Snutka golińska – rodzaj haftu ludowego powstały i rozwijający się prawdopodobnie od połowy XIX wieku na terenie całej Wielkopolski z charakterystycznymi motywami ażurowymi powstałymi poprzez wycięcie zbędnego materiału po ukończeniu haftowania. Nazwa haftu pochodzi od sposobu jego wykonywania, a dokładniej od najistotniejszej czynności podczas pracy – nasnuwania. W 2022 r. haft został wpisany na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.thumb|Serweta snutkowa wykonana przez Barbarę Michalak, Golina 2013
Występowanie Wielkopolski haft snutkowy, nazywany również snutką golińską jest jedną z odmian haftu ludowego spotykaną do dziś na terenie Wielkopolski. Jego występowanie można zaobserwować głównie w powiecie jarocińskim w miejscowościach Jarocin i Golina (od nazwy tej ostatniej miejscowości pochodzi nazwa techniki). Badania terenowe nad strojami ludowymi przeprowadzone przez Adama Glapę w latach 1948-1950 wykazały, iż dawniej haft snutkowy pojawiał się również w powiatach: szamotulskim, leszczyńskim, międzyrzeckim i krotoszyńskim. Dodatkowo występował on również na Kujawach. Rozpowszechniony głównie w południowej Wielkopolsce rozwinął się i najdłużej przetrwał we wsi Golina koło Jarocina, gdzie jest jeszcze uprawiany przez nieliczne grono specjalistekGlapa. A., Wielkopolski haft snutkowy, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” t. 9, z. 4: 1955, s. 193..
Historia Wykonywaniem haftów w XIX wieku zajmowała się przede wszystkim biedniejsza warstwa społeczna wsi, by w ten sposób powiększyć swoje dochody. Haftowały również dziewczęta przed zamążpójściem, zbierające się w domach w zimowe wieczoryGlapa. A., Wielkopolski haft snutkowy, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” t. 9, z. 4: 1955, s. 204.
Na przestrzeni lat wyznaczyć można trzy etapy rozwoju snutek golińskich:
Etap I Według Adama Glapy korzenie haftu snutkowego, a zarazem pierwszy etap ich rozwoju, sięgają połowy XIX wieku i łączą się z koronką renesansową, pod której wpływem powstały i rozwijały się pierwsze snutkiGlapa. A., Wielkopolski haft snutkowy, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” t. 9, z. 4: 1955, s. 194-196. O podobieństwie i wpływach koronki renesansowej na wielkopolski haft snutkowy świadczy przede wszystkim ażurowość charakterystyczna dla obu wyrobów, różniły je natomiast stopień trudności wykonania, który w przypadku snutki golińskiej jest o wiele niższy oraz elementy zdobnicze. Podczas gdy koronkę renesansową tworzy się poprzez łączenie gotowych motywów, snutki wykonuje się na płacie płótna, a ażury powstają po ukończeniu haftu, w efekcie wycięcia zbędnego materiału. thumb|Fragment snutki golińskiej wykonanej przez Zofię Talarowską, Golina 2013
Etap II W połowie XIX wieku snutki były powszechnie stosowane w Golinie jako ozdoby czepków, fryzek, koszul i zapasek. Na początku XX wieku ich zastosowanie zaczęło się zmniejszać, m.in. z powodu upowszechnienia haftu na tiulu, który był tańszy i łatwiejszy w wykonaniu.
W latach 1894–1945 rozwojem haftu snutkowego zajmowała się Helena Moszczeńska, ówczesna właścicielka Goliny. Organizowała naukę haftu dla miejscowych dziewcząt i wprowadzała nowe motywy zdobnicze. Z tego okresu zachowały się m.in. obrus ołtarzowy wykonany w 1940 roku przez siostry Banaszyńskie dla ks. Skrzydlewskiego, ówczesnego proboszcza w Poniecu, oraz obrusy wykonane przez mieszkanki Goliny i znajdujące się w miejscowym sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia. Helena Moszczeńska wykonywała hafty także po wysiedleniu przez hitlerowców do Opoczna.
Etap III Trzeci etap rozwoju haftu snutkowego rozpoczął się po 1945 roku. W wyniku wojny, przemian społecznych, reformy rolnej oraz migracji ludności ze wsi do miast liczba osób zajmujących się haftem snutkowym znacznie się zmniejszyła. Problemem był również ograniczony dostęp do materiałów potrzebnych do wykonywania haftu.
W październiku 1947 roku, z inicjatywy Wojewódzkiego Wydziału Kultury i Sztuki w Poznaniu oraz „Cepelii”, przy współpracy Wielkopolskiej Spółdzielni Przemysłu Ludowego, zorganizowano kurs haftów golińskich. Organizatorką techniczną była Jadwiga Muszalska, a kierowniczką fachową – miejscowa hafciarka Helena Bernasowska. Trzymiesięczny kurs ukończyło 51 uczestniczek.
