Osiedle Tysiąclecia (Osiedle im. Tysiąclecia Państwa Polskiego, pot. Tauzen) – osiedle mieszkaniowe oraz dzielnica Katowic, położona w północno-zachodniej części miasta, w zespole dzielnic północnych, pomiędzy Dębem, Załężem i miastem Chorzów, częściowo na terenie historycznej gminy Dąb.

Obszar dzielnicy zamieszkany był już od XVII wieku, kiedy to nad potokiem Rawa powstała kolonia Dębu – Sośnina. W XIX wieku przy ulicy Chorzowskiej wybudowano przysiółek Dębu – Bederowiec, natomiast w latach 1947–1950 na obszarze obecnego Górnego Tysiąclecia, na terenie Chorzowa powstała kolonia domków fińskich – Osiedle Wincentego Pstrowskiego. W ich miejscu, w 1961 roku rozpoczęto budowę nowego osiedla mieszkaniowego, którego nazwa nawiązuje do obchodzonego w tym okresie Tysiąclecia Państwa Polskiego. Zaprojektowane zostało ono przez czterech architektów: Henryka Buszkę, Aleksandra Frantę, Mariana Dziewońskiego i Tadeusza Szewczyka, z których dwaj pierwsi sprawowali później nadzór nad budową.

Osiedle Tysiąclecia jako dzielnica ma głównie mieszkaniowy charakter. Jest ona bardzo dobrze skomunikowana dzięki Drogowej Trasie Średnicowej i drodze krajowej nr 79 (ulica Chorzowska wraz z linią tramwajową biegnącą równolegle do ulicy), przebiegających po zewnętrznej stronie Osiedla Tysiąclecia. Powierzchnia dzielnicy wynosi 1,88 km² (1,14% powierzchni miasta), a liczba mieszkańców w 2007 roku wynosiła 23 501 mieszkańców (7,4% ludności Katowic).

Geografia Położenie Osiedle Tysiąclecia jest jedną z jednostek pomocniczych Katowic (nr 9), znajdującą się w grupie dzielnic północnych. Graniczy od wschodu z Dębem, od południa z Załężem, a od zachodu i północy z miastem Chorzowem (z dzielnicą Centrum oraz Parkiem Śląskim). Granica dzielnicy biegnie następująco: od północy – za torowiskiem przy ulicy Chorzowskiej, przy granicy z Parkiem Śląskim (granica miasta); od wschodu – wzdłuż granicy gruntów, będących własnością Spółdzielni Mieszkaniowej „Piast” na zachód od ulicy Brackiej do Rawy; od południa – wzdłuż środka koryta Rawy; od zachodu – na tyłach wschodnich posesji alei Wojska Polskiego i ul ks. J. Gałeczki w Chorzowie, a następnie wzdłuż ulicy ks. J. Gałeczki (granica miasta).

Historycznie Osiedle Tysiąclecia położone jest częściowo na obszarze dawnej gminy Dąb (Dolne i część Górnego Tysiąclecia). Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego, Osiedle Tysiąclecia znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącym częścią krainy geograficznej Wyżyna Śląska w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej.

Geologia i gleby Osiedle Tysiąclecia położone jest w niecce górnośląskiej, będącej północną częścią dużej struktury geologicznej śląsko-morawskiej, która wypełnia utwory pochodzące z górnego karbonu, zwłaszcza osady węglonośne warstw rudzkich (westfal A), leżące w obrębie struktur paleozoicznych wyżyn środkowopolskich. Pod serią osadową niecki górnośląskiej występują skały krystaliczne powstałe w prekambrze. Nad nimi zalegają diabazy przykryte osadami lądowymi o miąższości 100 m, składające się głównie z piaskowców i zlepieńców. Nad nimi znajduje się 200-metrowa warstwa wczesnokambryjska (drobnoziarnisty piaskowiec oraz mułowiec), przykryte piaskowcami z wczesnego dewonu. Warstwy te wraz z osadami karbońskimi przykryte są w południowej części przez utwory czwartorzędowe, głównie pochodzenia polodowcowego, powstałe w czasie zlodowacenia południowopolskiego. Składają się na nie gliny zwałowe, ich zwietrzeliny oraz piaski i żwiry lodowcowe, a w południowej części również osady rzeczne. Dużą część warstwy osadowej stanowią grunty nasypowe pochodzenia antropogenicznego o średniej miąższości do 2 metrów (na Tysiącleciu Dolnym powyżej 5 metrów, a na Górnym powyżej 6 metrów).

