mały|Swastyka w wersji czarnej, skośnej i prawoskrętnej została jednym z symboli partii nazistowskiej (niem. NSDAP). Po przejęciu przez nią władzy w Niemczech i utworzeniu III Rzeszy znak ten umieszczono w symbolach narodowych – fladze i godle mały|Adolf Hitler – przywódca partii nazistowskiej (niem. NSDAP) od 1921 roku. Pod jego wodzą partia ta w 1933 roku przejęła władzę w Republice Weimarskiej, a sam Hitler został wtedy kanclerzem Niemiec. Jako dyktator III Rzeszy Hitler nosił tytuł wodza, niem. Führer mały|Flaga Schutzstaffel (SS) – bojówki NSDAP utworzonej w czasie kierownictwa Adolfa Hitlera na bazie Sturmabteilung (SA). Podobnych symboli jak piorun używały też inne organizacje narodowosocjalistyczne i faszystowskie jak Brytyjska Unia Faszystów i polska Narodowo-Socjalistyczna Partia Robotnicza mały|Symbol Totenkopf w wersji nazistowskiej, używanej przez SS Nazizm (, skrót od Nationalsozialismus), również narodowy socjalizm, hitleryzmOd nazwiska najbardziej wpływowego przywódcy tego ruchu, Adolfa Hitlera, będącego jego ikoną., nacyzmKalka językowa z języka rosyjskiego (ros. Нацизм). Nazwa używana głównie w Rosji i części państw postsowieckich. Wcześniej używano jej w Związku Radzieckim, gdzie oficjalnie unikano terminów „narodowy socjalista” („narodowi socjaliści”) i „narodowy socjalizm”, prawdopodobnie ze względu na obecne w nich słowo „socjalizm”, które użyte w odniesieniu do wroga ideologicznego rodziłoby negatywne skojarzenia z oficjalną ideologią państwową. – ideologia Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (niem. NSDAP)G. Claeys, Encyclopedia of Modern Political Thought, t. 1, 2013, s. 573. założonej po I wojnie światowej. Niemiecka skrajna odmiana faszyzmuI. Kershaw, Hitler, the Germans, and the Final Solution, 2008, s. 345.P. Morgan, Fascism in Europe, 1919-1945, 2003, s. 71.M. Zafirovski, The Enlightenment and Its Effects on Modern Society, 2010, s. 299.D. A. Snow, H. Kriesi, S. A. Soule, The Blackwell Companion to Social Movements, 2004, s. 369., zaliczana do skrajnej prawicyM. Bankowicz, Lewicowość i socjalizm w doktrynie narodowego socjalizmu, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, 33, 2011, s. 341. Cyt: „Narodowy socjalizm, tak jak faszyzm, był i niezmiennie jest traktowany przez główny nurt historiografii światowej jako zjawisko sytuujące się na skrajnej prawicy zarówno w sensie ideologicznym, jak i czysto politycznym”.R. Szuchta, P. Trojański, Zrozumieć Holokaust, 2012, s. 112.J. W. Borejsza, Szkoły nienawiści: historia faszyzmów europejskich 1919-1945, 2000, s. 6–7.R. Grunberger, Historia społeczna Trzeciej Rzeszy, 2022, s. 461.A. Heywood, Ideologie polityczne. Wprowadzenie, Warszawa 2007, s. 20..
Charakterystyka Nazizm cechują: totalitarny antydemokratyzm, oparty na bezwzględnym posłuszeństwie wobec dyktatora (Führera), utożsamianego z państwem – zasada wodzostwa; nacjonalizm oparty na skrajnym szowinizmie i rasizmie: rasizm naukowy volkizm – wiara, że Niemcy to „rasa panów”; antysemityzm, antycyganizm i antyslawizm; darwinizm społeczny; eugenika; imperializm: Wielkie Niemcy – postulat zjednoczenia Niemiec z Austrią, niem. Anschluss; ekspansjonizm – postulat kolonizacji nowych terenów, mających zapewnić Niemcom przestrzeń życiową, niem. Lebensraum; antykomunizm; homofobiaNaziści nie używali tego słowa, bo powstało całe dekady po upadku ich ruchu, w latach 60. XX wieku. Por. Ta wrogość nie pojawiła się od razu. Na początku lat 20. część wpływowych nazistów była jawnie homoseksualna, np. Ernst Röhm. Potem wykluczono ich z NSDAP, co opisano dalej. Magda Borysławska, „Niewdzięczne wobec narodu” LGBT, „Krytyka Polityczna”, krytykapolityczna.pl, 13 czerwca 2020 [dostęp 2024-03-04].; ambiwalentny stosunek do religii: zwalczanie judaizmu i świadków Jehowy; częściowa tolerancja dla głównych odłamów chrześcijaństwa jak katolicyzm i protestantyzm. W niektórych krajach NSDAP współpracowało z tymi wyznaniami, ale kontrolując je, regulując i konkurując z nimiCzęść duchownych katolickich zabito w obozach koncentracyjnych, np. połowa duchowieństwa diecezji włocławskiej nie przeżyła wojny. Stu czterdziestu czterech (144) zginęło w obozie koncentracyjnym Dachau; por. ; ta konkurencja religijna to tworzenie własnych, nowych form religijności jak chrześcijaństwo pozytywne oraz Niemiecki Ruch Wiary.
