Sturmabteilung (SA, , ) – paramilitarne bojówki Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP) utworzone w Republice Weimarskiej w 1920 do ochrony zgromadzeń partyjnych.
Sturmabteilung było głównym narzędziem terroru niemieckiej partii nazistowskiej w walce z bojówkami i sympatykami innych ugrupowań politycznych (głównie komunistami), odgrywając istotną rolę w zdobyciu władzy przez nazistów oraz zaprowadzeniu totalitaryzmu. Po tzw. nocy długich noży z 29 na 30 czerwca 1934, kiedy w wyniku walk wewnątrzpartyjnych wymordowano jej przywódców, straciła na znaczeniu na rzecz Schutzstaffel (SS). Od barwy umundurowania SA były zwane brunatnymi koszulami. Organizacja została rozwiązana w 1945 po kapitulacji III Rzeszy.
Historia thumb|Adolf Hitler i Ernst Röhm
Po zakończeniu I wojny światowej i upadku monarchii w Niemczech powstawały Freikorpsy, skupiające byłych żołnierzy, których wielu po przegranej wojnie znalazło się bez zajęcia. Niemcy znajdowały się w okresie powojennego i rewolucyjnego chaosu (zob. rewolucja listopadowa)Serial dokumentalny SS, odc. Walka o władzę (Die SS. Der Machtkampf), ZDF, 2002, a liczebność armii niemieckiej (Reichswehry) została znacznie zmniejszona traktatem wersalskim.
Formacja powstała w Monachium w 1921 roku, a założona została przez Ernsta Röhma na podwalinach „sekcji sportowo-gimnastycznej”Laurence Rees: Naziści. Ostrzeżenie historii, wyd. 1998, s. 24–26.. Oficerowie SA wywodzili się głównie z Organizacji Konsul (OC) kapitana Hermanna Ehrhardta, natomiast szeregowi członkowie z różnych grup paramilitarnych z Bawarii. Do SA rekrutowano głównie bezrobotnych, zdemobilizowanych żołnierzy, często rozgoryczonych sytuacją w Niemczech, przebywających w monachijskich lokalach, m.in. w . W jej skład wchodziło też wielu byłych członków Freikorpsu. Werbunkiem zajmował się , wykorzystując te środowiska jako zaplecze dla formacji pełniących funkcje ochronne wobec ruchu nazistowskiego. Od samego utworzenia SA było niezależne, odrzucając jakiekolwiek próby kontroli przez NSDAP i Hitlera. Dzięki staraniom Röhma i jego wpływom w wojsku członkowie SA zostali uzbrojeni. Mundury zostały odkupione od niemieckiej armii. Sturmabteilung został formalnie zarejestrowany 4 listopada 1921.
SA specjalizowało się w terroryzowaniu oponentów tworzącej się NSDAP, wojowniczych przemarszach ulicami Monachium, biciu tych, którzy podczas przemówień Adolfa Hitlera nękali go kłopotliwymi pytaniami i mordach politycznych. Partii, takiej jaką zamierzał stworzyć Hitler, były potrzebne takie brutalne postacie. Lokalne jednostki Reichswehry szkoliły je w zakresie podstawowych umiejętności wojskowych. W 1922 roku jako przybudówka SA, została powołana organizacja młodzieżowa Hitlerjugend.
Dzień niemiecki W 1922 roku doszło do wydarzenia, które znacząco zwiększyło rozpoznawalność ruchu nazistowskiego i zostało później utrwalone w jego przekazie propagandowym. W mieście Coburg w Bawarii zorganizowano tzw. Dzień Niemiecki – uroczystość o charakterze ludowym, promującą tradycyjne wartości. Miasto liczące około 30 tysięcy mieszkańców i pozostający pod wpływami środowisk socjalistycznych oraz komunistycznych, nie odgrywało wówczas istotnej roli politycznej; sytuacja ta uległa zmianie w październiku 1922 roku. W tym kontekście zaproszenie Coburg na obchody tzw. Dnia Niemieckiego stało się dla NSDAP dogodną okazją do publicznej demonstracji swojej obecności oraz siły organizacyjnej. Kierownictwo partii, na czele z Adolf Hitlerem, liczyło się z możliwością wystąpienia napięć politycznych, które – niezależnie od ich przebiegu – mogły zwiększyć zainteresowanie prasowe i rozgłos wokół ruchu. Pomimo ograniczonych środków finansowych zorganizowano specjalny transport kolejowy dla uczestników, sfinansowany ze sprzedaży biletów wykupionych przez członków partii, co umożliwiło przybycie około 700 osób wraz z orkiestrą towarzyszącą przejazdowi.
