Cztery rodzaje samadhi – praktyka medytacyjna stosowana we wczesnym okresie istnienia szkoły tiantai.
Źródła i termin Źródłem do poznania tej techniki medytacyjnej jest krótki tekst napisany przez Zhiyi (538-597) Li zhifa. Powstał on około 595 roku po powrocie Zhiyi na górę Tiantai, gdzie przekonał się on o tym, że społeczność praktykujących na tej górze bardzo się rozrosła, ale jednocześnie nastąpiło obniżenie dyscypliny i duchowego zaangażowania. Aby zapobiec tym negatywnym tendencjom, napisał wspomniany tekst. Tekst ten jest częścią większego zbioru różnorodnych tekstów zatytułowanego Guoqing bailu (Zapiski stu rzeczy [należące do klasztoru] Guoqing).
W Li zhifa Zhiyi opisuje dwa podstawowe podejścia do wyzwolenia: samotna praktyka w odległych od innych ludzi górach praktyka ze wsparciem społeczności klasztornej Tekst ten poświęcony jest głównie temu drugiemu sposobowi.
Zhiyi wyróżnia w nim dwa główne funkcjonalne aspekty społeczności tiantai: kolektywne życie powiązane z oddawaniem czci oraz medytacją usługi administracyjne mnichów, które wspierają powyższe.
Jednak Zhiyi opisuje jeszcze trzeci sposób religijnej praktyki, która ma pierwszeństwo nad wymienionymi powyżej. Jest to "wyrażanie skruchy w oddzielnym sanktuarium" (chiń. bie chang chanhui) lub "samotna praktyka" (chiń. bie xing). Mnisi, a nawet i ludzie świeccy, którzy wykazali się wyjątkową motywacją, byli zachęcani do okresowego opuszczania budynku medytacji i odizolowania siebie na odosobnieniu przez określony czas. Podejmowali tam jakąkolwiek praktykę z zestawu wysoce intensywnych i efektywnych form praktyki znanych pod nazwą cztery rodzaje samadhi (chiń. sizhong sanmei).
Termin "samadhi" ma dwa podstawowe znaczenia. W pierwszym (bardziej znanym) znaczeniu dotyczy ogólnego stanu medytacyjnego pochłonięcia czy ekstazy, co w odniesieniu do buddyzmu pokrywa wiele różnorodnych doświadczeń. Jednak w traktatach szkoły tiantai termin ten jest przeznaczony nie tylko do opisania owoców medytacyjnej praktyki, ale również do różnych mentalnych i fizycznych dyscyplin, stworzonych, aby je wywołać.
Wyrażenie "cztery rodzaje samadhi", które występuje tylko w szkole tiantai, nie opisuje czterech stanów samadhi, ale cztery rodzaje uprawiania czy też praktykowania samadhi. W swoim traktacie Mohe zhiguan (Traktat o wielkim uspokojeniu i wnikliwości) Zhiyi podaje klasyczną już definicję tych czterech rodzajów samadhi: Jest wiele metod praktyki, ale możemy je podsumować jako cztery rodzaje: (1) ciągłe siedzenie, (2) ciągłe chodzenie, (3) częściowo chodzenie, częściowo siedzenie i (4) ani chodzenie, ani siedzenie. Odnosząc się do nich zbiorowo jako do "samadhi" mamy na myśli to, co nastraja, koryguje i stabilizuje umysł. Dazhidu lun (Traktat o wielkiej doskonałej mądrości) nadmienia: "Umiejętność naprawienia umysłu na miejscu i przebywania tam bez zbaczania - jest nazywane samadhi". Takim "jednym miejscem" jest Dharmadhatu i poprzez prawdziwą wnikliwość możecie przebywać tam i nigdy nie być poza nim. Te cztery rodzaje aktywności tworzą wspierający warunek [do medytacji]. Przez spostrzeżenie umysłu i uciekanie się do wspierającego warunku [czterech aktywności] nastraja się i koryguje [umysł]. Dlatego nazywamy je samadhi.
Prace Nanyuego Huisi (nauczyciela Zhiyi) oraz różne odniesienia z biografii Huisi i jego uczniów wykazują, że właściwie wszystkie te rodzaje praktyki były używane w społeczności prowadzonej przez Huisi i to jako stała i regularna forma medytacyjna. Nawet w swoim ostatnim kazaniu do uczniów przed śmiercią Huisi wypowiedział się o konieczności praktykowania tych medytacji.
