Szczekuszka (Ochotona) – rodzaj niewielkich ssaków z rodziny szczekuszkowatych (Ochotonidae).
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce Północnej, Azji i wschodniej Europie.
Charakterystyka Długość ciała (bez ogona) 110–260 mm, długość ucha 14–39 mm, długość tylnej stopy 22–43 mm; masa ciała 40–360 g.
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1795 roku niemiecki botanik i zoolog Heinrich Friedrich Link w książce swojego autorstwa o tytule Wkład w historię naturalną. Link wymienił kilka gatunków – Ochotona minor Link, 1795 (= Lepus dauuricus Pallas, 1776), Lepus pusilla Pallas, 1769 i Lepus alpinus Pallas, 1773 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Ochotona minor Link, 1795 (= Lepus dauuricus Pallas, 1776) (szczekuszka dauryjska).
Etymologia Ochotona: mongolska nazwa ochodona dla szczekuszki. Pika (Pica): tunguska nazwa peeka dla szczekuszki. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Lepus alpinus . Lagomys (Lagomis): lagōs „zając”; μυς mus, μυος muos „mysz”. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Lepus alpinus . Abra (Abrama): tybetańska nazwa abra dla szczekuszki. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Lagomys curzoniae . Ogotoma: wariant pisowni Ochotona. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Ogotoma pallasi . Conothoa: anagram nazwy rodzajowej Ochotona . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Lagomys roylii . Tibetholagus (Tibetolagus): Tybet; gr. λαγως lagōs ‘zając’. Gatunek typowy: Lagomys koslowi . Lagotona: zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Lagos oraz Ochotona . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Lepus pusilla . Pliochotona: pliocen, od πλειων pleiōn ‘więcej, większy’, forma wyższa od πολυς polus ‘dużo’; rodzaj Ochotona . Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): †Ochotona lagreli . Argyrotona: gr. αργυρος arguros ‘srebro’, od αργος argos ‘lśniący, błyszczący’; rodzaj Ochotona . Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Ochotona thibetana . Buchneria: Eugen Büchner (1861–1913), rosyjski zoolog niemieckiego pochodzenia. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Lagomys erythrotis . Alienauroa: łac. alienus „obcy, cudzy”; auris „ucho”. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Ochotona huanglongensis .
Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie podrodzaje i gatunki: Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; MC – masa ciała StatusIUCNLagotonaM. Kretzoi, 1941centruj|150pxOchotona pusilla(Pallas, 1769)szczekuszka malutkagatunek monotypowypas stepu od Wielkiego Syrtu, na południe od gór Ural i Mugodżary, na wschód do zachodniego Ałtaju (Rosja i Kazachstan)DC: 15–21 cmMC: 95–270 gPikade Lácèpède, 1799centruj|150pxOchotona princeps(J. Richardson, 1828)szczekuszka amerykańska5 podgatunkównierównomiernie w górach południowo-zachodniej Kanady (południowa Kolumbia Brytyjska i południowo-zachodnia Alberta) i zachodnich Stanów Zjednoczonych; zakres wysokości: 1200–3500 m n.p.m.DC: 16–20 cmMC: 121–176 gcentruj|150pxOchotona collaris(E.W. Nelson, 1893)szczekuszka obrożnagatunek monotypowypołudniowo-wschodnia Alaska (Stany Zjednoczone) i północno-zachodnia Kanada (Jukon, Terytoria Północno-Zachodnie i północno-zachodnia Kolumbia Brytyjska), na zachód od rzeki Mackenzie; zakres wysokości: 500–2000 m n.p.m.DC: 17–19 cmMC: 117–200 gcentruj|150pxOchotona pallasii(J.E. Gray, 1867)szczekuszka mongolskagatunek monotypowygóry Ałtaj (południowa Rosja, północny Sinciang i zachodnia Mongolia); rozdzielnie w południowej i wschodniej Mongolii (zaałtajska Gobi) i północnej Chińskiej Republice Ludowej (Dżungaria i Gobi); zakres wysokości: 1700–3100 m n.p.m.DC: 16–23 cmMC: 150–270 gOchotona opacaArgyropulo, 1939gatunek monotypowyendemit Kazachstanu: wyżyny na północ, zachód i wschód od jeziora Bałchasz; zakres wysokości: 400–1000 m n.p.m.DC: 15–20 cmMC: 100–173 gOchotona