Imię róży () – debiutancka powieść kryminalna Umberta Eco wydana w 1980 w Mediolanie w wydawnictwie „Bompiani”; powieść na język polski przełożył Adam Szymanowski (1987).

Akcja powieści rozgrywa się w 1327 w anonimowym włoskim opactwie benedyktynówEco opisuje miejsce akcji w ten sam sposób, w jaki w innych swoich dziełach opisuje okolice swoje rodzinne strony, tj. dolinę rzeki Tanaro w okolicach Alessandrii; tam właśnie miałoby się znajdować opactwo, do którego przybyli bohaterowie. Wszystkie wydarzenia rozgrywają się w ciągu tygodnia. Głównymi bohaterami powieści są angielski franciszkanin Wilhelm z Baskerville oraz jego uczeń – młody austriacki nowicjusz – Adso z Melku. Powieść napisana jest w formie kronikarskiej relacji Adsona.

W Polsce powieść została wydana w 1987 przez Państwowy Instytut Wydawniczy w serii „Współczesna Proza Światowa”; wielokrotnie wznawiana, od 2004 przez wydawnictwo „Noir sur Blanc”.

Postacie Wilhelm z Baskerville – franciszkanin prowadzący śledztwo, opiekun i nauczyciel Adsa/AdsonaNa początku polskiego wydania powieści raz zastosowano taką odmianę tego imienia, analogicznie do Otto(n)/Otta (Ottona), Bruno(n)/Bruna (Brunona). Adso z Melku – nowicjusz z klasztoru benedyktynów w Melku, uczeń Wilhelma, narrator opowieści Abbon z Fossanovy – opat, przywiązuje dużą wagę do dóbr materialnych i bogactw przechowywanych w klasztorze. W konflikcie między cesarzem a papieżem opowiada się po stronie cesarstwa. Zleca Wilhelmowi z Baskerville wyjaśnienie tajemnicy śmierci mnichów w klasztorze. Pod koniec śledztwa domyśla się, kto stoi za zbrodniami i próbuje na własną rękę, bez rozgłosu w trosce o cześć opactwa zamknąć sprawę. W nocy siódmego dnia opat próbuje przedostać się tajemnym przejściem do biblioteki, lecz przejście zostaje zablokowane, a opat uwięziony w środku, gdzie ostatecznie umiera z braku powietrza. Adelmus z Otrantu – iluminator, od niego zaczyna się całe śledztwo. Z pragnienia wiedzy oddaje się cieleśnie Berengarowi w zamian za wyniesienie z biblioteki księgi De Poetica Arystotelesa. Podczas czytania Adelmus zatruwa się arszenikiem, którym pokryte były karty księgi, a swoje złe samopoczucie będące skutkiem otrucia uznaje za poczucie winy wynikające z popełnionego grzechu i popełnia samobójstwo, rzucając się z murów klasztoru. Remigiusz z Varagine – klucznik opactwa, mnich, były heretyk, towarzysz Salwatora. Utrzymuje potajemne stosunki z tajemniczą dziewczyną. Jego heretycka przeszłość związana była z sektą dulcynian, głoszącą skrajne ubóstwo i mordującą możnych Malachiasz z Hildesheimu – bibliotekarz, towarzysz brata Jorge z Burgos. W nocy piątego dnia Malachiasz daje się skusić ciekawości i czyta księgę De Poetica Arystotelesa. Bibliotekarz nie jest świadomy, że strony księgi zostały pokryte arszenikiem. Szóstego dnia Malachiasz umiera podczas jutrzni na oczach innych mnichów. Seweryn z Sant'Emmerano – herborysta, zaprzyjaźnia się z Wilhelmem. Przebywa w klasztorze od trzydziestu lat, a od dwudziestu pięciu pracuje jako herborysta. Piątego dnia Seweryn ginie od ciosu astrolabium w głowę. Mikołaj z Morimondo – szkłodziej Alinard z Grottaferraty – najstarszy, powszechnie szanowany mnich. Przed laty bezskutecznie ubiegał się o funkcję bibliotekarza – bibliotekarzem został Jorge z Burgos. Alinard wierzy w rychłe przyjście Antychrysta. Twierdzi, że śmierci mnichów zostały przepowiedziane w Apokalipsie i odpowiadają one siedmiu trąbom anielskim: pierwsza trąba ma sprowadzić grad, ogień i krew, które spadną na ziemię – pierwszy mnich ginie, spadając z murów klasztoru na górskie skały; druga trąba ma przemienić morską wodę w krew – ciało drugiego mnicha zostaje znalezione w kadzi ze świńską krwią; trzecia trąba ma zatruć wody – ciało trzeciego mnicha zostaje znalezione utopione w łaźni; czwarta trąba ma spowodować spadanie gwiazd z nieba – czwarty mnich ginie od ciosu astrolabium w głowę; piąta trąba ma sprowadzić szarańczę i skorpiony – piąty mnich przed śmiercią mówi o skorpionach. W trakcie pożaru w nocy siódmego dnia Alinard ginie stratowany przez spłoszonego konia. Jorge z Burgos – dawny bibliotekarz, ślepy mnich, surowy, bardzo