj.
Po raz drugi i w zupełnie innym znaczeniu termin „polacos” wszedł do użytku powszechnego w połowie lat 50. XIX wieku. Nazywano tak frakcję Partii Umiarkowanych skupioną wokół Luisa José Sartoriusa, mylnie posądzanego o polskie korzenieBarbara Obtułowicz, Luis Jose Sartotius, hrabia de San Luis. Polak, który nie był Polakiem, Kraków 2012, oraz Barbara Obtułowicz, Luís José Sartorius, conde de San Luís: leyenda y realidad, [w:] Intinerarios 15 (2012), ss. 279-303. W szybkim czasie ze względu na praktyki tej grupy określenia „polacada”, „polaquería” i „polaquísmo” stały się synonimami faworytyzmu, arbitralnych decyzji personalnych i kumoterstwa, a termin „polaco” oznaczał członka klientelistycznej siatki politycznejpor. np. zwrot „polaco de última hora y de última extracción”, dający się przełożyć jako „Polak świeżego chowu” i oznaczający nowego członka politycznego układu, zob. La Vanguardia 10.11.1884, dostępna tutaj. Termin zanikł wraz z marginalizacją Sartoriusa, ale miał swój chwilowy renesans publicystyczny w latach 80. XIX wiekupor. np. użycie słowa „polacada” w barcelońskim dziennika La Vanguardia w latach 80. XIX wieku na witrynie hemeroteki La Vanguardia, dostępnej tutaj, przenikając z języka prasowego do literatury pięknej i pojawiając się w powieści Benito Péreza Galdósa Miau (1888)szczegółowa analiza w Jadwiga Konieczna-Twardzikowska, Los polacos en Miau. Problema de la traducción del estereotipo, [w:] Actas del quinto congreso internacional de estudios Galdosianos, Las Palmas 1992, ss. 209-213.
Do dziś w języku hiszpańskim funkcjonuje – raczej jako rzadki archaizm – słowo „polacada”, choć termin „polaco” – który zresztą nie miał wyłącznie katalońskich odniesień – używany w tym znaczeniu zanikłpolacada, [w:] Diccionario de la lengua española online, dostępny tutaj. Krótko w okresie I Republiki politycy i publicyści liberalni nazywali Hiszpanię „Polską południa”. Określenie miało charakter negatywny. Sugerowało groźbę reakcyjnej interwencji zagranicznej oraz również pozostawało bez żadnego związku z Katalonią. Poza krótkim okresem lat 70. XIX wieku i wąskim kręgiem liberalnych intelektualistów porównanie nie przyjęło się i nie weszło do powszechnego obieguJuan Fernández-Mayoralas Palomeque, La Polonia del mediodía. Un tópico polaco en la historia española, [w:] Hispania: Revista española de historia 62/210 (2002), ss. 167-220.
Geneza mały|Ułani w Hiszpanii, 1808 Geneza współczesnego użycia terminu jest niejasna„academics are divided over why it became used to describe Catalan as foreign”, Raphael Minder, The Struggle for Catalonia: Rebel Politics in Spain, Oxford 2017, , s. 39. Istnieje wiele opinii dotyczących jego pochodzenia, jednak wszystkie mają charakter czysto spekulatywny. Najdalej sięgająca teoria twierdzi, że domniemane XVII-wieczne polsko-katalońskie kontakty handlowe dały podstawę do powstania stereotypów narodowychPolacy przebywający w Katalonii mieli nazywać Hiszpanów z południa „czarnymi”, co rzekomo dało asumpt do powstania istotnie funkcjonującego przezwiska „xarnego”. Z kolei ci właśnie południowcy mieli zrewanżować się Katalończykom przezwiskiem „polacos”, Alicía „polaca”, [w:] serwis Alícies, dostępny tutaj. Według nieco innej a być może spokrewnionej teorii, dawniej w Andaluzji "mówić po polsku" oznaczało mówić bełkotliwie, niezrozumiale, Carlos Marrodán, Jeździec polski, Molina Antonio Munoz, [w:] Gazeta Wyborcza 03.11.03, dostępne tutaj. Inna nawiązuje do sporu między osiemnastowiecznymi szkołami teatralnymi, nie wskazując jednak na mechanizm pojawienia się wątków katalońskichLa Vanguardia 10.01.1994, dostępna tutaj. Kolejna mówi o Polakach walczących w Hiszpanii, których nazwę przeciwnicy na ogół przez pomyłkę rozciągali na ich katalońskich sojuszników; wskazuje się albo na wojnę o sukcesję hiszpańskąJoan Avenallada, Viatge a l'origen dels insults, Badalona 2006, , s. 30, albo na okres napoleońskiLa Vanguardia 23.11.1995, dostępna tutaj, albo na francuską interwencję w roku 1823La Vanguardia 17.08.2006, dostępna tutaj. Jeszcze jedna teoria wraca do postaci Luisa José Sartoriusa, wskazując, że jakoby z tytułu jego katalońskich koneksji nazwa miała zostać rozciągnięta na KatalończykówPer què Polacs?, [w:] serwis directe.cat 11.09.2008, dostępny tutaj.
