mały|Pierwsza strona kodeksu Gigas, biblijne alfabety: hebrajski, grecki i łaciński, ponadto: etiopski i koptyjski Wczesne przekłady Nowego Testamentu – przekłady Nowego Testamentu powstałe w I tysiącleciu. Wśród nich najwyżej cenione są przekłady starożytne. Odgrywają niemałą rolę we współczesnej krytyce tekstu Nowego Testamentu. Przekłady te dotarły do rąk badaczy również w odpisach i także ulegały zmianom, jednak dalsza historia ich tekstu była niezależna od tekstu greckiego i dlatego są pomocne w odtworzeniu tekstu greckiego. Trzy z nich – syryjski, łaciński, koptyjski – pochodzą z końca II wieku i są starsze niż zachowane pełne rękopisy greckiego tekstu Nowego Testamentu. Powstały przed pierwszymi recenzjami greckiego Nowego Testamentu i dlatego są najwyżej oceniane. Są one obowiązkowo cytowane we wszelkich krytycznych wydaniach tekstu greckiego. Przekłady powstałe po roku 300 (ormiański, gruziński, etiopski) są już uzależnione od recenzji, niemniej są też ważne i z reguły są cytowane w aparacie krytycznym. Przekład gocki i słowiański rzadko są cytowane w wydaniach krytycznych. Pomijane są te spośród przekładów I tysiąclecia, które nie zostały przełożone bezpośrednio z greckiego oryginału, lecz na podstawie innego przekładu (na podstawie Wulgaty, Peszitty i innych).
Przekłady z drugiej połowy I tysiąclecia mają mniejsze znaczenie od przekładów starożytnych dla odtworzenia pierwotnego tekstu Nowego Testamentu, ponieważ później powstały. Niemniej brane są pod uwagę, zawsze może się zdarzyć, że którąś z lekcji Pisma przekażą lepiej niż przekłady starożytne. Krytyków tekstu interesuje przede wszystkim to, którą z rodzin tekstu greckiego wspierają. Dlatego nie można ich lekceważyć przy odtwarzaniu historii tekstu Nowego Testamentu. Spośród przekładów I tysiąclecia całkowicie zaginęły przekłady na język perski i kaukasko-albański.
W 27. wydaniu greckiego Nowego Testamentu Nestle-Alanda (NA27) w aparacie krytycznym cytowane są przekłady na następujące języki: łaciński (starołacińskie i Wulgata), syryjski, dialekty koptyjskie (saidzki, bohairski, achmimicki, subachmimicki, środkowoegipskie, środkowoegipski fajumski, protobohairski), ormiański, gruziński, gocki, etiopski, staro-cerkiewno-słowiański. Pominięto przekłady na język arabski, nubijski, sogdyjski, staroangielski, staro-dolno-niemiecki, staro-wysoko-niemiecki, starofrancuski.
Przekłady syryjskie
Przekłady starosyryjskie Syria odegrała wielką rolę w początkach chrześcijaństwa. W I wieku Antiochia była ważnym ośrodkiem misyjnym, w II zaś wieku pełniła rolę pomostu pomiędzy Palestyną a „zachodnim” chrześcijaństwem. Uczniów Jezusa po raz pierwszy nazwano chrześcijanami w Antiochii (Dz 11, 26). Tutaj prawdopodobnie powstały Ewangelie Mateusza i Łukasza, Didache, w roku 107 – Ignatiana, a w końcu II wieku – Ewangelia Tomasza. W Syrii krzyżowały się wpływy języka greckiego i syryjskiego. W samej Antiochii dominował grecki, ale poza nią (Damaszek, Edessa) znajomość greckiego była znacznie mniejsza. W miarę upływu czasu wpływy greckiego malały. W Palestynie posługiwano się dialektem syryjskiego, bliskim językowi aramejskiemu czyli temu, którym posługiwali się Jezus i apostołowie, pierwsze zaś przekłady syryjskie powstały w czasach, kiedy wciąż żywa była ustna tradycja o Jezusie i apostołach. Kluczowa terminologia nauczania apostolskiego nie mogła być jeszcze zapomniana i w jakimś stopniu mogła zostać zachowana w najwcześniejszych przekładach. Syryjskie przekłady pozwalają lepiej zrozumieć autorów Nowego Testamentu, piszących po grecku, ale myślących po semicku. Dlatego krytycy tekstu szczególnym szacunkiem darzą przekłady syryjskie.
