mały|Herb Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1927 thumb|Republika Polska w połowie listopada 1918 r. mały|Obwieszczenie o utworzeniu Urzędu Skarbu Narodowego, Kalisz, 1918 thumb|Gęstość zaludnienia II Rzeczypospolitej według spisu powszechnego w 1931 r. mały|Belweder w Warszawie thumb|Nowy gmach Sejmu, ulica Wiejska, 1930 mały|Słup graniczny w Gorganach, na granicy z Czechosłowacją mały|Wystawa światowa, Paryż, 1925, pawilon polski mały|Wystawa światowa, Paryż, 1937, pawilon polski mały|Wystawa światowa, Nowy Jork, 1939, pawilon polski mały|Château de Pignerolle w Angers – eksterytorialna rezydencja władz RP na uchodźstwie XII 1939- VI 1940 II Rzeczpospolita (II RP; nazwa oficjalna: Rzeczpospolita Polska) – historyczne państwo polskie istniejące w latach 1918–1945, tj. od odzyskania suwerenności (1918) do wycofania uznania międzynarodowego dla rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie (1945), które było konsekwencją wykonania porozumień zawartych na konferencji jałtańskiej (1945) między mocarstwami wielkiej trójki. Nazwa podkreśla ciągłość z I Rzeczpospolitą (1569–1795), zlikwidowaną traktatami rozbiorowymi zawartymi pomiędzy Austrią, Prusami i Rosją w drugiej połowie XVIII wieku (1772–1795). Pomysłodawcą nazwy w 1946 roku na łamach tygodnika Odrodzenie był Adam Mauersberger.

Podstawowy akt ustrojowy stanowiła Konstytucja marcowa, a następnie (od 1935) Konstytucja kwietniowa. Językiem urzędowym II Rzeczypospolitej był język polski, natomiast walutą najpierw marka polska, a od 1924 r. złoty polski.

Ówczesna Polska była krajem niejednorodnym etnicznie (nieco ponad ⅔ ludności to Polacy), co stanowiło źródło problemów wewnętrznych. Największymi miastami (liczącymi ponad 200 tys. mieszkańców) były Warszawa (stolica Polski), Łódź, Lwów, Poznań, Kraków i Wilno, jednak zdecydowana większość ludności (70–75%) mieszkała na terenach wiejskich.

II RP powstała na fragmentach terytoriów Niemiec, Austro-Węgier i Rosji (zarówno „Kongresówki”, jak i „ziem zabranych”); pierwsze lata jej istnienia upłynęły pod znakiem sporów i walk o przyszłe granice oraz wojny polsko-bolszewickiej. Państwo to było republiką, początkowo rządzoną w sposób demokratyczny, od zamachu stanu w 1926 r. dążącą ku autorytaryzmowi.

W czasie II wojny światowej (1939–1945) terytorium państwowe II Rzeczypospolitej było okupowane przez Niemcy, ZSRR, Słowację i Litwę. II Rzeczpospolita zachowała suwerenność państwową, w stosunkach dyplomatycznych reprezentowana była przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, który uzyskał schronienie w Paryżu i Angers (na zasadzie eksterytorialnej do czerwca 1940), a następnie w Londynie, gdzie przeniósł swą siedzibę po klęsce Francji. Jako że państwo polskie wciąż posiadało konstytucyjne organy władzy państwowej (w tym tajną administrację cywilną i sądownictwo na terenie okupowanego kraju – Polskie Państwo Podziemne) i siły zbrojne, działające równolegle w podziemiu (Armia Krajowa) i na uchodźstwie, de iure i de facto II Rzeczpospolita istniała do 5 lipca 1945.

Większość terytorium państwowego II RP anektowanego przez ZSRR i Litwę w 1939 r. została w 1945 r. wcielona do Ukraińskiej SRR, Białoruskiej SRR i Litewskiej SRR. Obszary pozostałe przy Polsce stanowią większość terytorium współczesnego państwa polskiego, które w swojej Konstytucji wprost odwołuje się do najlepszych tradycji Drugiej Rzeczypospolitej.

Daty graniczne i uznanie międzynarodowe Jako symboliczny początek II Rzeczypospolitej przyjęto 11 listopada 1918 r., datę wybraną później dla celów ceremonialnych jako dzień odzyskania przez Polskę niepodległości, na pamiątkę przekazania Józefowi Piłsudskiemu władzy wojskowej przez Radę Regencyjną w Warszawie, a także podpisania we francuskim Compiègne zawieszenia broni pomiędzy państwami ententy a Niemcami, kończącego działania bojowe na frontach I wojny światowej, trwającej od 1914 r.

