Janów-Nikiszowiec – dzielnica Katowic, położona we wschodniej części miasta, w zespole dzielnic wschodnich, nad Boliną. Obejmuje ona znaczną część obszaru dawnej gminy Janów (bez Giszowca), na którą składa się: Janów, Kolonia Wysockiego, Nikiszowiec, Stawiska (południowa część) i osiedle Nowy Nikiszowiec, a w przeszłości również kolonie: Amandy i Huta Arnold.
Tereny Janowa od jego założenia w XVIII wieku do rewolucji przemysłowej były związane z rodem Mieroszewskich, a później Wincklerów. W pierwszej połowie XIX wieku na terenie obecnej dzielnicy rozpoczął się rozwój przemysłowy, a wraz z nim powstawały nowe kolonie przyzakładowe, w tym Amandy i Zuzanna (przy kopalniach węgla kamiennego) oraz Arnold (przy hucie cynku). Od drugiej połowy XIX wieku obszar Janowa-Nikiszowca był ściśle związany z koncernem Georg von Giesches Erben, który w 1883 roku połączył liczne małe kopalnie w jedną większą – „Giesche” (obecnie „Wieczorek”). Wraz z jej rozwojem wybudowano w latach 1908–1919 dla robotników kopalni nowe osiedle – Nikiszowiec, a po II wojnie światowej Kolonię Wysockiego. 9 maja 1924 roku Nikiszowiec włączono do gminy Janów. W 1951 gminę włączono do Szopienic, a 31 grudnia 1959 roku do Katowic.
Dzielnica ta ma zróżnicowaną strukturę funkcjonalno-przestrzenną, z dominacją funkcji mieszkaniowej i przemysłowej, ale także z rozwiniętą bazą usługową i turystyczną (głównie w Nikiszowcu). Północną i południową granicą dzielnicy stanowią dwie ważne drogi – droga krajowa nr 79 (ul. Bagienna) oraz autostrada A4, a przez Janów-Nikiszowiec przebiega także kilka ważniejszych dróg Katowic, w tym ul. Szopienicka i Oswobodzenia. Janów-Nikiszowiec ma powierzchnię 8,65 km² (5,25% powierzchni Katowic) i liczył w 2007 roku 11 496 mieszkańców (3,6% ludności miasta).
Geografia Położenie Janów-Nikiszowiec pod względem administracyjnym położony jest w województwie śląskim i stanowi jedną z jednostek pomocniczych miasta Katowice (nr 16), zlokalizowaną we wschodniej części miasta, w odległości około 7 km na wschód od centrum. Graniczy od północy z Zawodziem i Szopienicami-Burowcem, od wschodu z miastem Mysłowice (dzielnice Bończyk-Tuwima i Janów Miejski-Ćmok), od południa z Giszowcem, a od zachodu z dzielnicą Osiedle Paderewskiego-Muchowiec. Granice dzielnicy biegną następująco: od północy – ulicami: Kolonia Amandy i Porcelanową, dalej wzdłuż południowej jezdni ul. Bagiennej (drogi krajowej nr 79) od węzła z ul. 1 Maja i Obrońców Westerplatte do skrzyżowania z ul. Krakowską i dalej wzdłuż tej ulicy do granicy miasta, od wschodu – wzdłuż granicy Katowic z Mysłowicami w pobliżu Boliny, od południa – wzdłuż ul. Mysłowickiej i dalej od przecięcia z autostradą A4 wzdłuż tej drogi do węzła Murckowska, od zachodu – wzdłuż ul. Gospodarczej i wschodniej granicy cmentarza komunalnego.
Znaczna część Janowa-Nikiszowca położona jest w dolinie Boliny, głównie na lewym jej brzegu. Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego dzielnica ta znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej, w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska.
Geologia Pod względem budowy geologicznej Janów-Nikiszowiec zlokalizowany jest w niecce górnośląskiej. Utwory wypełniające nieckę pochodzą z okresu górnego karbonu i są wykształcone w postaci łupków, piaskowców i zlepieńców z pokładami węgla kamiennego, które powstały przed 300 milionami lat. Wiek pochodzenia wychodni skalnych w Janowie-Nikiszowcu jest mocno powiązany z rzeźbą terenu. Wychodnie skał karbońskich, położone w najwyższych częściach Janowa-Nikiszowca, to głównie iłowce, mułowce i węgiel kamienny warstw załęskich i orzeskich, a ponadto w rejonie ul. Bagiennej występują piaskowce, zlepieńce i węgiel kamienny warstw siodłowych. Na południe od obszarów zbudowanych na skałach karbońskich, głównie w centrum Nikiszowca i Janowa, rejonie Kolonii Wysockiego i ul. Leśnego Potoku występują utwory czwartorzędowe z plejstocenu – eluwia glin zwałowych. Obszary na północ od Janowa są zbudowane z piasków i żwirów wodnolodowcowych powstałych podczas zlodowacenia środkowopolskiego w neoplejstocenie. Z tego samego okresu występują też utwory w dolinie Boliny – są to polodowcowe osady plejstoceńskie w postaci madów, mułów, piasków i żwirów rzecznych.
