Tryb łączący w języku francuskim

Tryb łączący w języku francuskim (fr. subjonctif) – jeden z trybów czasownika w języku francuskim.

Tryb łączący występuje głównie w zdaniach podrzędnych (stanowiących element zdań podrzędnie złożonych) wprowadzonych przez spójnik que. W języku codziennym stosowane są dwie formy trybu łączącego: subjonctif présent (tryb łączący czasu teraźniejszego) i subjonctif passé (tryb łączący czasu przeszłego złożonego). Subjonctif présent jest używany, gdy wydarzenie lub akcja wyrażana czasownikiem w zdaniu podrzędnym jest równoczesna lub późniejsza w stosunku do tej wyrażanej czasownikiem zdania głównego, natomiast subjonctif passé – kiedy jest ona wcześniejsza.

W języku podniosłym oraz w języku literatury spotyka się cztery formy trybu łączącego – oprócz wymienionych subjonctif présent i subjonctif passé pojawia się także subjonctif imparfait (tryb łączący w czasie przeszłym prostym) oraz subjonctif plus-que-parfait (tryb łączący w czasie zaprzeszłym). Wówczas ich użycie determinuje tzw. następstwo czasów.

Wystąpienie trybu łączącego w zdaniu podrzędnym zależy często od tego, czy pojawia się ze strony podmiotu element wartościujący, opiniujący bądź emocjonalny – jest on używany m.in. przy wyrażaniu życzeń, wątpliwości, rozkazów, celu, niskiego prawdopodobieństwa i niektórych relacji czasowych. Przeciwstawiany jest trybowi oznajmującemu, który służy do stwierdzania faktów. W efekcie niektóre konstrukcje zdaniowe wymagają użycia trybu łączącego, inne trybu oznajmującego, a jeszcze inne mogą być użyte z jednym lub drugim, przy czym wybór danego trybu wiąże się z pewną zmianą znaczenia lub wydźwięku komunikatu.

Charakterystyka Tryb łączący (subjonctif) klasyfikowany jest w języku francuskim do trybów osobowych czasownika (modes personnels), tzn. odmienianych przez osoby w koniugacji. Obok niego do tej grupy należy także tryb oznajmujący (indicatif) i rozkazujący (impératif). Niektórzy autorzy zaliczają tu także tryb przypuszczający (conditionnel), jednak obecnie większość uznaje go za jeden z czasów trybu oznajmującego.

Tryb łączący używany jest zasadniczo w zdaniu podrzędnym (będącym częścią zdania podrzędnie złożonego) wprowadzonym przez spójnik que lub zwrot spójnikowy zawierający que, i mającym inny podmiot niż ten w zdaniu głównym. Nie wszystkie jednak zdania podrzędne wprowadzone przez que zawierają czasownik w trybie łączącym. Musi jeszcze wystąpić znaczący stopień „własnej interpretacji” przez podmiot, czy to poprzez wyrażenie niskiego prawdopodobieństwa wystąpienia danego wydarzenia, czy też przez charakter wartościujący bądź emocjonalny. W efekcie niektóre konstrukcje zawsze wymagają użycia trybu łączącego, inne zawsze wymagają trybu oznajmującego, a jeszcze inne w zależności od znaczenia łączą się z jednym albo drugim.

Częstość występowania subjonctif w języku francuskim w XX w. zmniejszyła się w porównaniu z XIX w. Nie oznacza to jednak, że ulega on zanikowi. Choć dwie formy trybu łączącego – subjonctif imparfait i subjonctif plus-que-parfait, wyszły z użycia z języka codziennego, to ich roli nie przejął tryb oznajmujący, a dwie inne formy trybu łączącego – présent i passé. Istnieją nawet przypadki, kiedy subjonctif wypiera indicatif. Subjonctif jest żywym elementem języka i wydają się nietrafione opinie, że utrzymuje się dzięki szkolnictwu i nauczaniu gramatyki. Tryb łączący jest powszechnie używany także w języku ludzi niewykształconych i wydaje się mało prawdopodobne, by jego stabilność opierała się wyłącznie na tradycji.

Mimo że pojawiają się głosy, że tryb łączący jest zbędny w języku francuskim, to jednak pozostaje on żywą kategorią gramatyczną we współczesnym języku, i niezastępowalnym przez żaden inny tryb lub czas w wyrażaniu wielu niuansów stylistycznych.

W języku polskim nie ma trybu łączącego, jednak w pewnych wypadkach można znaleźć jego odpowiednik – konstrukcje zawierające połączenie spójnika że oraz partykuły –by (dające żeby) oraz czasownik w odpowiedniej formie, jak w zdaniu typu: Wątpię, żeby przyszedł. W pewnych innych przypadkach odpowiednikiem mogą być partykuły niech i oby.