Data ta nie miała jednak pod względem politycznym ani konstytucyjnym istotnego znaczenia, jako że deklaracja niepodległości Polski została ogłoszona przez Radę Regencyjną już 7 października 1918 r., z kolei dopiero 14 listopada 1918 r. rozwiązała się zarówno Rada Regencyjna, jak i konkurencyjny wobec niej Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, przekazując pełnię władzy cywilnej Piłsudskiemu, co uczyniło go de iure na kilkanaście dni regentem wciąż istniejącego jeszcze Królestwa Polskiego. Co prawda ogłoszenie na forum międzynarodowym przyjęcia przez Polskę republikańskiego ustroju nastąpiło już 16 listopada 1918 r. poprzez nadanie depeszy iskrowej notyfikującej powstanie państwa polskiego (zwanego w niej Republiką Polską), a polityczny koniec Królestwa Regencyjnego wyznaczyło objęcie 17 listopada 1918 r. władzy przez republikański rząd Jędrzeja Moraczewskiego, niemniej pod względem konstytucyjnoprawnym II Rzeczpospolita powstała dopiero 29 listopada 1918 r., wskutek wejścia w życie (wraz z ogłoszeniem w ) dekretu Józefa Piłsudskiego z 22 listopada 1918 r. o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, który ustalał ustrój republikański odrodzonej Polski i czynił Piłsudskiego Tymczasowym Naczelnikiem Państwa, do momentu ukonstytuowania się wybranego w demokratycznych wyborach Sejmu Ustawodawczego. Natomiast jako pierwsze istnienie niepodległego państwa polskiego uznały 20 listopada 1918 r. Niemcy, jednak już 15 grudnia 1918 Polska zerwała z tym państwem stosunki dyplomatyczne. 21 stycznia 1919 r. uznały Polskę Stany Zjednoczone, ale szersze uznanie niepodległości Polski na arenie międzynarodowej nastąpiło dopiero w związku z postawą Francji i Wielkiej Brytanii – wkrótce po rozejmie w Trewirze (obejmującym także front wielkopolski) i zawieszeniu broni na froncie polsko-ukraińskim, rząd Polski uznały w 1919, kolejno: Rada Najwyższa Mocarstw Sprzymierzonych (21 lutego), Francja (24 lutego), Wielka Brytania (25 lutego), Japonia (22 marca) i Stolica Apostolska (27 marca).

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampanii wrześniowej) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów (we wrześniu 1939) legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II wojny światowej, był Rząd RP na uchodźstwie, a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury: parlamentarne (kolejno: Polityczny Komitet Porozumiewawczy, Krajowa Reprezentacja Polityczna i Rada Jedności Narodowej), administracyjne (Delegatura Rządu na Kraj, a następnie Krajowa Rada Ministrów) i wojskowe (Armia Krajowa).

Wycofanie 5 lipca 1945 r. przez mocarstwa zachodnie (Wielką Brytanię, USA i Francję) uznania dyplomatycznego dla rządu RP na uchodźstwie na rzecz Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej pociągnęło za sobą analogiczny ruch większości pozostałych krajów świata zrzeszonych w konstytuującej się wówczas Organizacji Narodów Zjednoczonych, pozostawiając rząd Polski na uchodźstwie poza tworzonymi strukturami nowego porządku międzynarodowego. Dalsze uznanie międzynarodowe rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie podtrzymały w kolejnych latach jedynie: Hiszpania, Kuba, Liban, Irlandia oraz (najdłużej) Watykan, a dopiero wycofanie przez to ostatnie państwo uznania w dniu 19 października 1972 r. oznaczało definitywny koniec resztek podmiotowości prawnomiędzynarodowej II Rzeczypospolitej. Z kolei dla celów polityki wewnętrznej ostatnim formalnym i zarazem symbolicznym aktem kończącym byt II Rzeczypospolitej stało się uroczyste przekazanie 22 grudnia 1990 r. insygniów prezydenckich II Rzeczypospolitej i oryginału konstytucji kwietniowej przez Ryszarda Kaczorowskiego – ostatniego prezydenta II Rzeczypospolitej na uchodźstwie – pierwszemu wybranemu w wolnych wyborach prezydentowi RP – Lechowi Wałęsie.

Terytorium i granice Powierzchnia kraju 386 273 km² (1928 r.) 388 634 km² (1 stycznia 1938 r.) 389 720 km² (po zajęciu Zaolzia w październiku 1938 r.)

