Bayinnaung Kyawhtin Nawrahta ( //; taj. พระเจ้าบุเรงนอง; ur. 16 stycznia 1516, zm. 10 października 1581) – król z dynastii Taungngu w Mjanmie (Birmie) panujący w latach 1550–1581.
Podczas swoich 31-letnich rządów, określanych jako „największy wybuch ludzkiej energii, jaki kiedykolwiek widziała Birma”, Bayinnaung stworzył największe imperium w historii Azji Południowo-Wschodniej – obejmowało ono teren dzisiejszej Mjanmy, chińskie państwa Szanów, Lanna, Lan Xang, Manipur i Syjam.
Chociaż Bayinnaung pamiętany jest przede wszystkim jako twórca imperium, najważniejszym jego dokonaniem była integracja państw Szanów z królestwami położonymi w dolinie Irawadi. Po podboju państw Szanów w latach 1557–1563 król wdrożył system administracyjny, który ograniczył siłę dziedzicznych szańskich saopha i zrównał szańskie obyczaje z normami obowiązującymi na nizinach. Wyeliminowało to zagrożenie szańskimi najazdami na Górną Birmę, które stanowiły troskę władców tego regionu od końca XIII w. Polityka Bayinnaunga wobec Szanów była kontynuowana przez birmańskich królów aż do chwili upadku królestwa pod ciosami Brytyjczyków w 1885 r.
Jednak Bayinnaung nie mógł wdrożyć tej polityki administracyjnej w całym rozległym imperium. Było wszak ono luźnym zbiorem suwerennych niegdyś królestw, których władcy byli lojalni wobec niego, jako Cakkavatti (Władcy Uniwersalnego), a nie wobec Królestwa Taungngu. W istocie, Syjam zbuntował się już po trzech latach od śmierci Bayinnaunga, w 1584 r. W 1599 r. rewolta objęła już wszystkie państwa wasalne, a Imperium Taungngu zawaliło się.
Bayinnaung uważany jest za jednego z trzech największych królów Birmy, obok Anawrahty i Alaungpayi. Niektóre z najważniejszych miejsc współczesnej Mjanmy zostały nazwane jego imieniem. Jest też dobrze znany w Tajlandii jako Phu Chana Sip Thit (ผู้ชนะสิบทิศ, „Zdobywca Dziesięciu Stron Świata”).
Wczesne lata życia Pochodzenie Przyszły król urodził się 16 stycznia 1516 r. jako Ye Htut ( //), syn Mingyi Swe i Shin Myo Myat. Jego dokładne pochodzenie nie jest znane. Żadne z istniejących dzisiaj źródeł, w tym Hanthawaddy Hsinbyushin Ayedawbon, obszerna kronika panowania Bayinnaunga napisana dwa lata przed jego śmiercią, nie wspomina o przodkach króla. Dopiero w 1724 r., około 143 lat po śmierci Bayinnaunga, Maha Yazawin – oficjalna kronika Dynastii Taungngu – przedstawiła po raz pierwszy jego genealogię. Według Maha Yazawin był on synem szlacheckiej rodziny z Taungngu, w owym czasie byłego państwa wasalnego królestwa Ava. Ze strony ojca pochodził on od wicekrólów Taungngu – Tarabyi (rządził w latach 1440–1446) i Minkhaunga I (rządził w latach 1446–1451), a ze strony matki od króla Thihathu z Pinya (panował w latach 1310–1325) i jego najwyższej królowej Mi Saw U z dynastii Pagan. Co więcej, Ye Htut był dalekim kuzynem ówczesnego władcy Taungngu Mingyinyo i jego syna Tabinshwehtiego poprzez ich dalekiego przodka, Tarabyę z Pakhan(Hmannan Yazawin 2003 t. 2: 171): Min Hla Htut, księżna Pyakaung, babka Mingyinya ze strony matki, była córką Minyekyawswy i Saw Min Hla, córki Tarabyi z Pakhan.. Późniejsze kroniki po prostu powtarzają relację Maha Yazawin. Ogólnie rzecz biorąc, kroniki zgrabnie wiążą pochodzenie Bayinnaunga ze wszystkimi poprzednimi głównymi dynastiami, jakie istniały w Górnej Birmie: Ava, Myinsaing–Pinya i dynastie Paganu.