religijny, drugi pod względem wieku w opactwie. Twierdzi, że człowiek pobożny nigdy nie powinien się śmiać, bowiem religia oraz Pismo Święte są samą Prawdą, a z Prawdy nigdy nie należy się śmiać. Wiele lat przed wydarzeniami opisanymi w powieści Jorge rywalizował z Alinardem o stanowisko bibliotekarza. Wystarał się, aby wysłano go do Silos w Hiszpanii, skąd (dzięki znajomości języka arabskiego) przywiózł najpiękniejsze manuskrypty. W nagrodę został nowym bibliotekarzem. Jorge ukrył w klasztornej bibliotece księgi, których jego zdaniem ludzie wierzący nie powinni czytać – w tym księgę De Poetica Arystotelesa. Gdy zaczął tracić wzrok, przekazał stanowisko bibliotekarza Robertowi z Bobbio, a następnie Malachiaszowi. Od tego czasu za pośrednictwem Malachiasza oraz opata Jorge kontroluje prace i życie klasztoru. Postać ta stanowi nawiązanie do argentyńskiego pisarza Jorgego Luisa Borgesa. Wenancjusz z Salvemec – tłumacz z greki, druga ofiara podczas śledztwa prowadzonego przez Wilhelma. Wenancjusz poznaje sekret księgi De Poetica Arystotelesa od Adelmusa i wykrada ją z biblioteki. Podczas czytania zatruwa się arszenikiem, którym pokryte były karty księgi i umiera w Gmachu. Aby odsunąć podejrzenia, że śmierć mnicha miała związek z biblioteką, Berengar wynosi ciało Wenancjusza z Gmachu i wrzuca je do kadzi ze świńską krwią. Berengar z Arundel – mnich, pomocnik bibliotekarza, cierpi na epilepsję. Trzecia ofiara podczas śledztwa prowadzonego przez Wilhelma. Uwodzi Adelmusa i nakłania go do współżycia cielesnego w zamian za księgę De Poetica Arystotelesa wyniesioną potajemnie z biblioteki. W nocy pierwszego dnia Berengar znajduje martwe ciało Wenancjusza w Gmachu, a następnie wynosi je i wrzuca do kadzi ze świńską krwią, aby odsunąć śledztwo od biblioteki. Kolejnej nocy Berengar zakrada się do skryptorium, aby odzyskać księgę, którą Adelmus przekazał Wenancjuszowi. W ciemności Berengar kradnie także Wilhelmowi jego szkła do czytania, a następnie ucieka. Potem czyta księgę i zatruwa się arszenikiem, którym pokryte były karty księgi. Umiera w łaźni. Bencjusz z Uppsali – młody mnich ze Skandynawii zajmujący się retoryką. Jest bardzo żądny wiedzy i byłby gotów wiele poświęcić, aby uzyskać dostęp do zakazanych ksiąg. Początkowo pomaga Wilhelmowi w śledztwie i wskazuje mu liczne tropy, bo wierzy, że dzięki śledztwu zostaną ujawnione tajemnice skrywane w klasztornej bibliotece. W nocy siódmego dnia Bencjusz ginie, próbując bezskutecznie ratować księgi z pożaru. Aimar z Alessandri, Pacyfik z Tivioli i Piotr z Sant'Albano – grupa „Italijczyków" – rdzennie włoskich mnichów sprzeciwiających się dominacji obcokrajowców w opactwie, sprzecznej z jego tradycją, skupiona wokół starca Alinarda z Grottaferraty Hubertyn z Casale – mistyk, postać historyczna Michał z Ceseny – teolog, postać historyczna Bertrand z Pogetto – kardynał, postać historyczna Bernard Gui – bezwzględny inkwizytor, postać historyczna Salwator – porozumiewający się wieloma językami garbus. Na pozór głupiec, okazuje się człowiekiem rozumnym. W młodości wędrował po Europie, dołączając się do różnych sekt i grup heretyckich. Około trzydzieści lat przed wydarzeniami z książki Salwator wstąpił do zakonu franciszkanów, ale nie przyjął święceń. W klasztorze nauczył się podstaw łaciny, którą w mowie łączył ze wszystkimi językami, jakie poznał, włócząc się po świecie. Gdy biskup wypędził franciszkanów z klasztoru, Salwator błąkał się po Italii, aż trafił do Casale, gdzie poznał Remigiusza, który przyjął go jako swojego pomocnika. Od tego czasu Salwator był jego towarzyszem. dzieweczka – w powieści nie pojawia się jej imię – młoda, uboga wieśniaczka, której zakonnicy dają jedzenie za usługi seksualne. Zdaniem Adso miała 16-18 lat. Robert z Bobbio – nieżyjący od wielu lat mnich, który zostaje jedynie krótko wspomniany w historii, mimo to jego postać jest kluczowa dla klasztornych intryg. Na długo przed wydarzeniami z powieści Robert został bibliotekarzem. Jednak był słabego zdrowia, więc nie mógł liczyć na późniejsze objęcie stanowiska opata. Był stronnikiem Jorge z Burgos i za jego namową wyznaczył Malachiasza na swojego asystenta.