Działalność instytucji państwowych i spółdzielczych przyczyniła się do organizacji produkcji i sprzedaży wyrobów wykonanych haftem snutkowym. Zainteresowanie haftem wielkopolskim doprowadziło również do organizacji kolejnych kursówCichowicz W, Haft wielkopolski i czepce wielkopolskie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” t. 3, z. 7, 8: 1949, s. 236. Prezes Samopomocy Chłopskiej w Gostyniu zorganizował w Rogowie kurs haftów wielkopolskich, w którym uczestniczyła grupa miejscowych dziewcząt. Zajęcia prowadziły Wawszczakowa i Antonina Chuda. Działalność kursów i wsparcie instytucjonalne przyczyniły się do rozwoju ośrodka haftu snutkowego w Golinie, a „Cepelia” zajmowała się dystrybucją i promocją wyrobów w kraju i za granicąGlapa. A., Wielkopolski haft snutkowy, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” t. 9, z. 4: 1955, s. 198-200.thumb|Ozdoby snutkowe wykonane przez Marię Krysztofiak, Golina 2013
Pod koniec XIX wieku haft snutkowy stosowano przede wszystkim do zdobienia elementów stroju, m.in. płóciennych i tiulowych czepców, zapasek, fartuchów, kryzików, chustek i koszul. Początkowo występował jako uzupełnienie haftu dziurkowanego, z czasem jednak jego motywy zaczęły zajmować większą część zdobionej powierzchni.
Z inicjatywy Heleny Moszczeńskiej haftem snutkowym zaczęto również zdobić bieliznę kościelną, serwety i obrusy. Po I wojnie światowej, wraz ze zmniejszaniem się zastosowania tradycyjnego stroju ludowego, haft snutkowy coraz częściej wykorzystywano do dekoracji tkanin użytkowych. Po II wojnie światowej stosowano go przede wszystkim do wykonywania serwet i obrusów.
Badania terenowe przeprowadzone w 2013 roku na terenie powiatu jarocińskiego w ramach projektu „Atlas Polskich Strojów Ludowych: kontynuacja prac wydawniczych, przeprowadzenie badań terenowych i kwerend źródłowych oraz cyfryzacja materiałów źródłowych i udostępnienie ich w Internecie” wykazały również współczesne zastosowania haftu snutkowego, m.in. do wykonywania ozdób choinkowych, wielkanocnychoraz zawieszek i poduszek.
Współczesność W XXI wieku haft snutkowy jest nadal wykonywany przez hafciarki z Goliny i innych miejscowości regionu. Są to m.in. Barbara Michalak, Daniela Krawczyńska, Genowefa Dopierała-Osuch, Maria Krysztofiak, Jolanta Łukaszewska i Zofia Talarowska. Pelagia Pietrzak, jedna z hafciarek zajmujących się snutką golińską, zmarła 26 marca 2012 roku. Inna ceniona twórczyni, Stanisława Kowalska, zmarła 1 sierpnia 2024 r.
Zachowaniem i popularyzacją tradycji haftu zajmują się również lokalne instytucje kultury. W powiecie jarocińskim organizowana jest coroczna Wystawa Sztuki Ludowej, podczas której prezentowane są m.in. wyroby związane z lokalnym haftem.
Wśród hafciarek związanych z historią snutki golińskiej wymieniane są m.in. Helena Bernasowska, Agnieszka Pietrzak, Katarzyna Parolniczak, Franciszka i Jadwiga Banaszyńskie, Michalina Pawlak oraz Marcyna Trzeciak. Trzeciak po utworzeniu Koła Gospodyń Wiejskich w Golinie została jego prezeską i kierowała organizowanymi kursami haftu snutkowego do okresu okupacji niemieckiej.
Helena Bernasowska, hafciarka i instruktorka haftu snutkowego, otrzymała w roku 1975 nagrodę im. Oskara Kolberga, a cztery lata później medal Stanisława Staszica za zasługi dla krzewienia i kultywowania tradycji ludowych.
1 lutego 2022 roku snutka golińska została wpisana na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
Wykonanie Do wykonania snutki golińskiej potrzebne są odpowiednie materiały. Są to: białe płótno fabrycznego wyrobu średniej grubości (lub tiul w przypadku snutki kujawskiej, batyst), białe, silne nici nazywane atłaskiem, igła średniej grubości, przekłuwacz do dziurek, nożyczki i naparstek.