Rzeźba terenu thumb|Niecka powstała na skutek osiadania terenu na północ od Nowego Nikiszowca Janów-Nikiszowiec pod względem jednostek fizycznogeograficznych położony jest w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska, na Wyżynie Śląskiej, w południowej części mezoregionu Wyżyna Katowicka, natomiast pod względem jednostek morfologicznych dzielnica położona jest głównie na Płaskowyżu Murcek. Północne stoki, opadające do Obniżenia Rawy, są rozczłonkowane przez dwie długie doliny, w tym przez przepływającą przez Janów-Nikiszowiec Bolinę oraz w zachodnich fragmentach dzielnicy dolinę Potoku Leśnego. Występują tu duże fragmenty trzeciorzędowych spłaszczeń denudacyjnych zlokalizowanych na wysokościach powyżej 300 m n.p.m. W Janowie-Nikiszowcu, w rejonie ul. Stawiska i Krakowskiej znajduje się również fragment Kotliny Mysłowickiej. W rejonie granicy Janowa-Nikiszowca z Szopienicacmi-Burowcem i Zawodziem znajduje się granica między Płaskowyżem Murcek i Kotliną Mysłowicką, będącymi fragmentem Płaskowyżu Katowickiego a Obniżeniem Rawy, będące częścią Płaskowyżu Bytomskiego. Najwyższy punkt Janowa-Nikiszowca to Mrówcza Górka, położona w rejonie ul. Gospodarczej. Dochodzi ona do wysokości 305,7 m n.p.m. Natomiast najniżej położony punkt znajduje się w dolinie Boliny przy granicy z Mysłowicami, wynoszący około 253 m n.p.m.
Rzeźba Janowa-Nikiszowca na skutek gospodarczej działalności człowieka uległa silnym przekształceniom, głównie ze względu na eksploatację surowców, rozwój przemysłu i budowę infrastruktury komunikacyjnej. W Janowie znajdują się m.in. dawne zwałowiska górnicze, zlokalizowane głównie w pobliżu dawnej Kolonii Amandy, a także następują tutaj procesy osiadania, w wyniku których w nieckach wytworzyły się m.in. sztuczne stawy i zastoiska wodne, w tym zastoisko położone na północ od Nowego Nikiszowca czy Staw Trzewiczek.
Gleby Janów-Nikiszowiec jest obszarem zróżnicowanym pod względem gleb. Północna część dzielnicy uległa silnej antropopresji i w związku z czym gleby w tamtym rejonie zaliczają się do gleb antropogenicznych. Są one w głównej mierze wytworzone z piaskowców i piasków. Często te gleby są zdewastowane na skutek działalności przemysłowej i przekształcone w związku z rozwojem budownictwa. Są one też skażone metalami ciężkimi. W wyższych partiach Janowa-Nikiszowca, w których występują wychodnie skał karbońskich, wytworzyły się gleby płowe. Również te gleby, ale wytworzone z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych, wytworzyły się w niżej położonych częściach Janowa-Nikiszowca (głównie na obszarach mieszkalnych Nikiszowca i Janowa). W rejonie Boliny wykształciły się gleby płowe i brunatne wytworzone z piasków gliniastych. Ich odczyn jest przeważnie kwaśny lub zbliżony do obojętnego. Pod względem klas bonitacyjnych gleb w rejonie dzielnicy należą one do gleb dobrych i średnich (klasa III – rejon Mrówczej Górki i IV – obszar Nowego Nikiszowca i Janowa wzdłuż doliny Boliny).
Klimat Klimat Janowa-Nikiszowca nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic, natomiast jest modyfikowany przez czynniki lokalne (topoklimat). Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961-2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosi 8,1 °C, lecz zaznacza się tu też zjawisko miejskiej wyspy ciepła, która lokalnie modyfikuje temperaturę powietrza. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951-2005 wynosiła 713,8 mm.