Po przybyciu na miejsce lokalne władze, związane ze środowiskami komunistycznymi, podjęły próbę ograniczenia demonstracyjnego charakteru marszu, zakazując wejścia do miasta z rozwiniętymi sztandarami i oprawą muzyczną. Zakaz ten został jednak zignorowany, a pochód wkroczył do miasta w zorganizowanej i manifestacyjnej formie, stanowiąc wyraźny pokaz dyscypliny i determinacji uczestników.
Wydarzenia w Coburgu szybko nabrały gwałtownego charakteru. Rozchodzące się wieści o przybyciu narodowych socjalistów doprowadziły do zgromadzenia kilkutysięcznego tłumu, który próbował zablokować ich przemarsz. Incydent z rzuceniem kamieni przez jednego z komunistów przerodził się w krótkotrwałe, lecz intensywne starcia uliczne. W ich trakcie część zgromadzonych zaczęła przechodzić na stronę nazistów, co w późniejszej propagandzie interpretowano jako przełomowy moment.
Tego samego dnia Adolf Hitler wygłosił przemówienie w ratuszu, w obecności lokalnych elit, w tym pary książęcej, które zyskało później opinię jednego z jego bardziej udanych wystąpień. Starcia między zwolennikami różnych opcji politycznych trwały do późnych godzin nocnych. Następnego dnia środowiska marksistowskie podjęły próbę mobilizacji mieszkańców poprzez akcję plakatową, wzywającą do udziału w manifestacji przeciwko nazistom. Ostatecznie jednak frekwencja była ograniczona, a inicjatywa ta nie przyniosła oczekiwanego efektu. Do wieczora doszło do symbolicznego odwrócenia nastrojów – w przestrzeni miejskiej zaczęły dominować symbole monarchiczne, a demonstracyjna wrogość ustąpiła oznakom poparcia.
Sukces ten został przez Hitlera uznany za jedno z pierwszych znaczących zwycięstw ruchu i z czasem wszedł do jego mitologii politycznej, znajdując odzwierciedlenie w hasłach identyfikacyjnych funkcjonujących w obrębie partii.
Wiec na Polach Marcowych W 1922 roku Adolf Hitler podjął decyzję o organizacji dużego wiecu na (Polach Marsowych) w pobliżu Monachium. Planowane wydarzenie miało odbyć się w dniach 27–29 stycznia następnego roku i stanowić największe zgromadzenie w dziejach NSDAP. Do miasta zamierzano sprowadzić około 5000 członków SA z całej Bawarii. W celu zapewnienia wysokiej frekwencji zaangażowano orkiestry oraz zespoły ludowe, a także wynajęto dwanaście sal na potrzeby spotkań. Program obejmował również przemarsze oddziałów SA i sympatyków partii ulicami Monachium.
Planowany Parteitag miał istotne znaczenie propagandowe — na Marsfeld przewidywano uroczyste poświęcenie pierwszych czterech sztandarów „Deutschland Erwache” („Przebudzenie Niemiec”) oraz innych flag NSDAP. W wyniku pojawiających się pogłosek o możliwym zamachu lokalne władze zakazały jednak przeprowadzenia ceremonii poświęcenia sztandarów oraz części zaplanowanych wieców w Monachium.
Po ogłoszeniu tych restrykcji Hitler udał się do komendanta policji, Eduarda Nortza, domagając się ich uchylenia, jednak bezskutecznie. Zapowiedział wówczas, że zgromadzenie odbędzie się zgodnie z planem, a on sam poprowadzi marsz SA ulicami miasta mimo zakazów. Po jego wyjściu Nortz zwołał posiedzenie rządu bawarskiego, który ogłosił stan pogotowia, wprowadzając zakaz wszystkich uroczystości związanych ze zjazdem partii.
W tej sytuacji Hitler zwrócił się do Reichswehry, postrzeganej jako przychylna narodowym socjalistom. Nakłonił Ernst Röhma oraz Franza von Eppa do podjęcia rozmów z Ottonem von Lossowem, dowódcą Reichswehry w Bawarii, w celu zorganizowania spotkania. Po rozmowie z Hitlerem Lossow poinformował rząd, że uznaje tłumienie działalności narodowych socjalistów za niekorzystne z punktu widzenia bezpieczeństwa.
Ostatecznie zakazy zostały częściowo cofnięte, jednak Nortz ponownie spotkał się z Hitlerem, żądając ograniczenia liczby wieców z dwunastu do sześciu oraz przeniesienia ceremonii poświęcenia sztandarów z otwartej przestrzeni do budynku . Hitler wyraził ogólną zgodę na te warunki.
