1. List do Tesaloniczan

1 List do Tesaloniczan [1 Tes] – list apostoła Pawła zaadresowany do gminy w Tesalonice będący księgą Nowego Testamentu. List ten jest uważany za najstarszy dokument chrześcijański i pierwsze pismo Nowego Testamentu. Bibliści datują jego powstanie na lata 51–52 po Chr.

Paweł po kilkumiesięcznym pobycie w Tesalonice i założeniu tam Kościoła zmuszony został do opuszczenia miasta. Zatroskany o los młodej wspólnoty wysłał do niej z Aten swego ucznia Tymoteusza. Ten przyniósł Apostołowi wieści na temat rozwoju wiary Kościoła tesalonickiego i jednocześnie wyraźnego braku zrozumienia niektórych istotnych kwestii dotyczących wiary. Paweł napisał zatem List, w którym wyraża radość z wiary, nadziei i miłości Tesaloniczan, a jednocześnie tłumaczy trudny problem powrotu Chrystusa na ziemię oraz zachęca do wytrwałości wśród prześladowań. List przynosi pouczenia na temat losu zmarłych na końcu czasów, czasu i sposobu powtórnego przyjścia Jezusa oraz wynikające z tej wiedzy praktyczne wskazania. Rzuca również światło na wczesne stadium teologii świętego Pawła i życie jednej z najstarszych wspólnot chrześcijańskich.

W drugiej połowie XX wieku część badaczy podjęła próbę wykazania, że księga została przez nieznanego redaktora utworzona z dwóch pierwotnie odrębnych listów Apostoła. Wskazywano również, że fragmenty 1 Tes 2,13–16 i 5,1–11 mogą być późniejszego pochodzenia.

Tesalonika thumb|Fragment rzymskiego teatru obok forum w Tesalonice Adresatami Listu są chrześcijanie z Tesaloniki, portowego miasta w Macedonii, leżącego nad Zatoką Termajską. Miasto założył w IV wieku przed Chr. generał Aleksandra Macedońskiego Kasander w miejscu starożytnych Term (Therme). Kasander nazwał miasto od imienia swej żony – przyrodniej siostry Aleksandra – Tesaloniką. Znaczenie miasta wzrosło, gdy po zwycięstwie pod Pydną (168 przed Chr.) Rzymianie przejęli kontrolę nad Grecją. W 146 roku przed Chr. Tesalonika stała się stolicą rzymskiej prowincji Macedonii. W bitwie pod Filippi w 42 roku przed Chr. miasto poparło Oktawiana, zyskując prawa wolnego miasta (liberae conditionis) i własny magistrat, składający się z 5–6 urzędników z tytułem politarchów. W czasach Pawła Tesalonika była prężnym ośrodkiem ekonomicznym, handlowym i politycznym, położonym nad zatoką, przy ważnym szlaku Via Egnatia – rzymskiej drodze przecinającej Bałkany. Handel przyciągał ludność różnych narodowości. Żydzi mieszkający w Tesalonice mieli własną synagogę. Na terenie miasta odkryto również ruiny świątyń egipskich i rzymskich. Dominował kult bóstw wschodnich (Kybele, Ozyrysa, Izydy, Anubisa), czczono również bóstwa grecko-rzymskie, (przede wszystkim Dionizosa, lecz również Atenę, Afrodytę, Dianę, Wenerę) oraz cesarzy .

Paweł w Tesalonice thumb|Miejscowości związane z 1. Listem do Tesaloniczan Paweł przybył do Tesaloniki wraz z Sylasem w czasie II podróży misyjnej około 50 roku po Chr. Wypędzeni z położonego o około 160 km na wschód Filippi, przeszli przez Amfipolis i Apolonię, nie zatrzymując się w nich jednak, prawdopodobnie dlatego że w miastach tych nie było synagogi. W Tesalonice zatrzymali się w domu Jazona. Według relacji zawartej w Dziejach Apostolskich przez kolejne trzy szabaty Paweł nauczał w synagodze (Dz 17, 2). Ponieważ niektórzy Żydzi, a także wielu pobożnych Greków i znamienitych kobiet, przyłączyło się do misjonarzy, miejscowi Żydzi wywołali zamieszki, z powodu których Paweł i jego towarzysz zbiegli do Berei. Analiza listów świętego Pawła skłania badaczy do przyjęcia, że wzmianka o trzech szabatach uczyniona przez Łukasza w Dziejach Apostolskich dotyczy jedynie czasu nauczania w synagodze, a nie długości pobytu Apostoła w Tesalonice. Serdeczność wzajemnych relacji pomiędzy Pawłem a wspólnotą tesalonicką, wzmianka w 1 Tes 2,9 podkreślająca, że Apostoł pracował dzień i noc, aby dla nikogo nie być ciężarem, wreszcie uwaga zawarta w Liście do Filipian 4,16: bo do Tesaloniki nawet raz i drugi przysyłaliście na moje potrzeby – skłaniają biblistów do przyjęcia, że pobyt Pawła we wspólnocie tesalonickiej musiał potrwać przynajmniej 2–3 miesiące .