Tworzenie trybu łączącego Tryb łączący może występować w następujących formach: w dwóch czasach prostych – czas teraźniejszy (subjonctif présent) i przeszły (subjonctif imparfait) – oraz dwóch czasach złożonych – czas przeszły (subjonctif passé) i czas zaprzeszły (subjonctif plus-que-parfait). Obecnie w języku codziennym używa się tylko formy czasu teraźniejszego i przeszłego złożonego (présent i passé). Pozostałe dwie formy (imparfait i plus-que-parfait) należą wyłącznie do starannego języka literackiego.

Subjonctif présent Aby utworzyć subjonctif présent (tryb łączący w czasie teraźniejszym), należy odciąć końcówkę -ent z formy 3. os. liczby mnogiej czasownika w trybie oznajmującym, a następnie do tego tematu dodać następujące końcówki:

OsobaLiczba pojedynczaLiczba mnoga1. -e -ions2. -es -iez3. -e -ent

Grupa IGrupa IIGrupa IIIparlerfinirmettreSingulierPlurielSingulierPlurielSingulierPlurielque je parleque nous parlionsque je finisseque nous finissionsque je metteque nous mettionsque tu parlesque vous parliezque tu finissesque vous finissiezque tu mettesque vous mettiezqu'il/elle parlequ'ils/elles parlentqu'il/elle finissequ'ils/elles finissentqu'il/elle mettequ'ils/elles mettent

W efekcie w przypadku czasowników pierwszej grupy koniugacyjnej formy w całej liczbie pojedynczej oraz w 3. os. liczby mnogiej formy trybu łączącego są identyczne jak w trybie oznajmującym.

Niektóre czasowniki nieregularne (trzeciej grupy koniugacyjnej) w trybie oznajmującym mają w liczbie mnogiej inny rdzeń dla 1. i 2. osoby, a inny dla 3. osoby. W trybie łączącym ta różnica jest zachowana. A mianowicie w trybie łączącym podstawą dla 1. i 2. os. l. mn. jest forma 1. os. l. mn. trybu oznajmującego; pozostałe bazują na rdzeniu 3. osoby liczby mnogiej. Przykładowo czasownik prendre ma następujące dwa rdzenie do tworzenia subjonctif: prenn- i pren-:

prendrerecevoirboireSingulierPlurielSingulierPlurielSingulierPlurielque je prenneque nous prenionsque je reçoiveque nous recevionsque je boiveque nous buvionsque tu prennesque vous preniezque tu reçoivesque vous receviezque tu boivesque nous buviezqu’il/elle prennequ’ils/elles prennentqu'il reçoivequ’ils/elles reçoiventqu'il boivequ’ils boivent

Formy w 1. i 2. os. l. mn. w trybie subjonctif są prawie zawsze takie same jak formy w czasie imparfait trybu oznajmującego. Czasowniki kończące się na –ier mogą przyjmować dwa „i”, a w kończących się na –yer zachowane jest „y” (tak samo jak w imparfait):

congédiernettoyerSingulierPlurielSingulierPluriel que je congédie que nous congédiions que je nettoie que nous nettoyions que tu congédies que vous congédiiez que tu nettoies que vous nettoyiez qu'il/elle congédie qu'ils/elles congédient qu'il/elle nettoie qu'ils/elles nettoient

Dziewięć czasowników ma formy specjalne (nieregularne) w subjonctif présent. Są to: être, avoir, aller, faire, falloir, pouvoir, savoir, valoir, vouloir.

+Tryb łączący czasowników posiłkowychêtreavoirSingulierPlurielSingulierPlurielque je soisque nous soyonsque je aieque nous ayonsque tu soiesque vous soyezque tu aiesque vous ayezqu'il/elle soitqu'ils/ellesqu'il/elle aitqu'ils/elles aient

+Inne nieregularne czasowniki w trybie łączącymallerfairepouvoirsavoirvaloirvouloirque jeaillefassepuissesachevailleveuilleque tuaillesfassespuissessachesvaillesveuillesqu'il/elleaillefassepuissesachevailleveuilleque nousallionsfassionspuissionssachionsvalionsvoulionsque vousalliezfassiezpuissiezsachiezvaliezvouliezqu'ils/ellesaillentfassentpuissentsachentvaillentveuillent

Nieregularny czasownik falloir łączy się tylko z bezosobowym il, dając qu'il faille.

Przykład: C'est dommage que tu ne puisses pas venir. → Szkoda, że nie możesz przyjść.