Długość granic Całkowita długość granic Polski – 5529 km

Granice z sąsiednimi państwami według długości z Niemcami – 1912 km z ZSRR – 1412 km z Czechosłowacją – 984 km z Litwą – 507 km z Rumunią – 349 km z Wolnym Miastem Gdańsk – 121 km z Łotwą – 109 km granica morska – 71 km (z Mierzeją Helską 147 km)

Ustalenie granic

Granice II Rzeczypospolitej zostały ustalone traktatowo poprzez: traktat wersalski, traktat w Saint Germain, traktat ryski, traktat w Trianon i rozstrzygnięcia międzysojuszniczej Rady Ambasadorów. W 1921 r. w następstwie traktatu wersalskiego, wyników plebiscytu i trzech powstań śląskich do Polski przyłączono wschodnią część terytorium plebiscytowego na Górnym Śląsku.

Sąsiedzi Niemcy – prowincje pruskie (graniczące): Prusy Wschodnie, Pomorze, Górny Śląsk, Dolny Śląsk, Brandenburgia, Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie, ZSRR – republiki związkowe (graniczące): Ukraińska SRR i Białoruska SRR, Czechosłowacja, następnie Czecho-Słowacja od 15 marca 1939 do Niemiec jako Protektorat Czech i Moraw, Słowacja od 15 marca 1939, zależna od Niemiec, Litwa, w 1940 r. anektowana przez ZSRR Łotwa, w 1940 r. anektowana przez ZSRR Karpato-Ukraina od 14 do 18 marca 1939 (anektowana przez Węgry, 18 marca 1939) Rumunia, Węgry – od 18 marca 1939 (po aneksji Karpato-Ukrainy przez Węgry 18 marca 1939)

Terytoria zależne i autonomiczne Województwo śląskie – polska część Górnego Śląska z włączonym Śląskiem Cieszyńskim Wolne Miasto Gdańsk – Gdańsk i okolice Litwa Środkowa – Wileńszczyzna

Punkty krańcowe granic Północ: – wieś Somino nad rzeką Przeświatą na wysokości łotewskiego Droryszcza, powiat brasławski, województwo wileńskie. Południe: – okolice południowego źródła potoku Menczil, powiat kosowski, województwo stanisławowskie. Wschód: – wieś Spasibionki (1) (słup graniczny nr 173) przy linii kolejowej na Połock, powiat dziśnieński, województwo wileńskie. Zachód: – osada Muchocinek nad Wartą niedaleko jeziora Meszyn, powiat międzychodzki, województwo poznańskie.

Losy granic II Rzeczypospolitej

Po zbrojnej agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939, okupacji wojskowej wschodnich terenów II Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 przez III Rzeszę i ZSRR w zawartym w Moskwie pakcie o granicach i przyjaźni niemiecko-sowieckiej linii granicznej na okupowanych wojskowo przez Wehrmacht i Armię Czerwoną terenach Polski mieszkańcy obu okupowanych części państwa polskiego poddani zostali represjom przez okupantów.

Do Rzeszy bezpośrednio zostały wcielone: województwo pomorskie (Gdańsk-Prusy Zachodnie), śląskie, poznańskie (Kraj Warty), część łódzkiego z Łodzią, Suwalszczyzna, północna i zachodnia część Mazowsza oraz zachodnie części województw krakowskiego i kieleckiego.

Z terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy linią granicy niemiecko-sowieckiej z 28 września 1939 a określoną w dekrecie wschodnią granicą ziem polskich wcielonych bezpośrednio do Niemiec (określoną jako nowa wschodnia granica Rzeszy) Adolf Hitler utworzył odrębny twór administracyjny podporządkowany Rzeszy – Generalne Gubernatorstwo.

W wyniku umowy między Niemcami i Słowacją, w listopadzie 1939 r. włączono do niej 52 przygraniczne gminy na Spiszu i Orawie.

Pozostałe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na wschód od linii granicznej ustalonej na terytorium Polski w układzie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR zostało w październiku 1939 anektowane przez ZSRR. Formalną podstawą były pseudoplebiscyty w postaci wyborów w 1939, a następnie aneksja w trybie uchwały Rady Najwyższej ZSRR. Jednocześnie Związek Radziecki przekazał Wilno wraz z okręgiem Litwie, jednak w sierpniu 1940 r., po aneksji państw bałtyckich, również i ten obszar znalazł się w granicach ZSRR.

Były to akty prawne równoległe do dwóch dekretów Adolfa Hitlera (z 8 i 12 października 1939 r.), którymi jednostronnie wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy (zobacz: Terytoria Polski anektowane przez III Rzeszę), tworząc jednocześnie z centralnych ziem II Rzeczypospolitej Generalne Gubernatorstwo.