Akcent wyrazowy (od „zaśpiew”) – wyróżnienie za pomocą środków fonetycznych niektórych sylab w obrębie wyrazu lub syntagmy.

W międzynarodowym alfabecie fonetycznym akcent główny oznacza się symbolem [], a słabszy akcent poboczny symbolem [ˌ] (np. butelka [bu'telka]). W IPA symbole te umieszczane są przed sylabami, do których się odnoszą (w niektórych innych notacjach występują po tych sylabach) – uzasadnione jest to tym, że wiedza o sposobie akcentowania danej zgłoski potrzebna jest przed jej wymówieniem (przeczytaniem).

Rodzaje Rodzaje akcentu ze względu na użyte środki fonetyczne: akcent dynamiczny (ekspiracyjny, ekspiratoryjny, ekspiratoryczny) – akcentowana sylaba wymawiana jest z większą siłą, intensywnością akcent toniczny (melodyczny, prozodyczny) – akcentowana sylaba wymawiana jest specjalnym (np. wyższym) tonem (na przykład w języku szwedzkim, serbsko-chorwackim czy słoweńskim) akcent iloczasowy (rytmiczny) – akcentowana sylaba jest wymawiana dłużej.

Kategorie te nie są rozłączne, sylaba akcentowana może być bowiem wyróżniana za pomocą więcej niż jednego środka fonetycznego.

Akcent wyrazowy może być: stały pod względem fonetycznym – pada wówczas na jedną określoną sylabę we wszystkich wyrazach i formach wyrazu: oksytoniczny – na ostatnią sylabę (np. w języku francuskim i perskim); paroksytoniczny – na przedostatnią sylabę (np. w języku polskim, włoskim czy nahuatl); proparoksytoniczny – na sylabę trzecią od końca (rzadko, np. w języku macedońskim i języku gruzińskim); inicjalny – na pierwszą sylabę wyrazu (np. w czeskim, słowackim, czy fińskim, także w gwarze podhalańskiej); może też padać na drugą sylabę wyrazu, a w języku winnebago – na trzeciąWALS – Fixed Stress Locations; albo swobodny – w różnych wyrazach i ich formach pada na sylaby o różnej pozycji w obrębie wyrazu (np. w języku rosyjskim); stały pod względem morfologicznym – pada we wszystkich formach fleksyjnych danego wyrazu na jedną i tę samą sylabę tego samego morfemu; albo ruchomy – w różnych formach danego wyrazu może padać na różne sylaby.

Obok akcentu wyrazowego wyróżnia się również tzw. akcent logiczny (zdaniowy) – wymawianie z naciskiem w zdaniu tych wyrazów, które są uważane przez mówiącego za bardziej istotne dla przekazywanej treści. Te ważniejsze części są wysuwane na początek wypowiedzenia lub na jego koniec.

Przykłady w językach Język polski

Akcent wyrazowy w języku polskim jest: stały pod względem fonetycznym; ruchomy pod względem morfologicznym: nowy, nowego; w zasadzie paroksytoniczny; proparoksytoniczny w: niektórych rzeczownikach zakończonych na -yka, -ika: muzyka, technika; liczebnikach zakończonych na -set: osiemset, dziewięćset; czasownikach 1. i 2. os. liczby mnogiej czasu przeszłego: zrobiliśmy, przeżyliśmy (w dialekcie warszawskim występuje odejście od tej zasady i stosowany jest akcent paroksytoniczny: zrobiliśmy, przeżyliśmy); czasownikach w liczbie pojedynczej i 3. osoby liczby mnogiej w trybie przypuszczającym: byliby, odkroiłbym; akcent na 4. sylabę od końca: w czasownikach 1. i 2. osoby liczby mnogiej czasu przeszłego w trybie przypuszczającym: zamieścilibyście, odprowadzilibyśmy; proparoksytoniczny lub paroksytoniczny w różnych wyrazach, zwykle pochodzenia obcego, niezakończonych na -yka ani -ika: prezydent lub prezydent, opera lub opera, biblioteka lub biblioteka, uniwersytet (w tym wyrazie akcent proparoksytoniczny występuje tylko w mianowniku liczby pojedynczej, a pozostałych przypadkach paroksytoniczny: uniwersytetu, -tetach, itd.), okolica lub okolica, w ogóle lub w ogóle.

Akcent poboczny pada z reguły na pierwszą sylabę w wyrazach dłuższych niż trzysylabowe.

Inne języki W niektórych językach akcent wyrazowy jest cechą fonologiczną relewantną, na przykład („podobam ci się”) i („spodobał/a ci się”). W języku czeskim akcent jest inicjalny i pada na pierwszą sylabę zestroju akcentowego ().

Zobacz też

akcent w socjolingwistyce enklityka proklityka prozodia

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Prozodia