Nazizm wyrósł m.in. na gruncie pruskiego militaryzmu; w 1920 roku partia zorganizowała bojówkę nazwaną Sturmabteilung (SA). W 1921 roku szefem partii NSDAP został Adolf Hitler, który wyłożył ideologię nazistowską w książce Moja walka (niem. Mein Kampf) wydanej po raz pierwszy w latach 1925–1927. Pod jego przywództwem NSDAP: upowszechniło pozdrowienie hitlerowskie – salut rzymski połączony z zawołaniami Heil Hitler! (w tłum. na pol. „Chwała Hitlerowi!”, „Cześć Hitlerowi!”, „Niech żyje Hitler!”) i Sieg Heil! (w tłum. na pol. „Niech żyje zwycięstwo!”, „Wiwat zwycięstwo!”) Mateusz Łabuz, Historia nazistowskiego „Heil”, warhist.pl [dostęp 2024-03-05].; utworzyło paramilitarną młodzieżówkę nazwaną potem Hitlerjugend i oddziały Schutzstaffel (SS); przeprowadziło pucz monachijski – nieudany zamach stanu w Republice Weimarskiej, skutkujący delegalizacją partii nazistowskiej; zaczęło odczłowieczać wrogów, nazywając ich podludźmi, niem. Untermensch; inspirowało ruchy narodowosocjalistyczne i faszystowskie w innych krajach Europy i Ameryce Północnej, m.in. w Danii (DNSAP), Holandii (NSB), Belgii (reksizm), Polsce (RRU, NSPR, PPNS), Bułgarii (NRS), Węgrzech (Strzałokrzyżowcy) i USA (AV); w 1933 roku przejęło władzę w Niemczech, tworząc III Rzeszę i czyniąc z nazizmu ideologię państwową.
W literaturze naukowej nazizm nie jest uznawany za formę socjalizmu ani lewicy, mimo nazwy „narodowy socjalizm” zawartej w nazwie partii NSDAP. Hasła „socjalizm” i „robotnicy” wyrażały niechęć do wolnorynkowego liberalizmu gospodarczego, który był uznawany przez Hitlera za „żydowski wynalazek”. Historyk Richard Pipes przypuszcza, że pełna nazwa nazizmu mogła mieć korzenie w faszyzmie włoskim. Polityczne hasło „narodowy socjalizm”, wł. un socializmo nazionale, padło w 1914 roku w czasopiśmie „Il Popolo d’Italia”, w artykule napisanym najprawdopodobniej przez Benito Mussoliniego. Mimo to Hitler doszedł do władzy dzięki poparciu Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej (niem. DNVP) – konserwatywnej i skrajnie prawicowej partii politycznej, kierowanej przez bogatego biznesmena Alfreda Hugenberga. NSDAP cieszyła się wsparciem finansowym ze strony niemieckich kół wielkokapitalistycznych, które widziały w niej przeciwwagę dla komunistów.
Skutki rządów nazistowskich to: aparat terroru jak obozy koncentracyjne i tajna policja Geheime Staatspolizei (Gestapo); rozwój eugeniki niemieckiej, m.in. wprowadzenie ustaw norymberskich; rozbicie i delegalizacja partii lewicowych: Komunistycznej Partii Niemiec (niem. KPD) i Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (niem. SPD); nasilenie prześladowań za stosunki jednopłciowe; sojusz z faszystowskimi Włochami (pakt stalowy) i Japonią (pakt antykominternowski); późniejszy pakt trzech między tymi państwami był formalizacją bloku państw Osi; poparcie frankistów w hiszpańskiej wojnie domowej (1936–1939); aneksja Austrii w 1938 roku; powiększone państwo nazwano Rzeszą Wielkoniemiecką, niem. Großdeutsches Reich Marcin Sawicki, Zbrojenia nazistowskich Niemiec. Remilitaryzacja Nadrenii., Zintegrowana Platforma Edukacyjna, zpe.gov.pl [dostęp 2024-03-05].; masowe morderstwa eksterminujące „życie niegodne życia”: akcja T4 na osobach chorych i niepełnosprawnych; ludobójstwa: Żydów (holokaust), Romów (porajmos) i Słowian. Jednym z narzędzi masowych mordów były utworzone na okupowanych terenach obozy zagłady mające „ostatecznie rozwiązać kwestię żydowską”; wybuch II wojny światowej w 1939 roku – napaść na Polskę, a potem też inne państwa.