Na początku 1923 Hitler formalnie powierzył dowodzenie SA Hermannowi Göringowi – byłemu asowi lotnictwa, udekorowanemu najwyższymi odznaczeniami – licząc, że taka postać opanuje ludzi Ehrhardta. Göring otrzymał możliwość dowodzenia ludźmi, a Hitler już długi czas szukał dowódcy, który wyróżnił się podczas ostatniej wojny i dlatego cieszyłby się wysokim autorytetemRoger Manvell i Heinrich Fraenkel: Göring, wydanie polskie 2007, s. 35.. Dodatkowo Hitler chciał wyłonić niewielką grupę bezwzględnych członków do swojej obstawy. Krótko po tym Ehrhardt wycofał swoich ludzi z SA i rozstał się z Hitlerem. Hitler przemianował swoją osobistą ochronę na Oddział Szturmowy Adolfa Hitlera (Stoßtrupp Adolf Hitler).
Heinrich Himmler i Röhm spotkali się po raz pierwszy w 1922 r. Z rekomendacji Röhma wstąpił do grupy paramilitarnej Flaga Rzeszy (Reichsflagge), która przyłączyła się do nieudanego puczu monachijskiego (8 i 9 listopada 1923). Do wykonania puczu Röhm, pod pretekstem nocnych ćwiczeń swego oddziału, oficjalnie zaopatrzył w broń 1500 członków monachijskiego SAHelmut Ortner: Samotny zamachowiec. Georg Elser – człowiek, który chciał zabić Hitlera, wyd. polskie 2007, s. 23–31.. W czasie puczu Röhm na czele grupy bojówkarzy SA przejął kontrolę nad kwaterą główną bawarskiej armii. Wobec braku poparcia społeczeństwa dla puczystów i rozpędzenia zgromadzenia przez policję, przewrót zakończył się porażką. Po nieudanym zamachu stanu w Monachium została zakazana działalność Stoßtrupp Adolf Hitler. Doszło również do konfliktu między Hitlerem a Röhmem. Hitler ogłosił, że nowa SA może podlegać wyłącznie jemu. Dodatkowo Röhm nie chciał zgodzić się na legalne dążenie do władzy i zakaz brutalnych działań. Hitler uznał jego postępowanie za zdradę. W efekcie 16 kwietnia 1925 Röhm opuścił partię i wyemigrował do Boliwii, gdzie prowadził szkolenie armii. W listopadzie 1926 dowództwo nad SA, pozbawionym dowódcy od dymisji Röhma, objął Franz Pfeffer von Salomon. Hitler wyznaczył mu zadania polityczne, podporządkowane celom partii, a nie celom wojskowym. W drugiej połowie 1930 Hitler odwołał von Salomona z dowodzenia SA, zarzucając mu brak kontroli nad oddziałami. W SA panowało niezadowolenie i brak dyscypliny; Hitler sam przejął dowodzenie nimi. Zwierzchnikiem SA został Hitler, jednak nie ufał on do końca SA, dlatego powołał wierną gwardię przyboczną (SS). W przyszłości miało to doprowadzić do rywalizacji obu grup. SS zostało formalnie podporządkowane SA.
thumb|Członkowie SA – brunatne koszule, 1929 Po jej delegalizacji w 1923, reaktywowana w 1925Jan Palmowski: Słownik najnowszej historii świata 1900-2007, wydanie polskie 2008, tom 5., s. 56., stała się stopniowo najbardziej znaczącą siłą ruchu narodowosocjalistycznego w Niemczech. SA rekrutowały się z członków NSDAP. Rozwijały się w szybkim tempie; w 1931 liczyły 77 tys. członków, pod koniec 1932 – 500 tys., w 1933 – ponad 700 tys., w 1934 zaś – 3,2 mln.
1 listopada 1926 roku Adolf Hitler mianował Franza Pfeffera von Salomona dowódcą SA w całych Niemczech. Warunkiem objęcia stanowiska było podporządkowanie SS dowództwu SA, na co Hitler przystał, dążąc do wzmocnienia wpływów organizacji w północnych Niemczech. Pfeffer von Salomon uchodził za osobę bezkompromisową, o chłodnym stosunku do Hitlera, którego nie darzył szczególnym uznaniem. W tym okresie intensywnie rozwijano struktury SA, prowadząc nabór głównie wśród bezrobotnych. Liczebność formacji wzrosła z około 2 tysięcy do 60 tysięcy członków do 1930 roku. Część członków SA wiązała swoją przyszłość z możliwością włączenia formacji do regularnej armii, co popierał Ernst Röhm. Wraz ze wzrostem liczebności organizacji pojawiły się napięcia między jej strukturami a kierownictwem partii, wynikające z rosnących aspiracji politycznych SA, w tym dążeń do większego wpływu na listy wyborcze do Reichstagu. Hitler obserwował te konflikty z niepokojem, dostrzegając ryzyko osłabienia kontroli nad ruchem. W przeciwieństwie do SA, SS pozostawała w tym okresie formacją w pełni lojalną wobec jego przywództwa.