Historia syryjskich przekładów jest przedmiotem licznych badań i wciąż wydaje się bardzo skomplikowana. Najstarszym przekładem Nowego Testamentu na język syryjski jest prawdopodobnie Diatessaron (Harmonia Czterech Ewangelii), dokonany przez Tacjana około 170 roku. Niestety nie zachował się żaden kompletny tekst ani po syryjsku ani po grecku, a istniejące jedynie krótkie fragmenty, cytaty oraz późne tłumaczenia sprawiają, że jakiekolwiek studium tego tekstu wymaga uwzględnienia osobnej i specyficznej metodologii i znajomości rzadkich starożytnych i średniowiecznych języków, takich jak np. średnio-perski, średnio-wysoko-niemiecki, czy średnio-niderlandzki. Z tego powodu ustalenie hipotetycznego tekstu choćby jednego wersetu wymaga ogromnej pracy. Tacjan stworzył własny porządek chronologiczny, w niektórych miejscach radykalnie odbiegający od chronologii każdej z Ewangelii. Teksty powtarzające się zostały odrzucone, w efekcie czego Diatessaron stanowi 72% łącznej objętości czterech Ewangelii. Tacjan w największym stopniu wykorzystał Ewangelię Jana, w najmniejszym – Ewangelię Marka. 56 wierszy kanonicznych Ewangelii nie znajduje swoich odpowiedników w Diatessaronie. Pominięte zostały genealogie Jezusa, teksty mówiące o człowieczeństwie Chrystusa, Józef nie jest nazywany mężem Marii. Nie ma też Pericope adulterae (J 7,53–8,11). Reprezentuje tekst zachodni. Starotestamentowe cytaty są zgodne z tekstem Peszitty. Zachował się w przekładzie arabskim i łacińskim, w języku greckim zachowały się jedynie fragmenty.
Kolejny przekład – tym razem czterech Ewangelii – dokonany został w III w. Cytuje go Efrem Syryjczyk. Nazywany jest przekładem starosyryjskim (Vetus Syra), a sporządzony został na podstawie starego tekstu greckiego reprezentującego tekst zbliżony do tekstu zachodniego. Zachował się tylko w dwóch wczesnych manuskryptach: kuretońskim (IV wiek) i synajskim (V wiek). Pierwszy z nich wydany został przez Williama Curetona w 1858 roku i oznaczany jest symbolem syrcur, drugi odkryty został przez A.S. Lewis w 1892 roku na Synaju, oznaczany jest symbolem syrsin i jest palimpsestem. Rękopisy przekazują prawdopodobnie tekst bliski do tego z około 200 roku. Ostatnio znaleziony fragmenty dwóch innych rękopisów Vetus Syra: Sin. syr. M37N + M39NS.P. Brock, ‘Two Hitherto Unattested Passages of the Old Syriac Gospels in Palimpsests from St Catherine’s Monastery, Sinai’, Δελτίο Βι β λικών Μελετών 31.1 (2016) 7–18. oraz Vat. iber. 4 + HMML Ms. Frag. 32 + Sin. geo. 49 (Mt 11:30–12:26)G. Kessel, A New (Double Palimpsest) Witness to the Old Syriac Gospels (Vat. iber. 4, ff. 1 & 5), New Testament Studies (2023), 69, 210–221; G. Kessel, Membra disjecta sinaitica iii. Two (Palimpsest) Fragments of Sin. geo. 49 and Their Four Syriac Undertexts, The Vatican Library Review 1 (2022) 257–270..
Peszitta mały|Ewangelie Rabbuli
Na początku V wieku ponownie przełożone zostały wszystkie księgi NT (z wyjątkiem 2 Pt, 2 Jn, 3 Jn, Jud, Ap), być może dla zatarcia różnic, jakie zachodziły pomiędzy poszczególnymi istniejącymi przekładami. Peszitta oznaczana jest symbolem syrp.
Aż do końca XIX wieku sądzono, że Peszitta powstała w II wieku. Po publikacji Burkitta większość biblistów zgodziła się, że dzieła tego dokonał bp Rabbula z Edessy (zm. 436). Autorstwo Rabbuli jest jednak wątpliwe, ponieważ występujące w jego pismach cytaty nie zawsze są zgodne z Peszittą. Przekład ten dopiero w X wieku nazwany został Peszittą (pešitto – prosty, zwykły), przez Mosze bar Kefa, ponieważ przełożono go na potoczny, zwykły język (aby udostępnić go wszystkim). Peszitta zawierała 22 księgi NT (brak 2 Pt, 2 i 3 J, Jd, Ap), nie zawierała tekstów Łk 22,17-18; J 7,53 – 8,11. Peszitta stała się przekładem obowiązującym w Kościele syryjskim, zarówno wschodnim jak i zachodnim, a to oznacza, że powstała przed rozłamem z roku 431. Tekst Peszitty wydano drukiem w 1555 roku w Wenecji. W Lejdzie opracowywane jest wydanie krytycznego tekstu Peszitty.