Dzieje Apostolskie przekazują, że wskutek działalności Pawła w Tesalonice powstała gmina chrześcijańska złożona z Żydów i wielu pobożnych Greków. Ci ostatni musieli w niej stanowić zdecydowaną większość skoro w 1 Liście do Tesaloniczan Paweł wspomina, że Tesaloniczanie nawrócili się od bożków do Boga prawdziwego (1 Tes 1, 9). Pod względem społecznym chrześcijanie tesaloniccy wywodzili się w większej części prawdopodobnie ze stanu średniego. W Liście Apostoł przestrzega bowiem adresatów przed oszukiwaniem innych przy wykonywaniu pracy zawodowej, daje pouczenia małżeńskie, zachęca do pracy własnymi rękami (1 Tes 4, 6. 11) . Nauczając w Tesalonice, Paweł pozyskał również takich, którzy byli gotowi do wzięcia odpowiedzialności za Kościół, jako jego przywódcy, wzywa więc w Liście do posłuszeństwa wobec nich (1 Tes 5, 12). Mogli to być ci, którzy tak jak Jazon, byli w stanie udostępnić swoje domy, aby odbywały się w nich zgromadzenia wiernych.

Okoliczności, czas i miejsce powstania Listu Z Tesaloniki Paweł udał się do Berei. Znalazł tam posłuch wśród miejscowych Żydów, którzy przyjęli naukę z całą gorliwością i codziennie badali pisma (Dz 17,11). Przeciwnicy Pawła z Tesaloniki dotarli jednak wkrótce w ślad za nim do Berei. Umykając pościgowi, Paweł udał się do Aten. Jego towarzysze, Sylas i Tymoteusz, którzy pozostali w Berei, mieli do niego dołączyć później. W Atenach musiały dojść Pawła jakieś wieści o prześladowaniach młodej wspólnoty tesalonickiej. Nie mogąc udać się do Tesaloniki ani posłać tam Sylasa, wysłał Tymoteusza, aby umocnił tamtejszych chrześcijan w wierze (1 Tes 2,17–3,6). Po niepowodzeniach w Atenach Paweł udał się do Koryntu, dokąd przybyli również Tymoteusz i Sylas. Tymoteusz przywiózł wiadomości o sytuacji Kościoła w Tesalonice – o prześladowaniach i świadectwie wiary Tesaloniczan, jak również o błędnych wyobrażeniach na temat drugiego przyjścia Pana, co stało się bezpośrednim impulsem do napisania przez Pawła 1 Listu do Tesaloniczan Relacje Dziejów Apostolskich i 1 Listu do Tesaloniczan wymagają uzgodnienia. Wedle Dz 17,14 Sylas i Tymoteusz pozostali w Berei po odejściu stamtąd Pawła. Paweł oczekiwał na nich w Atenach (17,16), ostatecznie przyłączyli się jednak do niego dopiero w Koryncie (18,5). W 1 Liście do Tesaloniczan Paweł wspomina natomiast, że nie mogąc sam udać się do Tesaloniki, postanowił pozostać w Atenach, a wysłać Tymoteusza (3,1), co może sugerować, że Tymoteusz przebywał wówczas w Atenach. Wiersz 3,6 przynosi relację o powrocie samego tylko Tymoteusza i przyniesionych przez niego wieściach. Na ogół przyjmuje się, że Paweł nie mogąc ani udać się do Tesaloniki, ani wysłać tam Sylasa, wyprawił nieznanego tesalonickim Żydom Tymoteusza, któremu ze względu na greckie pochodzenie nie groził samosąd. Natomiast Sylas faktycznie dołączył do Pawła wraz z powracającym z Tesaloniki Tymoteuszem, skoro w adresie 1 Listu do Tesaloniczan pozdrawia wraz z Apostołem i Tymoteuszem chrześcijan tesalonickich. Inaczej widzi sprawę W. Rakocy, który uważa, że Sylas z Tymoteuszem przybyli do Aten, skąd Paweł wyprawił do Tesaloniki Tymoteusza, a po jego powrocie posłał z Listem Tymoteusza i Sylasa, którzy powrócili z Macedonii, gdy Apostoł przebywał już w Koryncie. Za: .

Obecnie niemal powszechnie przyjmuje się, że List powstał jako bezpośrednia reakcja Pawła na relację Tymoteusza: Z treści 1 Tes wynika, że Paweł jest pod bezpośrednim wrażeniem wiadomości przyniesionych przez Tymoteusza. Apostoł nawiązuje do swej niedawnej działalności w Tesalonice (1,5-9; 2,2.8.11), do serdecznego przyjęcia przez Tesaloniczan (1Tes 1, 9). Pisze, że jest od nich oddzielony na krótko (1 Tes 2, 17). Wspólnota tesalonicka wydaje się być młoda, nie doświadczyła jeszcze kryzysu. Paweł i Tesaloniczanie żyją w atmosferze entuzjazmu zakładania podwalin nowego Kościoła. Zwolennicy późniejszego datowania Listu wskazują na podobieństwo argumentów apologetycznych występujących w 1 Liście do Tesaloniczan oraz w Liście do Galatów i w 2 Liście do Koryntian i przenoszą datę powstania Listu na III podróż misyjną świętego Pawła.