Drzewo genealogiczne króla Bayinnaunga według Maha Yazawin
Niezależnie od tej oficjalnej wersji królewskiej genealogii, tradycja ustna przekazuje o wiele mniej majestatyczny życiorys: rodzice Bayinnaunga byli prostymi mieszkańcami Ngathayauk w dystrykcie Pagan albo wsi Htihlaing w dystrykcie Taungngu, a jego ojciec zajmował się wspinaniem na palmy, co w tym czasie było jedną z najniżej cenionych profesji w społeczeństwie birmańskim. Narracja o plebejskim pochodzeniu króla zyskała na znaczeniu po raz pierwszy na początku XX wieku w okresie brytyjskich rządów kolonialnych, kiedy nacjonalistyczni publicyści, tacy jak Po Kya, promowali ją jako dowód, że w społeczeństwie birmańskim nawet dziecko ojca o tak niskim statusie społecznym mogło wyrosnąć na wielkiego władcę imperium. Nie należy zapominać, że kroniki i tradycja ustna nie muszą się wzajemnie wykluczać, gdyż wspinanie się na palmy dla utrzymania rodziny nie wyklucza posiadania królewskich przodków(Harvey 1925: 342): Chociaż „drzewa genealogiczne wystawiane na pokaz po tym, gdy ich właściciele zyskali wielkość należy traktować podejrzliwie”, to że Swe zajmował się „wspinaniem na palmy nie wyklucza możliwości posiadania przez niego królewskich przodków bardziej, niż miałoby wykluczać zostanie przez niego wasalnym królem Taungngu po zyskaniu przez jego syna wielkości.”..
Dzieciństwo i edukacja Niezależnie od tego, jakie było ich pochodzenie i pozycja życiowa, w kwietniu 1516 r. oboje rodziców Bayinnaunga zostało wybranych na członków siedmioosobowego personelu opiekującego się królewskim dzieckiem – Tabinshwehtim. Matka Ye Htut została wybrana na mamkę księcia i następcy tronu. Rodzina przeniosła się w okolicę pałacu w Taungngu, gdzie powiększyła się o trzech kolejnych synów, z których ostatni wcześnie zmarł. Ye Htut miał starszą siostrę, Khin Hpone Soe, i trzech młodszych braci: Minye Sithu, Thado Dhamma Yazę II oraz najmłodszego brata, który zmarł w młodości. Miał też dwóch braci przyrodnich: Minkhaunga II oraz Thado Minsawa, synów jego ciotki (młodszej siostry matki) i ojca.
Ye Htut dorastał bawiąc się razem z księciem i innymi dziećmi króla, w tym księżniczką Thakin Gyi, która później została jego najwyższą królową. Wykształcenie zdobywał w pałacu wraz z księciem i innymi dziećmi. Król Mingyinyo pragnął, aby jego syn był kształcony w sztuce wojennej. Tabinshwehiti wraz z Ye Htutem i innymi młodymi mężczyznami z pałacu uczony był kunsztu wojennego, jazdy konnej i na słoniu oraz strategii wojskowej. Ye Htut stał się prawą ręką księcia.
Zastępca Tabinshwehtiego Wzrastanie w siłę 24 listopada 1530 r. umarł Mingyinyo i Tabinshwehti wstąpił tron. 14-letni nowy król wziął starszą siostrę Ye Htuta, Khin Hpone Soe, za jedną ze swoich głównych żon, a zajmujących się nim w dzieciństwie służących oraz przyjaciół nagrodził królewskimi tytułami i stanowiskami. Ye Htut, już i tak bliski zausznik nowego króla, stał się natychmiast potężną postacią w królestwie otoczonym przez coraz bardziej wrogie państwa. Zaledwie trzy i pół roku wcześniej na północy Konfederacja Państw Szanów podbiła królestwo Ava. Na zachodzie znajdowało się królestwo Pyain – sojusznik Konfederacji. Na południu leżało królestwo Hanthawaddy, najbogatsze i najsilniejsze ze wszystkich królestw powstałych po upadku Paganu. Niebezpieczeństwo zaczęło zbliżać się szybszymi krokami po pokonaniu w latach 1532–1533 przez Konfederację jej dawnego sojusznika – Pyain. Tabinshwehti doszedł do wniosku, że jego królestwo „musi działać szybko, jeśli chce uniknąć połknięcia” przez Konfederację.
Podczas kolejnych mobilizacji armii królestwa, Ye Htut zaznaczył swoją wartość i dał się poznać, ze względu na „czyny męstwa i siłę charakteru”. Ye Htut znalazł się u boku króla, kiedy ten w 1532 r. wraz z 500 najlepszymi jeźdźcami odbył nieproszoną wizytę w Pagodzie Shwemawdaw położonej na peryferiach Pegu – stolicy Hanthawaddy, rzekomo w celu odbycia ceremonii przekłucia królewskich uszu. Zuchwałe najście nie zostało ukarane przez słabego władcę Hanthawaddy, króla Takayutpi. Ye Htut został stałym towarzyszem i doradcą młodego króla Tabinshwehtiego.