Również w biografii Huichenga, jednego z głównych uczniów Huisi, znajdują się odniesienia do tych praktyk i nawet antycypują one rolę, jaką przyznał im Zhiyi w Li zhifa. Swoje pierwsze doświadczenie oświecenia Zhiyi przeżył praktykując "lotusowe samadhi" pod kierunkiem Huisi na górze Dasu. Po opuszczeniu swojego nauczyciela w 568 roku Zhiyi wprowadził te praktyki jako efektywne metody treningu do swojego systemu nauczania. Podczas swojej pierwszej fazy nauczania (w latach 568-575) w Jinling, Zhiyi napisał podręcznik poświęcony fangteng chanfa i "lotusowemu samadhi". Wspomina także o tych wszystkich praktykach w tekście z tego okresu Shi chan boluomi cidi famen (Wyjaśnienie kolejnych bram Dharmy doskonałej dhjany). W 575 roku Zhiyi udał się na górę Tiantai i w pierwszych latach tego okresu napisał kilka podręczników poświęconych tym praktykom.
Sam termin "cztery rodzaje samadhi" nie występuje w tekstach Huisi, ani we wczesnych pracach Zhiyi. Po raz pierwszy pojawia się w tekście Zhiyi Fahua xuanyi (Niejasne znaczenia Sutry Lotosu), który powstał z wykładów wygłoszonych w Jingzhou w 593 roku. Od tego czasu był regularnie używany w większości jego prac.
Cztery rodzaje samadhi 1. Praktykowanie samadhi poprzez ciągłe siedzenie Technika praktykowania samadhi przez ciągłe siedzenie (chiń. changzuo sanmei) jest utożsamiona z medytacją znaną jako "jedna praktyka samadhi" (chiń. yixing sanmei). Praktykujący stosuje tę medytację przez okres dziewięćdziesięciu dni.
Praktyka "yixing sanmei" jest chińskim tłumaczeniem sanskryckiego terminu ekavyūha-samādhi, który występuje w dwu tekstach, które miały olbrzymi wpływ na myśl Nanyuego Huisi i Zhiyi. Są to: Dapin jing (skt Pañcaviṃśatisāhasrikā-prajñāpāramitā-sūtra, pol. Sutra o doskonałej mądrości w dwudziestu pięciu tysiącach wersów) oraz długi komentarz do niej Dazhidu lun. Mimo tego Zhiyi oparł się na innym tekście, który do praktyki "yixing sanmei" podszedł w bardziej subtelny sposób, czyli Wenshushili suoshuo boruo boluomi jing (skt Saptaśatika-prajñāpāramitā-sūtra, pol. Sutra o doskonałej mądrości wypowiedziana przez Mańdziuśriego).
W Mohe zhiguan Zhiyi opisał warunki w jakich ta praktyka powinna być przeprowadzana. Zwrócił uwagę na ciche pomieszczenie w odległym i nieprzeszkadzającym miejscu. Powinno być ono wolne od wszelkich zakłóceń powodowanych przez człowieka jak i innych. W miejscu do medytacji powinno być najprostsze łóżko, nie powinno być żadnych krzeseł itp. Sama praktyka, trwająca przez okres dziewięćdziesięciu dni, może być wykonywana pojedynczo lub w małych grupach. Medytujący winien medytować gorliwie siedząc bez ruchu w tradycyjnej pozycji lotosu. Medytujący ślubuje nigdy nie spać, kłaść się, stać, bezcelowo chodzić oraz opierać się o jakikolwiek przedmiot. Zezwala się jedynie na krótką medytację chodzoną (chiń. jingxing) i zajmowanie się tak koniecznymi sprawami jak jedzenie i wydalanie.
W tekście Wenshu shuo jing Zhiyi wyróżnił dwa podstawowe podejścia do tej medytacyjnej praktyki: podejście radykalne bezpośredniej kontemplacji rzeczywistości Dharmadhatu (lub ciała Dharmy Buddy). Mogą je stosować bardzo doświadczeni medytujący w pełnym zdrowiu. bardziej właściwe podejście koncentracji umysłu na imieniu, wyidealizowanym obrazie i zasługach (cnotach) poszczególnych buddów. Ta forma jest przeznaczona dla mniej doświadczonych medytujących i nowicjuszy oraz takich, których moce medytacyjne zostały pomniejszone przez wyczerpanie, chorobę itp. 2. Praktykowanie samadhi poprzez ciągłe chodzenie Praktyka changxing sanmei jest utożsamiania z praktyką zwaną pratyutpanna-samādhi (chiń. banzhou sanmei). Jest to skrócona forma pełnej nazywy Pratyutpanna-buddha-saṃmukhāvasthita-samadhi (Samadhi, w którym ktoś znajduje siebie stojącego twarzą w twarz z wszystkimi buddami obecnej ery). Jest to jedno z najbardziej znanych w mahajanie samadhi, o którym wspomina się w wielu wczesnych sutrach mahajanistycznych i komentarzach.
Zhiyi wykorzystał dwa teksty: Pratyutpannasamādhi-sūtra (chiń. Banzhou sanmei jing) w tłumaczeniu Lokakszemy oraz Daśabhūmika[sūtra]vibhāśa (chiń. Shizhu biposha lun) przypisywaną Nagardżunie i przetłumaczoną przez Kumaradżiwę.