Fabuła Wilhelm i Adso przybywają do opactwa, by wziąć udział w debacie na temat ubóstwa Jezusa Chrystusa. Opat Abbon prosi Wilhelma o pomoc w rozwiązaniu tajemnicy śmierci iluminatora Adelmusa z Otrantu, którego znaleziono martwego u stóp opactwa. Ślady zdają się wykluczać samobójstwo lub nieszczęśliwy wypadek. Sytuacja komplikuje się, gdy giną kolejni mnisi. Kolejne wydarzenia zdają się wskazywać coraz bardziej, że wszystkim zależy na zdobyciu pewnej starożytnej księgi, a klucz do rozwiązania zagadki kryje się w tajemniczej bibliotece opactwa.

Wątek kryminalny nie jest jedynym – i wcale nie najważniejszym – w powieści. Pozostałe to m.in.: teologiczny (dyskusja o ubóstwie, dyskusja o śmiechu) historyczny (m.in. historia brata Dulcyna (Fra Dolcino) opowiedziana Adsowi przez Hubertyna, konflikt polityczny na płaszczyźnie cesarz – papież) miłosny (dotyczący Adsa i dzieweczki)

Dopiski na marginesie «Imienia róży» Esej Umberta Eco z 1983 roku, w którym autor wyjaśnia niektóre kwestie dotyczące powstawania dzieła. W Polsce opublikowany razem z tekstem powieści.

Odbiór W Polsce książkę zrecenzowała Małgorzata Skórska dla "Fantastyki" 4/88, s. 61.

Adaptacje Powieść została zekranizowana w 1986 roku przez Jeana-Jacques'a Annauda w filmie pod tym samym tytułem. W roli Wilhelma z Baskerville wystąpił Sean Connery, zaś Adsona zagrał Christian Slater. W Salwatora wcielił się Ron Perlman.

W 2019 roku włoski kanał telewizyjny Rai 1 wyemitował ośmio odcinkowy serial Imię róży w reżyserii Giacomo Battiato. Rolę Wilhelma z Baskerville zagrał John Turturro, Adso – Damian Hardung, zaś Salwatora .

Teatro alla Scala i Opera Paryska zamówiły adaptację operową powieści u kompozytora , a jej premiera została zaplanowana w Mediolanie na 2025 rok.

Zobacz też 100 książek XX wieku według „Le Monde” 100 najlepszych powieści kryminalnych wszech czasów Kanon na koniec wieku „Rzeczpospolitej”

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Włoskie powieści historyczne Kategoria:Włoskie powieści kryminalne i sensacyjne Kategoria:Powieści Umberta Eco Kategoria:Powieści z 1980 Kategoria:Powieści, których akcja toczy się w średniowieczu Kategoria:Powieści, których akcja toczy się we Włoszech