thumb|Dawne koszary Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu thumb|Tablica odsłonięta przez dawnych absolwentów CWKaw. upamiętniająca ich konie na Błoniach Nadwiślańskich w Grudziądzu thumb|Pomnik gen. Bora-Komorowskiego w Grudziądzu, ul. Hallera thumb|świadectwo ukończenia Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii thumb|Wyciąg kwalifikacyjny absolwenta Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii thumb|Polska ekipa jeźdźców przed wyjazdem na konkursy hippiczne w Nicei i w Rzymie Centrum Wyszkolenia Kawalerii (CWKaw.) – centrum szkolenia kawalerii Wojska Polskiego II RP w latach 1928–1939 w garnizonie Grudziądz.
Geneza 15 sierpnia 1920 została utworzona przez Ministra Spraw Wojskowych Centralna Szkoła Jazdy z siedzibą w Grudziądzu poprzez połączenie dotychczas działających szkół kawaleryjskich (Szkoły Oficerów Jazdy ze Starej Wsi, Przemyśla i Grudziądza oraz Centralnego Obozu dla Podoficerów Jazdy w Przemyślu). Na jej czele stanął płk Stefan Kasprzycki de Castenedolo, a jego zastępcą mianowano płk. Stefana Malinowskiego. Szkoła kilkakrotnie zmieniała nazwę; od 10 kwietnia 1923 r. była to Centralna Szkoła Kawalerii (w związku z ogólną zmianą nazwy Jazda na Kawaleria w wojsku polskim), od 11 listopada 1925 – Obóz Szkolny Kawalerii, a od 1 czerwca 1928 – Centrum Wyszkolenia Kawalerii. Jednocześnie w 1924 Szwadron Szkolny Podchorążych przemianowano na Oficerską Szkołę Kawalerii, a 1 czerwca 1928 – na Szkołę Podchorążych Kawalerii. Początkowo szkolenie odbywało się w ramach trzyipół-, dziewięcio- i dziesięciomiesięcznych kursów w Szwadronie Szkolnym Podchorążych. Szkoła prowadziła także 2-letnie kursy doskonalące dla oficerów i podoficerów. Duży wpływ na organizację szkoły i profil kształconych tam kadr miał gen. Tadeusz Rozwadowski w latach 1921–1926 Generalny Inspektor Jazd/Kawalerii. W tym czasie Rozwadowski wielokrotnie przeprowadzał inspekcję szkoły, z jego inicjatywy placówkę wyposażono w odpowiednie materiały niezbędne do nauki i treningu kawaleryjskiego. Rozwadowski opiniował także wykładowców szkoły oraz miał wpływ na statut kawaleryjskiej uczelni.
Struktura organizacyjna CWKaw. usytuowane było w koszarach im. ks. Józefa Poniatowskiego w Grudziądzu. Komendant Centrum miał uprawnienia dowódcy brygady. Samo Centrum stanowiło zgrupowanie kilku szkół: Szkoły Podchorążych Kawalerii w składzie 2 szwadronów szkolnych, Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii w składzie 3 szwadronów szkolnych i 1 szwadronu karabinów maszynowych, Szkoły Doskonalenia Oficerów i Podoficerów, Szkoły Jazdy Konnej.
Szkoła Podchorążych Kawalerii została utworzona w 1928 r. z przemianowania Oficerskiej Szkoły Kawalerii. Jej zadaniem było nauczenie szeregowych żołnierzy umiejętności dowódczych na poziomie drużyny. Wykładowców i instruktorów prowadzących zajęcia w Szkole wyznaczał Dyrektor Nauk Centrum Wyszkolenia Kawalerii. Dużą wagę przywiązywano do ogólnego rozwoju fizycznego i kulturalnego. Organizowano m.in. obozy polowe, na których sprawdzano umiejętności służby polowej kończone egzaminami z tego tematu. Pod koniec każdego rocznika wysyłano wszystkich na dwutygodniowe kursy narciarskie. Organizowano również wspólnie ze słuchaczami Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii wyjazdy taktyczne na poligon do Biedruska k. Poznania.