Niektórzy autorzy snują paralele między polskim ruchem niepodległościowym z końca XIX wieku i nabierającymi dynamizmu nacjonalizmami katalońskimEnric Prat de la Riba miał explicite przytaczać przykład polski tłumacząc różnicę między narodem a państwem, zob. El catalanismo mira hacia Polonia con admiración, [w:] serwis Blog de Xavier Casals, dostępny tutaj czy baskijskimzob. np. argument baskijskiego nacjonalisty z końca XIX wieku: „quedo ahora plenamente convencido de que no es Vd. español, sino bizcaino. Los polacos nunca se dirán rusos o alemanes, sino polaco”, cytowane za Fernández-Mayoralas Palomeque 2002, s. 210. Według jednej odmiany tej teorii podzielona między Hiszpanię i Francję Katalonia miała przypominać podzieloną między zaborców Polskęlogika taka funkcjonowała jeszcze w latach 1930., por. La Vanguardia 17.07.1931, dostępna tutaj l, według innej katalońscy deputowani do Kortezów przez swoją narodową egzaltację zyskali miano „Polaków”Sergi Mateo, ¿Por qué a los catalanes nos llaman polacos?, [w:] serwis sergimateo, dostępny tutaj. Inni sugerują, że pejoratywne określenie trafiło do Hiszpanii i zostało zastosowane wobec Katalończyków dzięki Prusakom.
Jeszcze inni wskazują na okres wojny domowej 1936–1939, kiedy to jakoby żołnierze Nacjonalistów walczący na froncie aragońskim mylili polskich interbrygadzistów z Katalończykami. Według kolejnych autorów Nacjonaliści świadomie ukuli porównanie, twierdząc, że wymażą Katalonię z mapy tak jak hitlerowskie Niemcy zrobiły to z Polskąopinia znanego antrolpoga, Robert Costa Solé, Per què a Espanya anomenen 'polacos' els catalans?, [w:] serwis sapiens.cat, dostępny tutaj.