Subjonctif passé Do budowy czasu przeszłego trybu łączącego (subjonctif passé) służy czasownik posiłkowy être lub avoir w trybie łączącym i imiesłów bierny czasu przeszłego (participe passé): travailler → que j’aie travaillé, que nous ayons travaillé sortir → que je sois sorti, que nous soyons sortis

Przykłady: C'est dommage que tu ne sois pas venu. → Szkoda, że nie przyszedłeś. Je suis désolé que tu aies perdu tes clés. → Przykro mi, że zgubiłeś swoje klucze. Elle se réjouit que son ami lui ait écrit. → Ona cieszy się, że przyjaciel jej napisał.

Tryb łączący w języku literatury W starannym języku literackim tryb łączący może mieć jeszcze dwa dodatkowe czasy: subjonctif imparfait i subjonctif plus-que-parfait. Subjonctif imparfait i plus-que-parfait nie są właściwie nigdy używane w języku codziennym, zarówno mówionym, jak i pisanym. Ich formy mogą czasem brzmieć dziwacznie dla frankofonów, zwłaszcza formy dla 1. i 2. osoby. Formy dla 3. os. wydają się nieco bardziej „akceptowalne” i głównie one są używane w języku literatury.

Subjonctif imparfait Czas imparfait tworzy się od formy passe simple trybu oznajmującego w 2. os. l. poj., od której odejmuje się końcówkę –s i dodaje następujące:

OsobaLiczba pojedynczaLiczba mnoga1. -sse -ssions2. -sses -ssiez3. -^t -ssent

W trzeciej osobie liczby pojedynczej samogłoska w czasowniku otrzymuje akcent cirkumfleksowy: que je parlasse → qu’il parlât. Subjonctif imparfait w 3. os. liczby pojedynczej ma bardzo podobną postać jak w czasie passé simple, różnią się one jedynie użyciem tego akcentu. Porównaj: Il était tard, il dut partir (passé simple). J'étais triste qu'il dût partir (subjonctif imparfait).

+Formy czasowników w trybie subjonctif imparfait i porównanie z 2. os. l.poj. w passé simpleêtreavoirallerfairepartirdevoirvenir2. os. l.poj.w passé simple: tufuseusallasfispartisdusvinsque jefusseeusseallassefissepartissedussevinsseque tufusseseussesallassesfissespartissesdussesvinssesqu'il/ellefûteûtallâtfîtpartîtdûtvîntque nousfussionseussionsallassionsfissionspartissionsdussionsvinssionsque vousfussiezeussiezallassiezfissiezpartissiezdussiezvinssiezqu'ils/ellesfussenteussentallassentfissentpartissentdussentvinssent

Zamiast subjonctif imparfait w języku codziennym stosuje się tryb łączący w czasie teraźniejszym: Il était nécessaire qu'il comprît. → Il était nécessaire qu'il comprenne.

Subjonctif plus-que-parfait Czas zaprzeszły plus-que-parfait trybu łączącego tworzy się przy pomocy form subjonctif imparfait czasowników posiłkowych être lub avoir oraz imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika. Form tych używa się wyłącznie w starannym języku literackim. faire → que j’eusse fait, que nous eussions fait venir → que je fusse venu, que nous fussions venus

Zamiast niego w języku codziennym stosuje się powszechnie tryb łączący w czasie przeszłym: Il a regretté que vous fussiez allés si tôt. → Il a regretté que vous soyez allés si tôt.

Użycie subjonctif i zestawienie z indicatif Słowo subjonctif pochodzi od łacińskiego subjungere → zapędzać pod jarzmo. Rzeczywistość, którą wprowadza ten tryb jest przefiltrowana przez odczucia i intencje podmiotu, jest ona wirtualna i dyskusyjna. Indicatif pochodzi od indicare → wskazywać. Ta rzeczywistość istnieje, nie podaje się jej w wątpliwość, można ją postrzegać, analizować, oceniać.

Ogólne przesłanki do użycia subjonctif Ogólnie rzecz biorąc, tryb łączący wskazuje, że jakaś akcja jest w pewnym sensie „rozważana”, rozmyśla się nad nią, natomiast nie deklaruje się jej, nie pozwala się co do niej upewnić. W większości konstrukcji, gdzie w zdaniu podrzędnym zastosowany jest subjonctif podmiot w zdaniu głównym wykazuje znaczący stopień „własnej interpretacji”. Można ją sprowadzić do trzech głównych typów: podmiot ocenia, że dane wydarzenie na skali prawdopodobieństwa jest raczej nieprawdopodobne niż prawdopodobne podmiot rzutuje własne pragnienia lub odczucia na wydarzenia z punktu widzenia podmiotu wydarzenie nie jest pewne, jest raczej zależne od jakichś czynników, warunkowe, hipotetyczne, niepoznawalne, bliżej nieokreślone.

Tryb łączący bazujący na prawdopodobieństwie