Wody powierzchniowe i podziemne thumb|Bolina w rejonie ul. Hodowców thumb|Staw Bolina II Tereny Janowa-Nikiszowca w większości znajdują się w zlewni Boliny, będącej częścią dorzecza Wisły. Bolina na terenie dzielnicy biegnie w kierunku północno-wschodnim i uchodzi dalej w Mysłowicach do Czarnej Przemszy. Pod względem klasy czystości Bolina przy ujściu do Czarnej Przemszy w 2006 roku posiadała V klasę, co stanowi wody najgorszej klasy czystości, które są niezdatne do wykorzystania. Północna część dzielnicy, tj. rejon ul. Porcelanowej, północny stok Mrówczej Górki, część Nowego Nikiszowca i okolice Stawu Upadowego położone są w zlewni Rawy. Między obiema zlewniami przechodzi dział wodny III rzędu.
Głównie w dolinie Boliny znajdują się zbiorniki wodne powstałe w wyniku działalności człowieka. Jeden staw znajduje się w dolinie Rawy, a poza tym występują tu zbiorniki w nieckach bezodpływowych. W sumie znajdują się tu następujące zbiorniki wodne: Nazwa Powierzchnia [ha] Zlewnia Bolina 2,75 Bolina Bolina II 4,21 Bolina Janów 2,13 obszar bezodpływowy Stawiska, stawy nr 19.B-D 0,90 Bolina Stawiska, stawy nr 19.A i 19.E 0,70 Bolina Trzewiczek 0,92 obszar bezodpływowy Upadowy 5,52 Rawa
Janów-Nikiszowiec położony jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. Utwory wodonośne występują tu we wszystkich warstwach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest uzależnione od czynników geologicznych, hydrogeologicznych oraz wpływu człowieka. Nie występuje tu żaden z głównych zbiorników wód podziemnych, natomiast obszar dzielnicy zajmuje jednolita część wód podziemnych nr 134. Na bilans wodny wód podziemnych ma w znacznym stopniu wpływ działalność górnicza związana z odwodnieniem kopalń.
Przyroda i ochrona środowiska thumb|Polana leśna w rejonie dawnej kolonii Amandy Teren Janowa-Nikiszowca charakteryzuje się znacznym udziałem powierzchniowym terenów zielonych. Południowo-zachodnia część dzielnicy stanowiła fragment dawnej Puszczy Śląskiej. Na Płaskowyżu Murcek pierwotnie rosły głównie buczyny i grądy. Doliny rzek porastały łęgi. Tereny te zaczęły ulegać przeobrażeniom wraz z rozwojem przemysłu ciężkiego na początku XX wieku, głównie w rejonach północnych. Wraz z rozwojem działalności człowieka nastąpiły też przekształcenia w środowisku, w tym rzeźby terenu (hałdy i zapadliska), sieci hydrologicznej (m.in. skanalizowanie rzek i powstanie sztucznych zbiorników), szaty roślinnej i zwierzęcej. Ustąpiła stąd część dużych zwierząt (spotyka się jedynie jelenie europejskie oraz dziki), a także pojawiły się nowe, związane z terenami otwartymi. Ponadto pojawiły się również obce gatunki roślin i zwierząt. Część zwierząt została tu świadomie introdukowana (głównie ryby, hodowane zwłaszcza w Stawie Upadowym).
Lasy w rejonie Janowa-Nikiszowca znajdują się w zarządzie Lasów Państwowych i administrowane są przez Nadleśnictwo Katowice Leśnictwo Janów. Siedziba leśnictwa znajduje się przy ul. Leśnego Potoku 95. Lasy te koncentrują się głównie w północnej, zachodniej i południowej części dzielnicy. W drzewostanie ciągnącym się w dolinie Boliny dominującym gatunkiem jest sosna zwyczajna, poza tym rosną tu dęby. Bliżej Nikiszowca rosną olsy, a także jesiony i buki. W północnej i zachodniej części dzielnicy dominującym gatunkiem jest brzoza brodawkowata, natomiast w rejonie dawnej Kolonii Amandy modrzew europejski, bez czarny, topola osika i kruszyna pospolita.
thumb|Skwer Emila i Georga Zillmannów W Janowie-Nikiszowcu nie ma żadnych powierzchniowych form ochrony przyrody i pomników przyrody. Występują tu następujące obszary zieleni urządzonej: Park Bolina – park znajdujący się przy ulicy Leśnego Potoku, wzdłuż Boliny i przy stawie Bolina; powstał w latach 50. XX w. jako miejsce odpoczynku dla górników kopalni Wieczorek i ich rodzin,