Po niecałych sześciu latach, w 1945 roku, wojna ta doprowadziła do upadku III Rzeszy i denazyfikacji Europy. W 1945 roku w Niemczech i Austrii zakazano szerzenia propagandy nazistowskiej, np. używania nazistowskich symboli takich jak swastyka, runy SS, czaszka Totenkopf czy pozdrowienie hitlerowskie w celach innych niż artystyczne i naukowe. Podobne zakazy wprowadzono także w innych państwach, w tym w Polsce.. Mimo to w XXI wieku dalej działają ruchy neonazistowskie, zwykle używające zmienionej symboliki, choć nie zawsze (ANP i NSM). Część nazistowskich założeń, postulatów i symboli przejęły inne ruchy nacjonalistyczne takie jak Narodowodemokratyczna Partia Niemiec (niem. NPD), Złoty Świt (gr. XA) w GrecjiNeonazistowska NPD i subkultury. i Partia Narodowo-Bolszewicka (ros. NBP) w Rosji.
Ideologami nazizmu oprócz Adolfa Hitlera byli m.in. Alfred Rosenberg (Mit dwudziestego wieku, niem. Der Mythos des 20. Jahrhunderts) oraz Joseph Goebbels. Nazizm nie był ruchem jednolitym – jego charakterystyczne elementy pojawiały się stopniowo, np. symbolika, część retoryki i homofobia przyszły pod kierownictwem Hitlera. Do tego działacze nazistowscy różnili się poglądami, np. na gospodarkę i religię, co opisano dalej.
Pozycja na scenie politycznej, frakcje konserwatywne i radykalne Ideologia mały|Plakat propagandowy z 1920 roku – rycerz krzyżacki symbolizujący Niemców walczy z żołnierzem polskim. Powstrzymywany przez socjalistę w czerwonej czapce frygijskiej mały|Członkowie NSDAP i prawicowo-konserwatywnej Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej w okresie działania Frontu Harzburskiego
Po raz pierwszy w historii nazwa narodowy socjalizm pojawiła się we Francji. Użył jej Maurice Barrès w piśmie „Courier de l’Est” (artykuł: Que faut-il faire?) z 2 V 1898. Kilka lat potem zwrot ten powtórzył w artykule Socialisme et nationalisme („La Patrie” z 27 II 1903), dzięki czemu został spopularyzowanyA. Wielomski, Narodowy socjalizm, [w:] „Encyklopedia Białych Plam”, t. 12, Radom 2003, s. 299..
W kontekście dziejów Niemiec termin narodowy socjalizm pojawił się w programie założonej w 1919 roku Niemieckiej Partii Robotniczej (DAP), która w 1920 r. zmieniła nazwę na NSDAP. Zwolennicy partii określali się jako naziści. Formy tej po 1920 r. używali także przeciwnicy ideologiiNazi, w: Friedrich Kluge, Elmar Seebold: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, 24. Auflage, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2002, (Online Etymology Dictionary: Nazi).. Badacze nazwę doktryny przypisują konserwatywnemu myślicielowi Oswaldowi Spenglerowi, który w eseju Duch pruski a socjalizm z 1919 r. przedstawił własną koncepcję terminu socjalizm, odmienną od powszechnie z nim kojarzonego socjalizmu naukowego lewicy rewolucyjnej. Perspektywa Spenglera przedstawiała wielowiekowe zmagania Niemiec o korzystną pozycję wśród innych narodów i walkę o dominację nad nimi mającą charakter narodowej rewolucji. Tak pojęty socjalizm narodu niemieckiego przeciwstawiono parlamentaryzmowi brytyjskiemu, określonemu jako nieskuteczny, a także marksizmowi, który uznano za czynnik konfliktujący elity konserwatywne oraz zwykłych pracowników. Spengler nie był jedynym konserwatystą z którego dorobku czerpał nazizm. Innymi konserwatywnymi myślicielami, do których nawiązywali naziści, byli m.in. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Arthur Schopenhauer oraz Friedrich NietzscheB. Grott, Duchowe korzenie nacjonalizmu niemieckiego, [w:] Nacjonalizm czy nacjonalizmy? Funkcja wartości chrześcijańskich, świeckich i neopogańskich w kształtowaniu idei nacjonalistycznych, red. B. Grott, Kraków 2006, s. 283.. Naziści nie czerpali jednak wyłącznie z niemieckiego konserwatyzmu, ich partia opierała się bowiem na wzorcach faszyzmu włoskiego, a sama NSDAP pod względem struktury przypominała włoską Narodową Partię Faszystowską. W doktrynie narodowego socjalizmu widoczne są również wyraźne inspiracje ideologią rasistowskiej prawicy francuskiej (Arthur de Gobineau).