thumb|Zdjęcie wykonane 16 grudnia 1911 roku na biegunie południowym przez Olava Bjaalanda Wyprawa Amundsena na biegun południowy – norweska ekspedycja kierowana przez Roalda Amundsena, której członkowie jako pierwsi dotarli do bieguna południowego. Amundsen i czterej jego towarzysze zdobyli biegun w dniu 14 grudnia 1911 roku, na pięć tygodni przed przybyciem w to miejsce Roberta Falcona Scotta na czele ekspedycji Terra Nova. Amundsen wraz ze swym zespołem bezpiecznie powrócił do bazy położonej u wybrzeży Antarktydy. Kilkanaście miesięcy później dotarła do niego wiadomość o śmierci Scotta podczas powrotu z bieguna południowego.
Początkowo Amundsen planował zorganizowanie wyprawy na biegun północny. Rozpoczął szeroko zakrojoną akcję zbiórki funduszy, a także uzyskał zgodę Fridtjofa Nansena na użycie jego dawnego statku „Fram”. Przygotowania do tej ekspedycji zostały zakłócone w 1909 roku przez wiadomość o dotarciu na biegun północny Fredericka Cooka i Roberta Peary’ego. Amundsen zmienił więc plany wyprawy i postanowił skierować ją na biegun południowy. Nie powiadomił o tym jednak opinii publicznej, by nie zniechęcać do siebie sponsorów. Informację o zmianie planów podał do wiadomości dopiero na krótko przed opuszczeniem Madery we wrześniu 1910 roku.
Amundsen założył swoją bazę w Zatoce Wielorybiej, wcinającej się w Lodowiec Szelfowy Rossa. Po kilku miesiącach przygotowań, wyprawach przygotowawczych i jednej nieudanej próbie zdobycia bieguna Amundsen opuścił bazę wraz z czterema towarzyszami w październiku 1911 roku. Podczas wędrówki badacze odkryli Lodowiec Axela Heiberga, dzięki któremu przedostali się na Płaskowyż Polarny. Umiejętne użycie nart i psich zaprzęgów umożliwiło zespołowi szybkie i pozbawione większych problemów dotarcie do bieguna południowego.
Geneza wyprawy thumb|left|Roald Amundsen w 1906 roku
Roald Amundsen Amundsen urodził się w 1872 roku we Fredrikstad, nadmorskim mieście oddalonym o 80 km od Kristianii (dzisiejszego Oslo). Był synem armatora statków. W 1893 roku porzucił studia medyczne na Uniwersytecie w Kristianii i zapisał się do załogi należącego do łowców fok statku „Magdalena”, który wyruszał wówczas w podróż na Morze Arktyczne. W następnych latach zdobył doświadczenie podczas kolejnych wypraw i uzyskał stopień drugiego oficera. Gdy nie przebywał na morzu, uprawiał narciarstwo biegowe na płaskowyżu Hardangervidda.
Wyprawa statku Belgica Zainspirowany osiągnięciami swojego rodaka, Fridtjofa Nansena, Amundsen dołączył w 1896 roku do uczestników Belgijskiej Wyprawy Antarktycznej jako starszy oficer na statku „Belgica” dowodzonym przez Adriena de Gerlache’a. Na początku 1898 roku statek został uwięziony na niemalże rok przez pak lodowy na Morzu Bellingshausena. Członkowie ekspedycji zostali w ten sposób pierwszymi ludźmi, którzy spędzili całą zimę na wodach antarktycznych. Amundsen potraktował to jako okazję do zdobycia doświadczenia i rozwoju własnych umiejętności.
Wyprawa statku „Belgica” dała początek „Heroicznej Erze Eksploracji Antarktydy”. W kolejnych latach na wody antarktyczne wyruszyło wiele ekspedycji z Wielkiej Brytanii, Szwecji, Niemiec i Francji.
Przejście Północno-Zachodnie Po powrocie do Norwegii w 1899 roku Amundsen zaczął jednak planować wyprawę na północ. Wierząc w swoje umiejętności dowódcze, zaplanował ekspedycję mającą na celu odnalezienie Przejścia Północno-Zachodniego, morskiego szlaku łączącego Atlantyk z Pacyfikiem przez Archipelag Arktyczny. Po zdobyciu stopnia kapitana zakupił niewielki slup – „Gjøa” – który później przystosował do podróży arktycznych. Uzyskał poparcie dla swoich planów ze strony króla Oskara II oraz Fridtjofa Nansena, a także zebrał wystarczające środki finansowe, by w czerwcu 1903 roku wyruszyć w morze wraz z sześcioma członkami załogi. Wyprawa trwała do 1906 roku i zakończyła się powodzeniem. W wieku 34 lat Amundsen został jednym z norweskich bohaterów narodowych i jednym z najbardziej szanowanych polarników.