Zapadlisko górnośląskie charakteryzuje się słabo rozwiniętą tektoniką fałdową, przy czym na obszarze Katowic (w tym Osiedla Tysiąclecia) warstwy leżą poziomo, co spowodowane jest występowaniem w podłożu niecki sztywnego masywu krystalicznego (bloku górnośląskiego). Mimo licznych naturalnych uskoków przechodzących przez nieckę, warstwy pod Osiedlem Tysiąclecia nie są nim przecięte. Teren ten jest natomiast bardzo zniekształcony na skutek działalności górniczej i przed budową osiedla posiadał V kategorię szkód górniczych ze względu na liczne nierówności i uskoki, a także na znajdujące się pod ziemią kopalniane korytarze, co przyczyniło się w dużej mierze do ostatecznego kształtu osiedla.

Gleby na terenie Osiedla Tysiąclecia uległy silnej antropopresji wskutek rozwoju osadnictwa, przez co znaczny jest tu udział gleb inicjalnych. Występują tu głównie gleby antropogeniczne, wytworzone z glin zwałowych. Gleby na terenie dzielnicy posiadają IV klasę bonitacyjną. Są one skażone metalami ciężkimi (ołowiem, kadmem i cynkiem), których źródłem są zanieczyszczenia przemysłowe powstające ze spalania węgla w okolicznych dzielnicach.

Ukształtowanie powierzchni thumb|left|Skarpa w pobliżu ulicy Bolesława Chrobrego powstała na skutek rozwoju budownictwa mieszkaniowego (2014)

Według jednostek morfologicznych znaczna większość terenów dzielnicy Osiedle Tysiąclecia położona jest na Wzgórzach Chorzowskich, które tworzą szereg falistych, zaokrąglonych lub spłaszczonych wzniesień, które to na terenie osiedla dochodzą do 299 m n.p.m. Stok Wzgórz Chorzowskich ciągnie się wzdłuż ulicy Chorzowskiej do doliny Rawy. Jest on rozcięty obniżeniami dolinnymi. Spłaszczenia wzgórz zbudowane są ze skał karbońskich, częściowo przykryte cienką warstwą pochodzącą z plejstocenu. Najwyższy punkt dzielnicy znajduje się w pobliżu budynku przy ulicy Bolesława Chrobrego 31 (na wysokości wschodniej pętli tramwajowej przy Stadionie Śląskim), dochodzący do 299 m n.p.m. Na południowy wschód od tego miejsca znajduje się drugie co do wielkości wzgórze, na którym wznoszą się Kukurydze. Tam wysokość dochodzi do ponad 290 m n.p.m.

thumb|Blok przy ulicy Bolesława Chrobrego 31 – jeden z najwyżej położonych budynków na osiedlu, na wysokości prawie 300 m n.p.m. (2014)

Obszar dzielnicy obniża się w kierunkach południowo-zachodnim i południowym. Południowa część, ciągnąca się wzdłuż doliny Rawy oraz parku Bederowiec, położona jest w Obniżeniu Rawy. Jest ono głęboko wcięte (ponad 100 m) w utwory karbońskie i stanowi dno doliny wraz z terasą plejstoceńską. Lustro stawu Maroko jest położone na wysokości 264,9 m n.p.m., natomiast poziom Rawy na wysokości granicy Dębu, Osiedla Tysiąclecia i Załęża wynosi 264,7 m n.p.m. Różnica wysokości między najwyższym i najniższym punktem w dzielnicy wynosi prawie 35 metrów.

Powierzchnia dzielnicy jest mocno przekształcona na skutek działalności człowieka, zwłaszcza w formie nasypów dróg komunikacyjnych oraz zniekształceń powstałych w wyniku rozwoju budownictwa mieszkaniowego. Na zmianę rzeźby terenu na Osiedlu Tysiąclecia istotny wpływ mają procesy niwelacji, sedymentacji oraz osiadania różnych materiałów.

Klimat Warunki klimatyczne Osiedla Tysiąclecia w niewielkim stopniu różnią się od klimatu dla całych Katowic. Jest on modyfikowany zarówno przez czynniki klimatotwórcze jak i lokalne, a także przez działalność człowieka (np. efekt miejskiej wyspy ciepła). Na klimat dzielnicy w większym znaczeniu mają wpływy oceaniczne z przewagą nad wpływami kontynentalnymi oraz sporadycznie docierające tu od południowego zachodu przez Bramę Morawską masy powietrza zwrotnikowego.

Średnia roczna temperatura w Katowicach w wieloleciu 1961–2005 wynosiła 8,1 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (-2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966–2005 wynosiło 1 474 godziny. Średnia roczna suma opadów w skali roku w wieloleciu 1951–2005 wynosiła 713,8 mm. Średni czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 60–70 dni, a okres wegetacyjny trwa średnio 200–220 dni. W ciągu roku przeważają wiatry zachodnie i południowo-zachodnie, a najrzadziej wieje z północy. Średnia prędkość wiatru wynosi 2,4 m/s.