Szkoła Podchorążych Rezerwy Kawalerii rozpoczęła działalność od września 1926 r. Jej słuchaczami mogli być abiturienci po zdaniu matury, którzy na ochotnika zgłaszali się do wojska oraz absolwenci szkół wyższych. Byli oni nazywani na czas szkolenia ułanami z cenzusem. Byli wśród nich przedstawiciele wszystkich warstw społecznych, jednak przeważali synowie rodzin zamożniejszych: ziemian, bogatych mieszczan, urzędników państwowych, wolnych zawodów i arystokracji. Ze względu na dużą liczbę kandydatów, pierwszeństwo w przyjęciu do Szkoły miały osoby pochodzące ze wsi (ziemianie), z umiejętnością jeżdżenia i obeznane z koniem. Zadaniem Szkoły było przygotowanie żołnierzy do pełnienia roli dowódców plutonów. Szkolenie trwało 8 miesięcy i było podzielone na 2 etapy: pierwszy, tzw. rekrucki i drugi, kiedy prowadzono właściwe zajęcia. Duży nacisk był kładziony na służbę polową. W tym celu odbywały się trzy- lub czterotygodniowe wyjazdy taktyczne, przede wszystkim do Obozu Ćwiczebnego w Biedrusku k. Poznania. W latach 1926–1939 odbyło się 13 promocji. Szkołę ukończyło ponad 3 tys. absolwentów, którzy otrzymywali stopień starszego ułana, podchorążego rezerwy lub plutonowego podchorążego rezerwy kawalerii. Wielu z nich wstępowało następnie do Szkoły Podchorążych Kawalerii, co dawało ciągłość trzyletniej nauki w CWKaw.
Trzecim rodzajem Szkoły istniejącej od 1931 w ramach Centrum była Szkoła Jazdy Konnej, która początkowo funkcjonowała jako Kurs Jazdy Konnej. W jej ramach przygotowywano kadry instruktorskie dla wszystkich Szkół kawalerii oraz samego Centrum. Funkcjonowały w niej kurs instruktorów jazdy konnej i kurs podoficerów ujeżdżaczy koni. W trakcie szkolenia starano się wyławiacz utalentowanych żołnierzy, którzy potem przechodzili do Grupy Przygotowawczej Sportu Konnego. Absolwenci Szkoły zdobywali czołowe miejsca w Mistrzostwach Konnych Wojska, będących najwyższymi rangą zawodami jeździeckimi w Wojsku Polskim. Pod opieką kadry Szkoły od 1937 znajdowała się sfora psów myśliwskich (72 psy) służących do szkolenia sportowego całego Centrum. Powstała ona z psów ofiarowanych przez 5 Pułk Strzelców Konnych i hrabiego Alfreda Potockiego. Do końca 1928 r. Szkołę ukończyło zaledwie 76 żołnierzy, w tym 71 oficerów niższych.
W Centrum wypracowano tzw. polską szkołę jazdy opartą na naturalnym systemie włoskim. Obok wyszkolenia jeździeckiego odbywało się szkolenie bojowe i taktyczne. Wyszkoleniem jeździeckim kierował Szef Ekwitacji, którym w latach 1935–1939 był znany olimpijczyk Adam Królikiewicz. Oficerowie wyszkoleni w CWKaw. przygotowani byli też do najpoważniejszej konkurencji na szczeblu armii, czyli zawodów o Mistrzostwo Konne Wojska. Sport konny poza kadrą Szkoły Jazdy Konnej uprawiali też oficerowie kadry CWKaw., kursów i szkół podchorążych (np. biegi myśliwskie ze sforą psów od 1937 r.).
Uczniowie Szkół CWKaw. mieli do swojej dyspozycji kilkaset koni. Ciągłość opieki nad nimi zapewniał Szwadron Luzaków, czyli szeregowych ułanów, którzy w Centrum odbywali zasadniczą służbę wojskową. Centrum Wyszkolenia Kawalerii było największą tego typu wojskową jednostką szkoleniową w Europie. Na terenie jego koszar znajdowały się ujeżdżalnie, tory władania białą bronią i tory przeszkód. Place ćwiczeń znajdowały się w pobliżu – największy zwany "Saharą" miał strzelnicę do 300 m z 3 stanowiskami przy Lesie Rudnickim, w którym urządzono stały tor przeszkód (na przesiekach). Wysoka nadwiślańska skarpa stwarzała warunki do ćwiczeń zjazdów przez kawalerzystów. Wyszkolenie strzeleckie zapewniały strzelnice bojowe i szkolno-bojowe na poligonie w Grupie.
Kursy organizowane w CWK: Kurs Oficerów Sztabowych Kurs Dowódców Szwadronów Kurs Taktyczny Samochodów Pancernych Kurs Podoficerów Ujeżdżaczy Koni Kurs Instruktorów Jazdy Konnej Kurs Podoficerów Zawodowych Kawalerii Kurs Doskonalenia Oficerów i Podoficerów Kurs Podchorążych Zawodowych Kawalerii Kurs Oficerski Lekarzy Weterynarii Kurs Ręcznych Karabinów Maszynowych "Chauchat" Kurs Adiutantów Kurs Podoficerów Nadterminowych
Grupa Sportu Konnego thumb|XI Międzynarodowe Zawody Hippiczne w Warszawie. Ekipa polska: por. Bronisław Skulicz, rtm. Janusz Komorowski, rtm. A. Rylke i por. Roman Pohorecki thumb|XI Międzynarodowe Zawody Hippiczne w Warszawie – ekipa polska, która zdobyła Puchar Narodów; 4 czerwca 1938. Już od 1920 istniała w CWKaw. tzw. „Grupa Olimpijska” pod kierownictwem mjra Dimitra Exego i kpt. Leona Kona. Z polecenia Generalnego Inspektora Kawalerii gen. Rozwadowskiego sukcesy grupy szeroko rozpowszechniano w prasie wojskowej i sportowej. Stanowili ją słuchacze i kadra Centrum, którzy występowali na Igrzyskach Olimpijskich. Po Olimpiadzie w Berlinie w 1936 w CWKaw. utworzono stałą Grupę Przygotowawczą Sportu Konnego. W 1938 polski zespół zdobył ok. 20 pierwszych miejsc zespołowych i indywidualnych (m.in. Puchar Narodów w Warszawie i w Insterburgu, a w Nicei trzy pierwsze miejsca). Rozpoczęto też przygotowania do Igrzysk Olimpijskich w Helsinkach, które planowano na 1940.
Obsada personalna Grupy Sportu Konnego w marcu 1939: kierownik – mjr adm. (kaw.) Kazimierz Szosland, instruktor jazdy maneżowej – kpt. art. Jan Mickunas, instruktor jazdy wyścigowej – rtm. Bolesław Pieczyński, oficer jeździec – rtm. Jerzy Witold Stanisław Bilwin, oficer jeździec – rtm. Zygmunt Franciszek Józef Bilwin, oficer jeździec – rtm. Stanisław Czerniawski, oficer jeździec – rtm. Janusz Komorowski, oficer jeździec – rtm. Roman Józef Pohorecki, oficer jeździec – rtm. Aleksander Juliusz Rylke, oficer jeździec – rtm. Bronisław Skulicz, oficer jeździec – rtm. Antoni Żelewski, oficer jeździec – kpt. art. Leon Burniewicz, oficer jeździec – por. kaw. Stanisław Wołoszowski.