Plany zdobycia bieguna W czasie, gdy Amundsen poszukiwał Przejścia Północno-Zachodniego, bieguny północny i południowy pozostawały celem licznych ekspedycji. W listopadzie 1906 roku z wyprawy na biegun północny powrócił Amerykanin Robert Peary, twierdząc, że dotarł do równoleżnika 87°6′, a więc najdalej spośród wszystkich zorganizowanych do tego momentu ekspedycji. Szybko zebrał fundusze na organizację kolejnej wyprawy. W lipcu 1907 roku Frederick Albert Cook, dawny towarzysz Amundsena ze statku „Belgica”, wyruszył na północ, aby – według własnych zapewnień – zapolować na foki. Wyprawa ta, według powszechnej opinii, miała być w rzeczywistości próbą zdobycia bieguna północnego. Miesiąc później Ernest Shackleton dotarł wraz z ekspedycją Nimrod do wybrzeży Antarktydy, zaś Robert Scott przygotowywał kolejną wyprawę, zakładając, że Shackletonowi nie uda się dotrzeć do bieguna południowego. Amundsen rozpoczął wówczas planowanie podróży na biegun południowy, nie porzucając jednak planów zorganizowania w pierwszej kolejności podobnej wyprawy na biegun północny.
Konsultacje z Nansenem i wykorzystanie statku „Fram” thumb|Fram podczas ekspedycji Amundsena W 1893 roku Fridtjof Nansen wpłynął na statku „Fram” na obszar paku lodowego u północnych wybrzeży Syberii i rozpoczął dryf w kierunku Grenlandii, mając nadzieję na przecięcie w ten sposób bieguna północnego. Statek nie dotarł jednak do bieguna, zaś piesza wyprawa Nansena i Hjalmara Johansena zakończyła się niepowodzeniem. Z historii tej wyprawy inspirację czerpał jednak Amundsen. Podczas planowania wyprawy na biegun północny miał on nadzieję, że wpłynięcie na Morze Arktyczne przez Cieśninę Beringa na wschód od punktu, w którym skierował się na północ Nansen, pozwoli na dopłynięcie na biegun północny lub w jego pobliże.
Amundsen skonsultował swoje pomysły z Nansenem, który utrzymywał, że „Fram” jest jedynym statkiem, na którym powieść się może realizacja stworzonego przez Amundsena planu. „Fram” został zaprojektowany i zbudowany w latach 1891–1893 przez Colina Archera, zgodnie ze szczegółowymi wytycznymi Nansena. Jedną z jego cech charakterystycznych był zaokrąglony kadłub, mający – zgodnie ze słowami Nansena – ułatwiać żeglugę przez skute lodem wody arktyczne. Ponadto do zbudowania kadłuba zostało użyte najtwardsze wówczas dostępne drewno z południowoamerykańskich drzew z rodzaju Chlorocardium. Statek miał szerokość ok. 11 metrów, co przy długości 39 metrów, nadawało mu krępy kształt. Pozwalało to na osiąganie dobrych rezultatów podczas żeglugi na wodach arktycznych, lecz utrudniało znacząco żeglugę na otwartych wodach.
„Fram” powrócił z wyprawy Nansena po trzech latach spędzonych w trudnych arktycznych warunkach bez większych usterek. Mimo to po powrocie został wyremontowany. Następnie spędził ponad cztery lata pod kapitanem Otto Sverdrupem, badającym bezludne tereny w Archipelagu Arktycznym o łącznej powierzchni 260 000 km². W 1902 roku, gdy ekspedycja Sverdrupa zakończyła się, „Fram” został wycofany z eksploatacji i znajdował się w Kristianii. Choć od tego czasu pozostawał on formalnie własnością państwa, w sprawach go dotyczących decydował zazwyczaj Nansen. Od powrotu z Arktyki w 1896 roku Nansen planował zorganizowanie ekspedycji do Antarktyki, podczas której po raz kolejny miał użyć „Frama”. Z czasem uświadomił sobie jednak, że wyprawa ta nigdy nie dojdzie do skutku z uwagi na jego wiek i coraz większe zaangażowanie w życie polityczne. Pod koniec września 1907 roku zaprosił więc do swojego domu Amundsena i zaproponował mu użycie statku podczas planowanej przez niego wyprawy.