Hydrografia i hydrogeologia thumb|Rawa na granicy os. Tysiąclecia i Załęża na wysokości stawu Maroko (2014)|lewo

Powierzchnia Osiedla Tysiąclecia położona jest w całości w lewym dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy. Rzeka ta, będąca dopływem Czarnej Przemszy, na terenie osiedla biegnie z zachodu na wschód. Ma w całości uregulowany przebieg i jest obwałowana. Stanowi odbiornik oczyszczonych i surowych ścieków oraz wód opadowych. W latach 1992–2002 udział wód obcych (ścieków komunalnych i przemysłowych) wynosił około 70%, co powodowało głębokie zaburzenia naturalnego przepływu wody. Poziom wód gruntowych w dolinie rzeki jest niski, przy czym wody te na obszarze dzielnicy mogą występować na bardzo zmiennych głębokościach z powodu zróżnicowania podłoża oraz skanalizowania dzielnicy i uszczelnienia koryta Rawy.

thumb|Staw Maroko od strony zachodniej (2013)

Na obszarze dzielnicy największym zbiornikiem wodnym jest staw Maroko, który powstał w wyrobisku poprzemysłowym zalanym wodą. Powierzchnia stawu wynosi 8,4 ha, a średnia głębokość 1,3 m. Akwen ten stanowi ostoję dla wielu gatunków roślin i zwierząt, jest także obiektem rekreacyjnym. Na zachód od stawu znajduje się podmokły teren, który porastają szuwary trzcinowe. Obydwa obszary stanowiły dawny użytek ekologiczny Stawy na Tysiącleciu.

Osiedle Tysiąclecia położone jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. Utwory wodonośne występują tu we wszystkich warstwach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest uzależnione od czynników geologicznych, hydrogeologicznych oraz wpływu człowieka. Większe kompleksy występują w dolinach Rawy i Kłodnicy. Osiedle Tysiąclecia położone jest w obrębie Głównego Zbiornika Wód Podziemnych nr 329 Bytom, mającego charakter krasowo-szczelinowy, lecz nie posiada on na terenie dzielnicy zasobów użytkowych.

Przyroda i ochrona środowiska thumb|Jeden ze skwerów na osiedlu (2013)|lewo

Obszar dzielnicy mimo dużej gęstości zaludnienia charakteryzuje się znacznym udziałem terenów zielonych, zwłaszcza dzięki sąsiedztwu dwóch dużych kompleksów zielonych – dawnego użytku ekologicznego Stawy na Tysiącleciu (od 2012 roku wschodnią część dawnego kompleksu stanowi park Bederowiec) wraz z kompleksem leśnym (w częściach południowej i południowo-zachodniej dzielnicy) oraz Parku Śląskiego (poza granicami miasta; na północ od osiedla). Główne formy zieleni na terenie Osiedla Tysiąclecia to zieleń urządzona i osiedlowa. Charakterystycznym elementem dzielnicy jest brak ogródków działkowych.

Dawny użytek ekologiczny Stawy na Tysiącleciu stanowi ostoję dla wielu gatunków roślin i zwierząt. Występują tu zwłaszcza płazy (np. kumak nizinny, traszka zwyczajna i żaba jeziorkowa, a także są tu jedne z ostatnich w Katowicach ostoi zaskrońca). W trzcinowisku w zachodniej części obszaru żyją piżmaki, kokoszki zwyczajne, kaczki krzyżówki, łyski oraz rokitniczki.

W mieszkaniowej części osiedla żyją typowe gatunki synantropijne, takie jak gołąb skalny, wróbel zwyczajny, sierpówka, jerzyk zwyczajny, kawka zwyczajna, sroka zwyczajna i kos zwyczajny. Na rozwój fauny na terenie Osiedla Tysiąclecia wpływa występowanie zbiorowisk leśnych, łąkowych, wodnych i nadwodnych. Duży wpływ na skład gatunkowy roślin ma działalność człowieka, przez co występuje tu też roślinność synantropijna oraz ruderalna.

thumb|Rondo Karola Stryji (2013) thumb|Grupa gołębi miejskich w rejonie osiedla Tysiąclecia (2014)

W granicach dzielnicy Osiedle Tysiąclecia występują następujące place oraz obszary zieleni urządzonej: Park Bederowiec – obejmuje staw Maroko wraz z najbliższym otoczeniem, położony na Tysiącleciu Dolnym, w pobliżu ul. Piastów oraz ul. Jana Pawła II; Skwer Karola Hieronima Chodkiewicza – plac między blokami przy ul. Tysiąclecia 86a i 90; Skwer Husarii Polskiej – plac między blokiem przy ul. Tysiąclecia 92 a kościołem pw. Matki Bożej Piekarskiej przy ul. Ułańskiej; Skwer Tadeusza Jasińskiego – plac przy al. Bolesława Krzywoustego, między blokami przy ul. Tysiąclecia 37 i 45;