!Kung (!Xuun) – kontinuum językowe, znane również jako JuOkreślenie !Kung jest zazwyczaj używane, kiedy rozważamy zbiór dialektów które stanowią jeden język; Ju używamy, kiedy rozważamy je jako rodzinę językową. Termin !Kung bywa używany dla określenia północnych i zachodnich dialektów, w opozycji do dobrze udokumentowanego Juǀʼhoansi z południowego wschodu; aczkolwiek ludy używającego któregokolwiek dialektu nazywają siebie !Xuun (!Kung).Inna pisownia !Kung / !Xuun to ǃHu, ǃKhung, ǃKu, Kung, Qxü, ǃung, ǃXo, Xû, ǃXû, Xun, ǃXung, ǃXũũ, !Xun, ʗhũ: (Doke 1926), i inna pisownia Ju to Dzu, Juu, Zhu., używane w Namibii, Botswanie i Angoli przez lud !Kung. Razem z językiem ǂ’Amkoe tworzy ustanowioną w 2010 tzw. rodzinę języków Kx’a.
Język dysponuje dużym zasobem mlasków, sam znak ! w nazwie oznacza taki właśnie mlask. Pod względem ilości głosek i spółgłosek jest jednym z najbardziej skomplikowanych języków na świecie.
Jest językiem tonalnym – dla przykładu by wymówić !Xuun (wymowa ), trzeba zrobić dźwięk kliknięcia przed dźwiękiem x (który brzmi jak szkockie bądź niemieckie ch), a następnie długą samogłoskę nosową z wysokim wznoszącym się tonemNa temat fonologii i tonacji języka, zobacz Heine B. & Honken H. 2010. „The Kx’a Family: A New Khoisan Genealogy” Journal of Asian and African Studies (Tokyo), 79, p. 5–36..
Użycie Gdyby wszystkie dialekty !Kung traktować jako jeden język, byłby on trzecim pod względem liczby użytkowników językiem khoisan, zaraz po Khoekhoe i Sandawe. Szacuje się, że posługuje się nim około 15 tys. osób. Dokładne oszacowanie jest trudne z powodu rozsiania ludności po farmach, na których wymieszani są ludzie mówiący w wielu językach. Brenzinger (2011) podaje 9 tys. w Namibii, 2 tys. w Botswanie, 3,7 tys. w Południowej Afryce i 1 tys. w Angoli.
Do połowy końca XX wieku dialekty ǃʼOǃKung i Malogi były rozpowszechnione w południowej i centralnej części Angoli, później jednak większość ludu !Kung uciekła przed wojną domową w Angoli do Namibii (głównie do Caprivi Strip) gdzie zostali zrekrutowani do jednostki specjalnej South African Defence Force przeciw angolskiej armii i SWAPO. Pod koniec południowoafrykańskiej wojny granicznej ponad tysiąc bojowników i ich rodzin zostało przesiedlonych do Schmidtsdrift w Republice Południowej Afryki. Po ponad dekadzie życia w niepewnych warunkach, po-apartheidowy rząd kupił i dotował ziemię w Platfontein koło Schmidtsdriftu, aby osiedlić lud !Kung.
Dialekty Najlepiej znanymi dialektami są Tsumkwe Jul’hoan, Ekoka !Kung, !'O!Kung i ǂKxʼauǁʼein.
Bonny Sans i inni klasyfikują warianty !Kung w cztery grupy, z czego dwie pierwsze są bardzo podobneBonny Sands, 2003. „Juu Subgroups Based on Phonological Patterns”.: Północny !Kung: Południowa Angola, w okolicy Cunene, Cubango, Cuito, i rzek Cuando, z wieloma uchodźcami w Namibii: ǃʼOǃKung Maligo Północno-centralny !Kung: Namibia, pomiędzy rzeką Ovambo i granicą Angoli, w okolicy dopływów rzeki Okavango na wschód od Rundu aż do jeziora Etosza: Tsintsabis Okongo Ovambo Mpunguvlei ǀʼAkhwe (Ekoka) Centralny !Kung: Obszar wokół Grootfontein, Namibii, na zachód od centrum rzeki Omataki i na południe od rzeki Ovambo Południowo-wschodni !Kung: Botswana na wschód od Delta Okawango, i północno-wschodnia Namibia od Windhoek do Rundu, Gobabis, i Caprivi Strip: Tsumkwe Omatako Kameeldoring Epukiro. ǂKxʼauǁʼein był zbyt słabo potwierdzony by został sklasyfikowany, jednak uznawany jest za południowo-wschodni.
Heine & Honken (2010) klasyfikują 11 wariantów w trzy gałęzieHeine, B. and Honken, H. 2010. „The Kx’a Family: A New Khoisan Genealogy”. Journal of Asian and African Studies (Tokyo), 79, p. 5–36.: Północno-zachodni !Xuun Northern !Xuun Maligo (!xuun, kúándò !xuun „Kwando !Xuun”; SE Angola) ǃʼOǃKung (!ʼo !uŋ „Forest !Xuun”; eastern C Angola) Zachodni !Xuun – (!xūún, !ʼālè !xòān „Valley !Xuun”; rejon Eenhana, N Namibia) Akhwe (!xūún, ǀʼākhòè !xòān „Kwanyama !Xuun”; Eenhana, N Namibia) Tsintsabis (!xūún; Tsintsabis, dzielnica Tsumeb, N Namibia) Kavango !Xuun (!xūún, znany jako dom !xūún „River !Xuun” w Ekoka; Zachodni rejon Rundu, N Namibia, & Angola i sąsiadujące) Centralny !Xuun Gaub (rejon Tsumeb, N Namibia) Neitsas (rejon Grootfontein, N Namibia) Południowo-wschodni !Xuun
Juǀʼhoan (ju-|ʼhoan(-si); rejon Tsumkwe, N Namibia, & Bots i sąsiadujące) Dikundu (!xun, ju-|ʼhoa(si); Dikundu, W Caprivi) ǂKxʼauǁʼein (ju-|ʼhoan(-si), !xun, ǂxʼāōǁʼàèn „Northern people”; Gobabis district, E Namibia)
Protojęzyk Ojczysty język, Proto-Juu lub Proto-!Xuun, miał pięć miejsc artykulacji mlasków: zębowy, zadziąsłowy, podniebienny, boczny dziąsłowy i retroflex (*ǃ˞ lub *!!). Mlaski retroflex przestały istnieć w południowo-wschodnich dialektach takich jak Jul’hoan, ale ciągle są obecne w centralnym !Kung.
Proto-Juu ‘belly’ ‘water’ SE (Tsumkwe) N (Okongo/ǀʼAkhwe) NW (Mangetti Dune) C (Neitsas/Nurugas)
Przypisy
Linki zewnętrzne Glottolog
Kategoria:Języki Angoli