Wstępne przygotowania Amundsen ogłosił swe plany 10 listopada 1908 roku podczas spotkania Norweskiego Towarzystwa Geograficznego. Zgodnie z przedstawioną wówczas wizją miał na statku „Fram” opłynąć przylądek Horn, zatrzymać się w San Francisco w celu uzupełnienia zapasów i sprzętu, a następnie skierować się na północ, przez Cieśninę Beringa do półwyspu Point Barrow na północnym wybrzeżu Alaski. Stamtąd Amundsen miał skierować statek prosto na północ, w lody Arktyki, i rozpocząć trwający od czterech do pięciu lat dryf przez skute lodem Morze Arktyczne. W tym czasie miały być prowadzone badania, które miały doprowadzić do rozwiązania wielu problemów naukowych. Plan został przyjęty entuzjastycznie, a kolejnego dnia król Haakon VIIW 1905 roku Norwegia uniezależniła się od Szwecji. Król szwedzki Oskar ustąpił wówczas z tronu norweskiego, na który wstąpił Haakon VII. i królowa Maud jako pierwsi przekazali Amundsenowi wsparcie finansowe w wysokości 20 tysięcy koron norweskich. 6 lutego 1909 roku norweski parlament zatwierdził natomiast dotację na remont „Frama” w wysokości 75 tysięcy koron. Zadanie zebrania funduszy na sfinansowanie wyprawy zostało powierzone bratu Amundsena, Leonowi, co pozwoliło podróżnikowi skoncentrować się na pozostałych aspektach przygotowań.
Uczestnicy wyprawy thumb|Członkowie ekspedycji w Hobart, na Tasmanii Amundsen na swoich oficerów wybrał trzech poruczników marynarki. Byli to: Thorvald Nilsen, Hjalmar Fredrik Gjertsen oraz Kristian Prestrud. Nilsen pełnił obowiązki nawigatora i zastępcy dowódcy wyprawy. Gjersten, pomimo braku medycznego wykształcenia, został mianowany lekarzem ekspedycji i wysłany na przyspieszony kurs chirurgii i stomatologii. Artylerzysta, Oscar Wisting, został zaakceptowany dzięki rekomendacji Prestruda.
Na początku rekrutacji Amundsen zaangażował również Olava Bjaalanda, doświadczonego biegacza narciarskiego oraz wykwalifikowanego stolarza i wytwórcę nart biegowych. Bjaaland pochodził z miejscowości Morgedal w norweskiej prowincji Telemark, regionu słynącego ze znakomitych biegaczy narciarskich, wśród których najsłynniejszym był Sondre Norheim, uznawany za ojca narciarstwa klasycznego. Amundsen podzielał zdanie Nansena, że narty i psie zaprzęgi stanowią w warunkach polarnych znacznie efektywniejszy środek transportu od kuców. Dlatego też wśród członków projektowanej przez niego ekspedycji znaleźli się także doświadczony w prowadzeniu psich zaprzęgów towarzysz Amundsena z podróży przez Przejście Północno-Zachodnie, Helmer Hanssen, a także ekspert od psów i weteran podróży arktycznych Sverre Hassel, który początkowo zamierzał płynąć z Amundsenem tylko do San Francisco. Kucharzem ekspedycji został Adolf Lindstrøm, który towarzyszył Amundsenowi również podczas wyprawy z lat 1903–1906.
Z podróży na pokładach statków „Belgica” i „Gjøa” Amundsen wyniósł przekonanie, że doświadczona i stabilna emocjonalnie załoga jest niezbędnym elementem powodzenia polarnej ekspedycji. Członkowie załogi zrekrutowani na początku, tacy jak Nilsen, Hanssen i Lindstrøm, stanowić mieli więc jej trzon. Po ich wyborze prowadzono dalszą rekrutację, w wyniku której ustalił się ostateczny skład 19-osobowej załogi. Wszyscy uczestnicy projektowanej wyprawy zostali wybrani osobiście przez Amundsena – poza Hjalmarem Johansenem. Ten dawny towarzysz Fridtjofa Nansena po powrocie do ojczyzny popadł w długi i alkoholizm. Nansen poprosił więc Amundsena o zabranie go na pokład „Frama” na czas kolejnej wyprawy.
Wśród członków załogi statku „Fram” wyróżniała się także postać Aleksandra Kuczina, studenta oceanografii, ucznia profesora Bjørna Hellanda-Hansena. Podczas ekspedycji Kuczin został pierwszym Rosjaninem, który postawił stopy na Antarktydzie. Podczas gdy Amundsen wyruszył z częścią załogi na biegun południowy, Kuczin pozostał jednak na statku, zbierając materiały dotyczące Oceanu Południowego.