Jednak bliskie relacje między nimi zostały wystawione na ciężką próbę w 1534 r., gdy przygotowywali się do wojny z Hanthawaddy. Ye Htut zakochał się romantycznie w Thakin Gyi, młodszej przyrodniej siostrze króla, a ich związek został odkryty ok. kwietnia 1534 r.Kroniki (Maha Yazawin t. 3 2006: 75) i (Hmannan Yazawin t. 3 2003: 61) podają jedynie rok 896 ME (29 marca 1534 do 29 marca 1535), jako datę zawarcia małżeństwa między Bayinnaungiem i Thakin Gyi (Atula Thiri). Ślub musiał mieć jednak miejsce na początku 896 ME, w okolicach kwietnia, gdyż drugie dziecko tej pary, Nanda Bayin, urodziło się w listopadzie 1535 r. Romans człowieka z ludu z królewską siostrą stanowił według birmańskiego prawa zdradę stanu. Ye Htut odrzucił ze wzgardą sugestie wzniecenia buntu i poddał się uwięzieniu. Tabinshwehti długo naradzał się ze swymi ministrami dochodząc ostatecznie do wniosku, że Ye Htut powinien otrzymać rękę jego siostry wraz z książęcym tytułem Kyawhtin Nawrahta. Wraz z tą decyzją Tabinshwehti zyskał lojalność swego szwagra „nie mającą równych w historii Birmy”.
Dowództwo wojskowe thumb|upright=1.3|Kampanie wojenne królestwa Taungngu (1534-1547)
Decyzja Tabinshwehtiego przyniosła mu w następnych latach nieocenione korzyści. W latach 1534–1549 Taungngu stoczyło wojny ze wszystkimi swoimi sąsiadami i w efekcie stworzyło największy organizm polityczny na terenie Birmy od czasu upadku Paganu w 1287 r. Ye Htut zwyciężył dla swojego króla w wielu kluczowych bitwach i pomagał mu w administrowaniu rozrastającym się królestwem.
Pod koniec 1534 r.przywódcy Taungngu zdecydowali się na zaatakowanie Hanthawaddy – większego, bogatszego, ale rozdartego podziałami królestwa na południu. Było to posunięcie taktyczne, otwierające na świat wąskie, wciśnięte w ląd Taungngu zanim uwaga Konfederacji Państw Szanów obróciła się w stronę tego ostatniego już królestwa w Górnej Birmie. Armia Taungngu nie miała jeszcze w swych szeregach żadnych cudzoziemskich żołnierzy uzbrojonych w broń palną, za to dzięki ciągłemu dopływowi uciekinierów z pozostałych terenów Górnej Birmy w okresie poprzedzających trzech dekad, dysponowała ona znacznie większymi zasobami ludzkimi niż byłaby w stanie w zrekrutować w normalnych warunkach.
Tabinshwehti i Ye Htut (teraz tytułowany jako Kyawhtin Nawrahta) mieli jednak teraz po raz pierwszy poznać smak porażki. Pierwsze (1534-1537) spośród ich dorocznych, prowadzonych podczas pory suchej kampanii poniosły klęskę wobec dobrze uzbrojonych i silnie ufortyfikowanych umocnień Pegu. Jednak z każdą kolejną kampanią szło im coraz lepiej i posuwali się coraz bardziej w głąb terytorium Hanthawaddy. Przełomowa okazała się kampania z roku 1538–1539Pora sucha w Birmie trwa od listopada do marca, stąd każda kampania odbywała się na przełomie dwóch kolejnych lat., kiedy to udało im się zdobyć Pegu. Kyawhtin Nawrahta zasłynął swoim udziałem w bitwie pod Naungyo, podczas której jego lekkie siły zdecydowanie pokonały w delcie Irawadi przewyższające je liczebnie wojska Hanthawaddy. Bitwa ta, jedna z najsłynniejszych w historii Mjanmy, nazywana była „pierwszym charakterystycznym dotknięciem” Bayinnaunga. Po bitwie wdzięczny Tabinshwehti obdarował swego szwagra tytułem Bayinnaung („Starszy Brat Króla”) – imieniem, pod którym Ye Htut został zapamiętany przez historię.
W połowie 1541 r. Taungngu przeszło do podboju całego królestwa Hanthawaddy uzyskując kontrolę nad zasobami ludzkimi Dolnej Birmy, a także dostęp do cudzoziemskich najemników uzbrojonych w broń palną oraz do bogactw związanych z handlem morskim umożliwiających ich opłacenie. I Tabinshwehti faktycznie wykorzystał te nowe nabytki do dalszej ekspansji. Wykorzystując portugalskich najemników, broń palną i taktykę wojenną na rzecz armii Taungngu, Tabinshwehti i Bayinnaung wzrastali w siłę jako dowódcy wojskowi. Duet ten skorzystał także na zasileniu szeregów swoich wojsk przez doświadczonych, byłych dowódców armii Hanthawaddy, takich jak Saw Lagun Ein i Smim Payu, którzy służyli jako doskonali doradcy i generałowie. Z ich pomocą Bayinnaung odniósł decydujące zwycięstwa w bitwie na przełęczy Padaung (styczeń 1542 r.), stoczonej przeciwko sojusznikowi Pyain – królestwu Mrauk U, oraz w bitwie pod Salin, podczas której pokonał siły Konfederacji, co umożliwiło Taungngu zajęcie środkowej Birmy aż do Paganu na północy. Gdy Bayinnaung rozgromił armię arakańską w styczniu 1542 r., Tabinshwehti był tak bardzo zadowolony ze zwycięstwa, że uczynił Bayinnaunga następcą na tronie Królestwa.