Również i ta praktyka stosowana jest przez okres dziewięćdziesięciu dni i tak samo wymagana jest izolacja. Medytujący wybiera ozdoby pomieszczenia, w którym praktykuje, oraz przygotowuje konieczne akcesoria do ofiarowań i owoce, kadzidełka i kwiaty. Po kąpieli zmienia szaty na nowe, w których będzie praktykował tę medytację. Jeśli musi opuścić pomieszczenie, w którym praktykuje, medytujący zmienia szatę na starą. W czasie tych dziewięćdziesięciu dni medytujący musi nieustannie okrążać ołtarz buddy Amitabhy. Ślubuje nigdy nie poddawać się światowym myślom czy pożądaniom, nie opuszczać budynku (poza oczywistymi sprawami jak np. jedzenie), nie siadać i nie odpoczywać.
Ze względu na forsowny charakter tej praktyki, sukces zależy od wsparcia nauczyciela, służącego i towarzyszącego medytującego. Nauczyciel musi być doświadczonym medytującym potrafiącym szybko rozpoznać pojawiające się przeszkody przed medytującym. Służący z zewnątrz troszczy się o praktyczne potrzeby w ciągu dnia i nocy, tak "jak matka chroni swoje dziecko". Rola towarzysza w tej medytacji była bardziej złożona, nastawiona na inspirację.
Medytacja jest nastawiona na wizualizację trzydziestu dwóch głównych i osiemdziesięciu mniejszych cech (jakości) buddy Amitabhy. Zhiyi wyróżnił trzy poziomy praktyki "rozważania od Buddzie" (chiń. nianfo): kontemplacja Buddy poprzez wizualizacje głównych i mniejszych cech i jakości jego wyidealizowanego kształtu fizycznego kontemplacja bardziej abstrakcyjnych jakości Buddy określających jego wszechwiedzę, takich jak czterdzieści jakości właściwych tylko Buddzie (skt āveṇikabuddhadharmāh) kontemplacja istoty Buddy - jego zasadniczej natury czy też prawdziwego charakteru wszystkich fenomenów (skt sarvadharmabhūtatā).
Zasadniczo jest to praktyka bliska "praktykowaniu samadhi poprzez ciągłe siedzenie".
W Banzhou sanmei jing wskazuje się na trzy główne czynniki skąd pratyutpanna samādhi czerpie swoją siłę, dzięki której jest w stanie szybko doprowadzić do oświecenia wspierająca moc łaski Buddy (skt adhiṣṭhāna) moc samadhi i samego medytującego moc czerpana ze zgromadzonych w poprzednich żywotach zasług medytującego
3. Praktykowanie samadhi przez częściowo chodzenie i częściowo siedzenie Określana jest chińskim terminem banxing banzuo sanmei i jest powiązana z dwoma praktykami: lotosowym samadhi (chiń. fahua sanmei) oraz wyrażaniu skruchy (chiń. fangdeng chanfa). Obie te medytacje są praktykowane w powtarzalnych cyklach chodzenia i siedzenia.
Praktyka fandeng chanfa Źródłem dla tej praktyki jest quasi ezoteryczny tekst buddyjski Vaipulya-dhārani-sūtra przetłumaczony jako Fangdeng przez mnicha Fazhonga. Najdłuższym i najwcześniejszym podręcznikiem do tej praktyki jest tekst Zhiyi Fangdeng sanmei xingfa. Z obu tekstów wynika, że w tej praktyce kładzie się wielki nacisk na rytualną czystość i ścisłe przestrzeganie procedury rytuału. Instrukcje dotyczące przygotowania i przeprowadzenia ceremonii są o wiele bardziej szczegółowe od instrukcji do dwóch poprzednich praktyk samadhi.
Dla tej praktyki konieczne są cztery osobne pomieszczenia: sanktuarium, łazienka i dwa przedpokoje. W czasie odosobnienia medytacyjnego, medytujący musi dokonać trzech rytualnych ablucji dziennie. Jeśli wychodzi gdziekolwiek i w jakimkolwiek celu z sanktuarium musi zmienić szatę na starą i przeprowadzić rytuał oczyszczający w dwu przedpokojach, przeprowadzany po to, aby ochronić czystość sanktuarium. Dopuszczona jest możliwość redukcji pomieszczeń do trzech, dwu, a nawet jednego - jednak wtedy medytujący musi dokładnie podzielić dostępną przestrzeń na poszczególne rejony do przeprowadzania oczyszczenia i zmiany szat.
Oddzielne instrukcje przewidują sposób urządzenia wszystkich pomieszczeń.
Minimalny okres odosobnienia został określony na siedem dni. Jednak może on być wydłużony do kilku miesięcy, a nawet lat. Maksymalna ilość medytujących nie może przekraczać dziesięciu ludzi. Jeszcze zanim rozpocznie się właściwa praktyka muszą oni przejść tygodniowy proces oczyszczenia (wyznanie złych uczynków, skrucha za ich popełnienie itd.).
Dzienny plan fangdeng chanfa składa się z cyklicznego następstwa następujących aktywności: