Namułek pospolity (Lithoglyphus naticoides) – mały ślimak słodkowodny z podgromady przodoskrzelnych, gatunek typowy dla rodzaju Lithoglyphus i rodziny Lithoglyphidae"Species in genus Lithoglyphus", pochodzący z regionu ponto-kaspijskiego, obecnie rozprzestrzeniający się w Polsce i na świecie.

Etymologia nazwy Epitet gatunkowy (‘naticoides’ łac. – ‘podobny do ślimaka naszyjki’), wskazuje na podobieństwo muszli i wieczka tego gatunku do muszli ślimaków z rodziny Naticidae.

Cechy morfologiczne left|thumb|Rysunek muszli namułka pospolitego – widok od strony ujścia muszli. left|thumb| Rysunek muszli namułka pospolitego – widok od tylnej strony muszli. Muszla kulisto-stożkowata o niskiej (ok. ¼ wysokości muszli), zaostrzonej skrętce. Liczba skrętów 4,5-5, ostatni silnie rozdęty (3/4 wysokości muszli), szew mocno wcięty. Dołka osiowego brak. Ostatni skręt często wytwarza krawędź na wysokości szwu, poniżej którego jest przypłaszczony. Otwór muszli duży, jajowaty; kolumienkowy brzeg otworu z wyraźną, silnie zgrubiałą wargą, ma ostry brzeg zewnętrzny. W budowie muszli wyraźnie zaznaczony jest dymorfizm płciowy - u samców zewnętrzna krawędź otworu muszli jest wyciągnięta ku przodowi, a u samic – prosta. Samice są nieznacznie większe od samców. Muszla grubościenna, nierównomiernie prążkowana z matowym połyskiem, o barwie zielonkawożółtej lub jasnobrunatnej, zamykana błoniastym wieczkiem. Wysokość muszli: 7-11 mm, szerokość 6-10 mm Žadin W.I. 1952. Molljuski presnych i solonowatych wodSSSR. Izd. ANSSSR, Moskwa, Leningrad: 1-374. Krause H. 1949. Untersuchungen zur Anatomie und Ökologie von Lithoglyphus naticoides (C. Pfeiffer). Archiv für Molluskenkunde 78 (4/6): 103-148.Glöer P. (2002). Die Süßwassergastropoden Nord- und Mitteleuropas. Die Tierwelt Deutschlands, ConchBooks, Hackenheim, 326 pp., .. Głowa wyciągnięta w ryjek, czułki nitkowate, osadzone u nasady głowy, oczy na małych wypustkach u ich podstawy. Ciało ciemnej barwy, w okolicach oczu lekko pomarańczowe plamki. Środkowa płytka raduli szeroka i niska, krawędź tnąca trójkątna, ząbek środkowy dłuższy niż piłkowanie na jego bokach. Stopa szeroka, z dwoma płatami bocznymi skierowanymi nieco ku tyłowi.

Występowanie W Pliocenie występował od zachodniej Europy po zachodniej Syberii, w wyniku zlodowaceń jego obszar występowania skurczył się do regionu ponto-kaspijskiego (głównie rzek w zlewisku Morza Czarnego, zlewni Dniepru, Dunaju od ujścia do Ratyzbony, zlewni Morza Azowskiego)"Species summary for Lithoglyphus naticoides".

Ekspansja Ekspansję gatunku umożliwiło połączenie kanałami rzek zlewiska Morza Czarnego ze zlewiskami Morza Bałtyckiego i Północnego, co nastąpiło w XIX i na początku XX wieku. Od tego czasu ślimak kolonizuje wody Europy Wschodniej , Środkowej Horsák M., Juřičková L., Beran L., Čejka T. & Dvořák L. (2010). "Komentovaný seznam měkkýšů zjištěných ve volné přírodě České a Slovenské republiky. Annotated list of mollusc species recorded outdoors in the Czech and Slovak Republics". Malacologica Bohemoslovaca, Suppl. 1: 1-37. PDF."Red List of the molluscs (Mollusca) of the Czech Republic". i ZachodniejGlöer P. & Meier-Brook C. (2003). Süsswassermollusken. DJN, pp. 134, page 107, oraz AzjiYildirim M. Z., Koca S. B. & Kebapçi U. (2006). "Supplement to the Prosobranchia (Mollusca: Gastropoda) Fauna of Fresh and Brackish Waters of Turkey". Turkish Journal of Zoology 30: 197-204. PDF.. Ekspansja nie jest raczej wynikiem aktywnej dyspersji, a biernego zawlekania na kadłubach statków i łodzi, w zbiornikach balastowych, sieciach, jako przyłów Nowak E. 1971. The range expansion of animals and its causes (as demonstrated by 28 presently spreading species from Europe). Zeszyty Naukowe IE PAN 3: 1-255. Bij de Vaate A., Jazdzewski K., Ketelaars H.A.M., Gollash S., Van der Velde G. 2002. Geographical patterns in range extension of Ponto-Caspian macroinvertebrate species in Europe. Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences 59 (7): 1159-1174..

Ekspansja w Polsce Namułek pospolity po raz pierwszy na ziemiach polskich został zaobserwowany w 1873 r. w Bugu i w 1912 r. w rzece Prypeć w dawnym powiecie mozyrskim na PolesiuPoliński W. 1917. Materyały do fauny malakozoologicznej Królestwa Polskiego, Litwy i Polesia. Prace Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, III Wydział nauk mat. i przyr., 27: 1-130..

Jego występowanie stwierdzono w dużych i średnich rzekach nizinnych: WiśleKołodziejczyk A. 2008, Gatunki obce w faunie Polski: Namułek pospolity. IOP PAN, Kraków, Bugu Jurkiewicz-Karnkowska E. 1989. Occurrence of mollucsc in the littoral zone of the Zegrzyński Reservoir and pre-mouth and mouth zones of supplying rivers. Ekologia Polska 37(3-4): 319-336. Grużewski M. 2000. The occurrence of molluscs in the Zegrzyński Reservoir in the years 1986-1987. Acta Universitatis Lodzensis Folia Limnologica 7: 143-161., Warcie Urbański J. 1938. Beiträge zur Kenntnis der Molluskenfauna der Wojewodschaft Poznań. II. Fragmenta Faunistica Musei Zoologici Polonici 3 (22): 439-484., Odrze, Noteci, Narwi oraz jeziorach i zalewach: Zalewie Wiślanym Klimowicz H. 1958. Mięczaki Zalewu Wiślanego i zależność ich rozmieszczenia od zasolenia. Polskie Archiwum Hydrobiologii 5: 53-123., Zalewie Zegrzyńskim Jurkiewicz-Karnkowska E. 1998. Long-term changes in mollusc communities in shallow biotopes of a lowland reservoir (Zegrzynski reservoir, central Poland). Polish Journal of Ecology 46 (1): 43-63., jez. Dąbie, jez. Mikołajskim Kołodziejczyk A. 2001. Nowe stanowisko Lithoglyphus naticoides (C. Pfeiffer, 1828) (Gastropoda, Hydrobiidae) w Polsce. Przegląd Zoologiczny 45: 79-81., jez. Tałty, jez. Seksty.

Ostatnio obserwuje się ustępowanie tego gatunku z poprzednio rozpoznanych stanowisk, co może wynikać z zanieczyszczenia wód Kołodziejczyk A. 2004. Namułek pospolity, Lithoglyphus naticoides (C. Pfeiffer, 1828) (Gastropoda: Prosobranchia) - ginący gatunek inwazyjny w Polsce. Parki Narodowe i Rezerwaty Przyrody 23 (2): 261-270.. Całkowitą liczebność namułka pospolitego w Polsce oszacowano na ponad 1 milion osobników Piechocki A. 2004. Lithoglyphus naticoides (C. Pfeiffer, 1828). Namułek pospolity. W: Głowaciński Z., Nowacki J. (red.) Polska czerwona księga zwierząt. Bezkręgowce. IOP PAN i AR im. Cieszkowskiego, Kraków: 318-319..