Zakłada się, że Paweł napisał List z miejsca dłuższego pobytu. Po Tesalonice był nim Korynt. Dwie okoliczności pozwalają na, w miarę dokładne, ustalenie daty pobytu Apostoła w Koryncie: Z Dz 18, 2-3 wynika, że w Koryncie Paweł spotkał Akwilę i Pryscyllę – małżeństwo skazane dekretem cesarza Klaudiusza na wygnanie z Rzymu. Dekret według wszelkiego prawdopodobieństwa został wydany w 50 roku. Dz 18, 12-17 podają również, że w trakcie pobytu w Koryncie Paweł stanął przed prokonsulem Achai Gallionem. Z inskrypcji odnalezionej w Delfach wiadomo, że Gallio sprawował ten urząd pomiędzy czerwcem 51 a czerwcem 52 roku, względnie o rok później. Zważywszy na długość pobytu Apostoła w Koryncie, oznacza to, że List powstał najprawdopodobniej na przełomie 50 i 51 rokuW 50 roku zdaniem G. Soaresa-Prabhu (Międzynarodowy Komentarz Biblijny, s. 1558), R. F. Collinsa (Katolicki Komentarz Biblijny, s. 1420), w 51 roku według M. Bednarza (1-2 List do Tesaloniczan, s. 29), K. Romaniuka (Praktyczny Komentarz do NT, s. 324), D. Szajdy (Biblia Poznańska, s. 486), E. Szymanka (Wykład Pisma Świętego NT, s. 292), J. A. Fitzmyera (Katolicki Komentarz Biblijny, s. 2064). Biblia Jerozolimska i Biblia Tysiąclecia datują powstanie Listu na 50/51 rok. lub według rzadziej spotykanej opinii z początkiem 52 rokuJ. W. Rosłon, R. Rubinkiewicz: Święty Paweł w: Wstęp do Nowego Testamentu. Poznań 1996, s. 329. W. Rakocy, który inaczej datuje II podróż misyjną świętego Pawła przyjmuje z kolei, że List powstał w 49 roku w Atenach (Paweł Apostoł, 126-143)..

Układ Księgi 1,1 Adres Pozdrowienie.1,2–3,13Dziękczynienie Dziękczynienie za chrześcijańskie życie (1,2–10). Obrona misji Apostoła w Tesalonice (2,1–12). Ponowne dziękczynienie za przyjęcie przez Tesaloniczan Ewangelii (2,13–16). Powody opóźnienia wizyty Pawła (2,17–3,5). Dziękczynienie za radość z powodu wiary Tesaloniczan (3,6–13).4,1–12WezwaniaWezwanie do czystości (4,1–8) i dobroczynności (4,9–12).4,13–5,11Wyjaśnienia dotyczące końca czasówLos zmarłych (4,13–18). Czas i sposób przyjścia Pana (5,1–11).5,12–22Napomnienia końcoweWezwanie do zachowania porządku we wspólnocie (5,12–13). Zasady dotyczące życia chrześcijańskiego, kultu i modlitwy (5,14–22).5,23–28KonkluzjaŻyczenia końcowe i pożegnanie .

Treść Pozdrowienie thumb|Święty Paweł, fragment ołtarza w sanktuarium Montgrony w Gombren, Katalonia Paweł, Sylwan i Tymoteusz pozdrawiają Tesaloniczan.

Dziękczynienie Paweł dziękuje Bogu w modlitwie za wiarę, miłość i nadzieję Tesaloniczan, wśród których głosił z mocą Słowo Boże. Oni przyjąwszy je z radością, pośród ucisku, stali się wzorem dla wierzących w Achai i Macedonii, którzy teraz opowiadają o gościnności i nawróceniu Tesaloniczan.

Apostoł wspomina, że choć doznał zniewagi w Filippi, odważył się przecież głosić Ewangelię w Tesalonice, wśród wielkiego utrapienia. Głosił ją zaś, tak by się nie ludziom, ale Bogu się podobać, nie posługiwał się pochlebstwem ani nie kierował się chciwością. A chociaż mógł być ciężarem dla wiernych, sam pracował dniem i nocą na swoje utrzymanie, troszcząc się jak matka o swe dzieci o zdobytych dla Chrystusa Tesaloniczan.

Dlatego nieustannie dziękuje Bogu, że przyjęli Słowo Boże, stając się naśladowcami Kościołów w Judei, bo jak tamte od Żydów, Tesaloniczanie cierpią od rodaków sprzeciwiających się głoszeniu zbawienia. Na tych przyszedł jednak w końcu gniew Boży.

Paweł, rozłączony na krótko z Tesaloniczanami, zapewnia, że gorąco pragnął ich znowu ujrzeć, a gdy dwukrotnie przeszkodził mu w tym szatan, wysłał z Aten Tymoteusza, aby Tesaloniczan utwierdził i umocnił w wierze, a przy tym zbadał, czy ich nie zwiódł kusiciel.