Dość popularna teza mówi, że obelga narodziła się w okresie frankizmunajwcześniejsze zarejestrowane wspomnienia dotyczące obraźliwego użycia słowa „polacos” wobec Katalończyków pochodzą od republikańskich żołnierzy którzy trafili do frankistowskich obozów jenieckich, zob. Polonya – ¿Per què als catalans es diu ¨Polacs¨?, [w:] serwis YouTube, dostępny tutaj, lub Katalończyków wcielonych do nacjonalistycznych szeregów, La Vanguardia 25.01.1994, dostępna tutaj w koszarach, a odniesienie do Polski było mniej czy więcej przypadkowena tej samej zasadzie na jakiej w Polsce wyróżniono Turków mówiąc o „tureckim kazaniu” albo w Anglii Holendrów mówiąc o „double Dutch” i miało stygmatyzować katalońskich rekrutów jako „innych”La Vanguardia 29.01.1994, dostępna tutaj, La Vanguardia 19.01.2002, dostępna tutaj, La Vanguardia 15.01.1994, dostępna tutaj. Cała grupa teorii nie wskazuje na żaden moment w przeszłości ale bazuje na domniemanych podobieństwach, czy to językowych („szeleszcząca” czy „siorbiąca” melodyka)„because of the alien, slurping sound of their language”, Richard Fitzpatrick, El Clasico: Barcelona V Real Madrid: Football's Greatest Rivalry, London 2012, , s. 16, „sounded like Polacos”, Kathryn A. Woolard, Singular and Plural: Ideologies of Linguistic Authority in 21st Century Catalonia, Oxford 2016, , s. s. 129, charakterologicznych (Katalończycy i Polacy są oszczędni/skąpi)zob. np. blog Polacos de Polonia, dostępny tutaj czy religijnych (czarne Madonny z Częstochowy i Montserrat)zob. zwłaszcza poemat Carlesa Pi i Sunyer z roku 1939, zatytułowany Diàleg de les Verges Negres de Polònia i Catalunya, zawierający paralelę losów polskich i katalońskich na tle upadku Katalonii i upadku Polski w roku 1939, analiza w Olga Glondys, La Polonia cercana e idealizada de los exiliados republicanos catalanes, [w:] Studia Iberystyczne 8 (2009), ss. 423-436
Współczesny uzus językowy mały|Mecz Realu w Madrycie We współczesnym języku hiszpańskim funkcjonuje kilka żargonowych pejoratywnych określeń Katalończyków, takich jak „catalufos”, „catalinos”, „catalardos” czy ich skatologiczne oboczności. Jednak żadne z nich nie dorównuje popularnością współcześnie używanemu terminowi „polacos”Avenalleda 2006, s. 39, który przez niektórych uważany jest za „klasyczną” formę antykatalońskiego przezwiskaJaume Subirana, Barcelona ABC, Barcelona 2013, , s. 47. Emocjonalne nacechowanie terminu jest wyraźnie ujemne, choć może ono wahać się od protekcjonalnego, ironicznego czy lekceważącego po głęboko pogardliwe. Znaczeniowa treść określenia pozostaje nieokreślona; jest ono na tyle zleksykalizowane, że ewentualne dawniejsze odniesienia do konkretnych cech czy wad zanikły. Jednak o ile określenia „catalufos” czy „catalardos” funkcjonują głównie w kontekście politycznym i stosowane są wobec osób posądzanych o kataloński separatyzm, o tyle określenie „polacos” ma charakter bardziej uniwersalny. Obelga funkcjonuje również w odległych regionach Hiszpanii, np. w AndaluzjiFrancisco Garrido, Cataluña y Andalucía, [w:] serwis paralelo36andalusia, dostępny tutaj, choć szczególnie popularna pozostaje w Madrycie. Stosowana jest też na obszarach sąsiadujących z Katalonią, np. na BalearachLa Vanguardia 25.06.1996, dostępna tutaj, w Walencjipor. okrzyki w rodzaju „fuera catalanes polacos” („wynocha Katalończycy, polacy”), przytaczane przez Ferran Colom i Ortiz, Repertori d'actituds i normes d'ús lingüístic entre els estudiants de la ciutat de València, [in:] Llengua, societat i ensenyament, Valencia 2003, , s. 19 czy w AragoniiJosé R. Bada Panillo, El debat del català a l'Aragó (1983-1987), Calaceit 1990, , ss. 93, 94, 137, 138. W tej ostatniej określa się tak mieszkańców pogranicznego pasa zwanego FranjaArtur Quintana i Font, Conferencia: Perspectives del catala a Arago, [w:] Ramon Sistac i Vicen, De fronteres i mil•lennis, Barcelona 2003, , s. 14. Określenie wykorzystywane jest wyłącznie w języku mówionym i na ogół w jego wersji kolokwialnej, choć trafiają się również rzadkie przypadki obecności w języku literackimVícent de Melchor, Antonio Gala, ¿serbio?, [w:] El País 29.08.1994, dostępny tutaj.