Tekst Peszitty jest niejednolity, Ewangelie zasadniczo reprezentują tekst bizantyjski, niektóre partie Dziejów – tekst zachodni, z licznymi naleciałościami tekstu aleksandryjskiego (np. Mt 14, 12; 15,4; Mk 1,2; J 1,18) i cezarejskiego. G.H. Gwilliam wykazał, że w Mt 1-14 Peszitta jest zgodna z Textus receptus tylko 108 razy, z Kodeksem Watykańskim 65 razy, w 137 przypadkach różni się od obu i wspiera przekłady starosyryjskie albo starołacińskie, w 31 przypadkach ma swoje własne warianty. W Ewangelii Marka tekst nie jest zgodny ani z tradycją aleksandryjską, ani zachodnią, ani cezarejską. Hope Broome Dows zbadała 135 wyselekcjonowanych wariantów Ewangelii Marka. 48,9% owych wariantów było zgodnych z tekstem bizantyńskim, 29,1% z tekstem zachodnim. Wiele wariantów w Ewangelii Marka jest zgodna ze starosyryjskim przekładem. Badania te obaliły obiegową opinię, że Peszitta przekazuje tekst bizantyjski. W Dziejach Apostolskich przekazuje wiele zachodnich wariantów.
Zachowało się ponad 300 rękopisów Peszitty, z których prawie połowa znajduje się w Bibliotece Brytyjskiej. Druga znacząca kolekcja rękopisów znajduje się w Cambridge. Większość owych rękopisów pisana jest grafiką estrangela. Ważniejsze rękopisy:
Paris syr. MS. 296, I°, zawiera Łk 6, 49 – 21, 37, pochodzi z V wieku, uchodzi za najstarszy rękopis Peszitty. Vatican Cod. Sir. 12, napisany w Edessie w roku 548; najstarszy datowany rękopis zawierający cztery Ewangelie. Codex Phillipps 1388 zawiera cztery Ewangelie, pochodzi z V/VI wiek, od 1865 roku przechowywany w Berlinie. Tekst rękopisu opublikował Gwilliam w 1901 roku. Zawiera około 70 starosyryjskich wariantów tekstowych. British Library Ms. 14470, zawiera cztery Ewangelie, Listy Pawła, Dzieje, Jk, 1 Pt i 1 J, pochodzi z V/VI wieku. British Library Ms. 14479, zawiera Listy Pawła, sporządzony w Edessie w 534 roku i jest to najwcześniejszy datowany rękopis. Pisany elegancką estrangelą, samogłoski naniesione przez późniejszą rękę. Ewangelie Rabbuli, ilustrowany rękopis sporządzony w 586 roku, w monofizyckim klasztorze, w Beth-Zagba. Zawiera cztery Ewangelie. Przechowywany we Florencji (Bibl. Laur., Plut. I, Cod. 56).
Późniejsze przekłady syryjskie Jedną z wciąż nierozwiązanych zagadek w historii tekstu Nowego Testamentu jest przekład filokseński (syrph) i harkleński (syrh). Według jednej z wersji są one recenzjami Peszitty. Najpierw w roku 508 Filoksen, biskup Mabbug nad Eufratem, miał dokonać rewizji Peszitty (filokseński), natomiast w roku 616 roku rewizji przekładu filokseńskiego dokonał Tomasz z Harkel (harkleński). Według drugiej wersji są to dwa odrębne przekłady. Zachowało się około 35 rękopisów reprezentujących przekład harkleński, datowane są od VII wieku w górę i wykazują pewne podobieństwo do tekstu zachodniego reprezentowanego przez Kodeks Bezy. Przekład filokseński znamy jedynie z oznaczeń „aparatu krytycznego” Tomasza w manuskryptach harkleańskich. Zawierał już cztery małe Listy powszechne i Apokalipsę, których nie miała Peszitta. Najważniejszy rękopis harkleański przechowywany jest w Trinity College, w Dublinie. Około 500 roku dokonano przekładu na język syropalestyński (dialekt aramejsko-galilejski, którym posługiwał się Jezus). Zawiera on 2 P, 2 J, 3 J, Jd i Ap, a reprezentuje tekst cezarejski i jest całkowicie niezależny od innych syryjskich przekładów. Zachował się w lekcjonarzach i innych fragmentarycznych rękopisach. Trzy najważniejsze rękopisy pochodzą z 1030, 1104 i 1118 roku. Oznaczany jest symbolem syrpal.
Ograniczenia syryjskich przekładów Język syryjski jako język semicki nie ma końcówek i nie mógł sobie pozwolić na tak wielką swobodę w zmianie kolejności słów, jaka cechowała język grecki. Czasownik odmieniany jest w zupełnie inny sposób niż w języku greckim. Język syryjski posiadał tzw. „status emphaticus”, którego zastosowanie nie zawsze koresponduje z greckim rodzajnikiem.