Biologia i ekologia Zajmowane siedliska Występuje głównie w dużych i średniej wielkości wolno płynących rzekach w ich środkowym i dolnym biegu, kanałach, jeziorach, zbiornikach zaporowychUrbański J. 1957. Krajowe ślimaki i małże. PZWS, Warszawa, str.276.. Preferuje środowiska o umiarkowanej prędkości przepływu. Wymaga wody dobrze natlenionej, lekko alkalicznej (pH 7,5-8,0), znosi lekkie zanieczyszczenie oraz niewielkie zasolenie, do 3‰. Zasiedla różne typy podłoża: miejsca o dnie mulistym, piaszczystym, gliniastym, ale także kamienne. Unika dna porośniętego przez rośliny oraz miejsc o wodzie stagnującej. Najliczniej występuje na niewielkich głębokościach (0,2-1,2 m), choć w jeziorach bywa głębiej (do 5,5 m). Występuje skupiskowo, miejscami bardzo licznie - średnio osiąga zgęszczenia ok. 1000 os./m2, maksymalnie do 3300 -8000 osobników/m2Krause H. 1949. "Untersuchungen zur Anatomie und Ökoelogie von Lithoglyphus naticoides (C. Pfeiffer)". Arch. Moll. 78: 103-148. Biserova L.I. 1990. Occurrence and distribution of Lithoglyphus naticoides (Gastropoda, Lithoglyphidae) in the Volga Delta. Gidrobiologicheskiy Zhurnal 26: 98-100.

Odżywianie Zdrapywacz i zbieracz. Odżywia się detrytusem, zjada również peryfitonowe glony, okrzemki i zielenice. Żeruje na powierzchni osadów dennych oraz ryjąc w ich głębi.

Rozmnażanie Długość życia namułka pospolitego wynosi 3-4 lata, maksymalnie do 5 lat. Rozród po osiągnięciu drugiego roku życia, odbywa się od kwietnia do czerwca. Półkuliste, żółtawe kapsuły jajowe o średnicy ok. 1 mm, składane są na twardych podłożach, w tym na muszlach innych mięczaków.

Interakcje międzygatunkowe Często atakowany przez pasożyty – w niektórych populacjach zapasożyconych bywa 30% osobników. Przedstawiciele tego gatunku są żywicielami cerkarii ok. 20 gatunków pasożytów.

Znaczenie Brak danych o tym, by z ekspansją namułka pospolitego wiązały się negatywne konsekwencje dla rodzimych ekosystemów.

Ciekawostki muszle tego gatunku były wykorzystywane jako ozdoba w czasach neolitu – naszyjniki wykonane z nich zostały znalezione w pochówkach w AustriiHarzhauser M., Lenneis E., & Neugebauer-Maresch C. (2007). "Freshwater gastropods as Neolithic adornment: size selectiveness and perforation morphology as a result of grinding techniques". Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien 109A 73-85. PDF. jedyny ślimak w faunie Polski z wyraźnie zaznaczonym dymorfizmem płciowymPiechocki A. 1979. Mięczaki (Mollusca), Ślimaki (Gastropoda) W: Fauna słodkowodna Polski 7. PWN, Warszawa; 1–189.

Przypisy

Linki zewnętrzne Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków, Red: Z. Głowaciński, H. Okarma, J. Pawłowski, W. Solarz. Namułek w bazie NCBI AnimalBase: Lithoglyphus naticoides Uniwersytet w Getyndze, dostęp: 19 lutego 2014

Kategoria:Ślimaki Kategoria:Inwazyjne gatunki ślimaków Kategoria:Ślimaki Azji Kategoria:Ślimaki Europy Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1828 roku