Wzór przygotowuje się na papierze, a następnie przenosi na płótno poprzez obrysowanie lub za pomocą kalki. Dawniej wzory rysowano bezpośrednio na materiale. Linie wzoru obwodzi się następnie fastrygą (ściegiem przed igłą).
Kolejnym etapem jest nasnuwanie nici, czyli wykonywanie tzw. snutek lub „nóżek pajęczych”, łączących poszczególne motywy. W odpowiednich miejscach wykonuje się dziurki: małe za pomocą przekłuwacza, a większe i podłużne – za pomocą nożyczek. Krawędzie wzorów obhaftowuje się ściegiem dzierganym lub okrętkowym. Ściegi te stosuje się do wykonywania różnych elementów motywów, m.in. pęczków, szeregów dziurek i ich obramowania. Po zakończeniu haftowania tkaninę pierze się i prasuje, a następnie wycina fragmenty płótna znajdujące się pomiędzy nasnutymi nićmi. Gotową pracę można krochmalić.
Stosowana jest również metoda „składkowa”, w której poszczególne fragmenty haftu wykonuje kilka hafciarek, a następnie łączy się je w jedną kompozycję. Fragmenty mogą być łączone za pomocą tasiemki lub poprzez nasnucie nici łączących. Po zakończeniu łączenia usuwa się fastrygęGlapa. A., Wielkopolski haft snutkowy, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” t. 9, z. 4: 1955, s. 200-204.
Dekoracyjny efekt snutek Efekt dekoracyjny haftu nasnuwanego zyskuje się poprzez zastosowanie trzech składników: układów dziurek występujących pojedynczo, grupowo i pasowo czy nawet obramowujących niektóre motywy, zestawów motywów, złożonych z płaskich figur o zaokrąglonych narożnikach i dających się najczęściej wpisać w koło lub owal, wykończonych wąskim ściegiem okrętkowym lub dzierganym, odcinków pojedynczych nitek, łączących poszczególne elementy i większe motywy haftu nazywanych „snutkami” lub „nóżkami pajęczymi”. Wycięcie płótna pod nóżkami pajęczymi powoduje wyodrębnienie elementów oraz motywów zdobniczych tworzących wraz z łączącymi je nitkami lekką, przejrzystą kompozycję upodabniającą haft snutkowy do koronkiFragment pochodzi z numeru 6 „Zapisków jarocińskich” z roku 1984. thumb|Snutka golińska wykonana przez Barbarę Michalak, Jarocin 2013
Elementy zdobnicze Przy komponowaniu wzoru używa się określonych elementów zdobniczych. Są to między innymi: pęczki, pęczki potrójne, baby, dziurki lub kółka pojedyncze, dziurki lub kółeczka potrójne, dziurki podłużne, koszyczki, koszyczki podwójne, kółeczka z dziurkami, pierścienie z dziurek, margaretki, graniotki, skrzydła, muchy chude, muchy tłuste, pszczoły, pawie oczka, pawie oczka potrójne, gajory z koszyczkiem, margaretki chuda lub kwiatuszki, listko z pęczkiem, stokrotki, pawie oczka w kółku, listko snute, mertki, słoneczniki, chmiele, gwiazdy, serca z pęczkami, tarki, pająkiJabłońska-Ważny A., Wielkopolski haft snutkowy, Kalisz: Wydawnictwo ARRA 1994, s. 5.
Znane współczesne snutkarki Do najbardziej znanych twórczyń haftu snutkowego związanych z Goliną należą m.in. Pelagia Pietrzak i Barbara Michalak, jak również Stanisława Kowalska, nagrodzona Nagrodą Kolberga w 2018 r., zmarła w 2024 r.
Pelagia Pietrzak (1932–2012) była hafciarką i instruktorką haftu snutkowego. Techniki haftu nauczyła się od matki, a od lat 40. XX wieku wykonywała własne prace. Prowadziła kursy haftu dla kobiet w powiecie jarocińskim i współpracowała z instytucjami kultury, m.in. Centrum Kultury i Sztuki w Kaliszu. W 1988 roku otrzymała Nagrodę im. Oskara Kolberga. Była członkinią Stowarzyszenia Twórców Ludowych.
Barbara Michalak (ur. 1932) jest hafciarką specjalizującą się w snutce golińskiej. Techniki haftu nauczyła się od Kunegundy Krzyżaniak. Na podstawie zachowanych wzorów z Muzeum Regionalnego w Jarocinie i miejscowych zbiorów kościelnych tworzyła własne kompozycje. Od lat 70. współpracowała z „Cepelią”, a od 1995 roku jest członkinią Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Jej prace znajdują się w zbiorach muzeów etnograficznych m.in. w Krakowie, Warszawie, Poznaniu, Jarocinie i Zielonej Górze.
Aplikacja do projektowania Snutki Golińskiej