Kadra i słuchacze centrum Komendanci centrum płk kaw. / gen. dyw. Stefan de Castenedolo Kasprzycki (VIII 1920 – 30 IV 1927 → stan spoczynku) płk kaw. inż. Zygmunt Podhorski (1927 – VII 1935 → dowódca XIII BK) płk dypl. kaw. Józef Smoleński (VII 1935 – XI 1938) płk kaw. Tadeusz Komorowski (XI 1938 – VIII 1939)
Dyrektorzy nauk ppłk SG Juliusz Kleeberg (II 1922 – XI 1923) ppłk SG Rudolf Dreszer (X 1924 – VIII 1927) ppłk SG Konstanty Drucki-Lubecki (1925 – 30 X 1928 → zastępca dowódcy 13 puł) ppłk dypl. Leon Strzelecki (31 X 1928 – 20 IX 1930 → dowódca 1 puł) ppłk dypl. Witold Eugeniusz Sawicki (1938–1939)
Główni kierownicy i instruktorzy płk kaw. Maurycy Gąssowski – główny kierownik wyszkolenia (1920–1923) ppłk Stanisław Grzmot-Skotnicki (główny instruktor 1921–1924) ppłk kaw. Jan Kossak (główny instruktor jazdy konnej od 1 XII 1924) mjr dypl. Bronisław Rakowski (kierownik wyszkolenia bojowego 1928–1930) mjr dypl. Stanisław I Chmielowski (główny inspektor wyszkolenia wojskowego od 23 X 1931) płk dypl. Józef Świerczyński (główny instruktor wyszkolenia bojowego 1938–1939)
Komendanci Oficerskiej Szkoły Kawalerii i Szkoły Podchorążych Kawalerii ppłk kaw. Tomasz Dobrzański (3 XI 1924 – 1925) płk kaw. Konstanty Przeździecki (1925 – 1926) mjr kaw. Stanisław I Chmielowski (1926) mjr kaw. Stanisław I Kucharski (1927 – 1929) mjr / ppłk kaw. Leonard Michalski (VII 1929 – I 1931) mjr / ppłk kaw. Stefan Chomicz (I 1931 – VII 1935) ppłk kaw. Jan Litewski (VII 1935 – V 1938)
Dyrektorzy nauk Szkoły Podchorążych Kawalerii rtm. dypl. Tadeusz III Grabowski (1932 – 15 IX 1933 → 4 puł.) rtm. / mjr dypl. kaw. Adam Sołtan (od 1933)
Komendanci Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii mjr / ppłk kaw. Kazimierz Halicki (1926 – 1927) mjr kaw. Józef II Pająk (1927 – 1929) mjr kaw. Ludomir Wysocki (1929 – 1930) mjr kaw. Julian Edmund Miller (IX 1930 – XII 1932) mjr / ppłk kaw. Stefan Gołaszewski (XII 1932 – 1937) ppłk kaw. Edward Wania (1937 – 1939) Zastępcy komendanta Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii mjr kaw. Ryszard Stanisław Liwicki (1936 – 1937) mjr kaw. Leopold Berg (1937 – 1939)
Wykładowcy i instruktorzy płk kaw. Hubert Brabec ppłk Gwido Poten mjr kaw. Karol Rómmel mjr kaw. Henryk Dobrzański mjr dypl. Witold Gierulewicz mjr dypl. Ziemowit Grabowski mjr kaw. Michał Antoniewicz-Woysym – szef ekwitacji (nauki jazdy) 1930–1934 mjr dypl. Leon Mitkiewicz-Żółłtek mjr kaw. Józef Trenkwald mjr Edmund Chojecki (szef ekwitacji) mjr piech. Józef Zończyk Bohusz (wykładowca 1928–1930) rtm. kaw. Stanisław Bukraba rtm. Seweryn Kulesza rtm. Julian Ptaszyński rtm. Bogumił Szumski por. kaw. Tadeusz Bietkowski (instruktor wyszkolenia strzeleckiego) por. Jan Włodarkiewicz
Oficerowie CWKaw. ppłk dypl. Zygmunt Miłkowski (oficer sztabu 1935–1938) ppłk. wet. Jan Wróblewski (naczelny lekarz weterynarii)
Obsada personalna Komendy Centrum Wyszkolenia Kawalerii w marcu 1939