argentataA.B. Howell, 1928szczekuszka srebrzystagatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: centralne góry Helan Shan (Suyukou i okolice, Ningxia); zakres wysokości: 2000–2300 m n.p.m.DC: 20–24 cmMC: 230–250 gOchotona coreanaJ.A. Allen & Andrews, 1913gatunek monotypowyPektu-san i otaczający ją obszar w Korei Północnej i północno-wschodniej Chińskiej Republice Ludowej (Jilin); zakres wysokości: 700–2500 m n.p.m.DC: 16–20 cmMC: 144–190 gOchotona mantchuricaO. Thomas, 1909szczekuszka mandżurska3 podgatunkiChińska Republika Ludowa (Wielki i Mały Chingan) i Rosja (międzyrzecza rzeki Szyłki i Argun oraz południowo-wschodnie Zabajkale); zakres wysokości: 400–1300 m n.p.m.DC: 14–22 cmMC: 110–260 gOchotona hoffmanniFormozov, Yakhontov & Dmitriyev, 1996szczekuszka skalnagatunek monotypowypołudniowa Rosja (południowe Góry Ermana w Zabajkalu) i północno-wschodnia Mongolia (południowe góry Ereenii Nuruu w górach Bayan Nuruu)DC: 19–21 cmMC: 260–310 gcentruj|150pxOchotona hyperborea(Pallas, 1811)szczekuszka północna8 podgatunkówod gór Ural przez północno-wschodnią Eurazję (Rosja, Mongolia i Chińska Republika Ludowa), Hokkaido (Japonia) oraz wyspy Morza Beringa i Morza Ochockiego; zakres wysokości: 200–2000 m n.p.m.DC: 13–18 cmMC: 52–165 gcentruj|150pxOchotona turuchanensisNaumov, 1934szczekuszka jenisejskagatunek monotypowyendemit Rosji: środkowa Syberia między środkowym i dolnym biegiem rzeki Jenisej a rzeką Lena; zakres wysokości: 100–1100 m n.p.m.DC: 16–22 cmMC: 113–171 gcentruj|150pxOchotona alpina(Pallas, 1773)szczekuszka ałtajska3 podgatunkipasma górskie w południowej Rosji, wschodnim Kazachstanie, zachodniej i centralnej Mongolii oraz północno-zachodniej Chińskiej Republice Ludowej (Sinciang); zakres wysokości: 400–3100 m n.p.m.DC: 19–25 cmMC: 150–360 gOchotonaLink, 1795centruj|150pxOchotona dauurica(Pallas, 1776)szczekuszka dauryjska3 podgatunkipołudniowa Rosja (południowo-wschodni Ałtaj i południowe Zabajkale), Mongolia oraz północna i środkowa Chińska Republika Ludowa (na południe do Shaanxi i zachodniego Henanu); zakres wysokości: 800–3300 m n.p.m.DC: 14–22 cmMC: 103–190 gOchotona thomasiArgyropulo, 1948szczekuszka stokowagatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: północno-wschodnia i wschodnia Wyżyna Tybetańska (góry Qilian Shan, Burhan Budai Shan, A’nyêmaqên i Bayan Har Shan); zakres wysokości: 2800–4100 m n.p.m.DC: 12–17 cmMC: 40–115 gOchotona thibetana(Milne-Edwards, 1871)szczekuszka górska3 podgatunkiChińska Republika Ludowa (góry Hengduan Shan w południowo-wschodnim Tybecie, południowo-wschodnie Qinghai, zachodni Syczuan i północno-zachodni Junnan) oraz północna Mjanma; zakres wysokości: 2100–4300 m n.p.m.DC: 12–18 cmMC: 55–105 gOchotona qionglaiensisLiu Shaoying, Jin Wei, Liao Rui & Sun Zhiyu, 2017gatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: lasy w południowo-zachodnim SyczuanieMC: brak danychMC: brak danychcentruj|100pxOchotona cansusLyon, 1907szczekuszka chińska3 podgatunkiendemit Chińskiej Republiki Ludowej: góry Qilian Shan, góry na północny wschód od Wyżyny Tybetańskiej, Hengduan Shan, Qin Ling i Luyashan; zakres wysokości: 1700–4700 m n.p.m.DC: 11–17 cmMC: 45–95 gcentruj|150pxOchotona curzoniae (Hodgson, 1858)szczekuszka czarnowarga2 podgatunkiChińska Republika Ludowa (Wyżyna Tybetańska) i północne Indie (Sikkim); prawdopodobnie skrajnie północny Nepal; zakres wysokości: 3200–4800 m n.p.m.DC: 14–21 cmMC: 90–210 gcentruj|150pxOchotona nubricaO. Thomas, 1922szczekuszka norowa2 podgatunkiLadakh na wschód wzdłuż południowej Wyżyny Tybetańskiej (północne Indie, północny Nepal i południowa Chińska Republika Ludowa); zakres wysokości: 3100–4600 m n.p.m.DC: 15–18 cmMC: 108–135 gcentruj|150pxOchotona sikimariaO. Thomas, 1922gatunek monotypowySikkim (północne Indie), zachodni Bhutan i przylegająca Wyżyna Tybetańska (Chińska Republika Ludowa)DC: 14,6 cmMC: 67 gAlienauroaLiu Shaoying, Jin Wei, Liao Rui, Sun Zhiyu & Yang Liu, 2017Ochotona syrinxO. Thomas, 1911szczekuszka syczuańska2 podgatunkiendemit Chińskiej Republiki Ludowej: Kotlina Syczuańska na granicy gór Qin Ling i Daba Shan; zakres wysokości: 1800–3100 m n.p.m.DC: 13–17 cmMC: 60–110 gOchotona sacrariaO. Thomas, 1923gatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: lasy w południowo-zachodnim Syczuanie; zakres wysokości: 1200–3100 m n.p.m.DC: 14,8 cmMC: około 79 gOchotona huanglongensisLiu Shaoying, Jin Wei, Liao Rui & Sun Zhiyu, 2017gatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: środkowy Syczuan; zakres wysokości: 1800–3100 m n.p.m.DC: około 15,1 cmMC: około 99 gOchotona flatcalvariamLiu Shaoying, Jin Wei, Liao Rui, Sun Zhiyu & Yang Liu, 2017gatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: środkowy SyczuanDC: około 12,8 cmMC: około 71 gConothoaLyon, 1904centruj|150pxOchotona macrotis(Günther, 1875)szczekuszka wielkoucha6 podgatunkówTienszan i Pamiro-Ałaj, Wyżyna Tybetańska i Himalaje; zakres wysokości: 2500–5700 m n.p.m.DC: 15–21 cmMC: 160–280 gcentruj|150pxOchotona roylii(Ogilby, 1839)szczekuszka nepalska2 podgatunkiHimalaje przez Pakistan, Kaszmir, północne Indie, Nepal i południowy Tybet; zakres wysokości: 2100–4500 m n.p.m.DC: 15–22 cmMC: 130–200 gcentruj|150pxOchotona rufescens(J.E. Gray, 1842)szczekuszka rdzawa3 podgatunkigóry Iranu, Turkmenistanu, Afganistanu i Pakistanu; zakres wysokości: 200–2900 m n.p.m.DC: 16–25 cmMC: 155–230 gOchotona vizierO. Thomas, 1911gatunek monotypowyendemit IranuMC: brak danychMC: brak danychcentruj|150pxOchotona forrestiO. Thomas, 1923szczekuszka bhutańskagatunek monotypowyNamcze Barwa (Tybet), Gaoligong Shan (granica Chińskiej Republiki Ludowej i Mjanmy), góra Yulong (północno-zachodni Junnan); zakres wysokości: 2500–4400 m n.p.m.DC: 15–19 cmMC: 85–148 gcentruj|150pxOchotona ladacensis(Günther, 1875)szczekuszka płowagatunek monotypowypółnocno-zachodnie Indie (Ladakh) oraz góry Kunlun w południowo-zachodniej Chińskiej Republice Ludowej (południowy Sinciang, północno-zachodni Tybet i wschodnie Qinghai); zakres wysokości: 4400–5500 m n.p.m.DC: 15–24 cmMC: 100–320 gOchotona legbonaPan Xuan, Wang Xuming & Liu Shaoying, 2025gatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: znany tylko z Cona (Tybet); zakres wysokości: 2970–4350 m n.p.m.DC: 17–18,5 cmMC: około 146 gcentruj|150pxOchotona rutila(Severtzov, 1873)szczekuszka turkiestańskagatunek monotypowyTianszan (od strony Azji Środkowej) po Góry Hisarskie (południowo-wschodni Kazachstan, Kirgistan, wschodni Uzbekistan i Tadżykistan); zakres wysokości: 1800–3700 m n.p.m.DC: 19–26 cmMC: 220–320 gcentruj|150pxOchotona koslowi(Büchner, 1894)szczekuszka murawowagatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: obszary trawiaste i stepy w górach Kunlun (południowy Sinciang i Qinghai); zakres wysokości: 4100–4800 m n.p.m.DC: 17–24 cmMC: 100–300 gcentruj|150pxOchotona erythrotis(Büchner, 1890)szczekuszka rudoucha6 podgatunkówendemit Chińskiej Republiki Ludowej: dorzecze górnegu biegu rzeki Huang He, góry Qilian Shan (Qinghai i Gansu), dorzecza górnego i środkowego biegu rzek Jangcy i Mekong (południowo-zachodni Qinghai, północno-wschodnie Tybet, środkowy Syczuan i północno-zachodni Junnan; zakres wysokości: 2000–4800 m n.p.m.DC: 17–25 cmMC: 125–350 gOchotona galunglaensisPan Xuan, Wang Xuming, & Liu Shaoying, 2025gatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: znany z Mêdog i Bomi (Tybet); zakres wysokości: 3000–3154 m n.p.m.DC: 13–14,5 cmMC: około 92 gOchotona iliensisLi Weidong & Ma Yong, 1986szczekuszka urwiskowagatunek monotypowyendemit Chińskiej Republiki Ludowej: Borohoro Shan i Halik Shan we wschodnim Tienszanie (północno-zachodni Sinciang); zakres wysokości: 2800–4100 m n.p.m.DC: 19–20 cmMC: 200–250 g Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek zagrożony, – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.
Opisano również szereg gatunków wymarłych:
Uwagi
Przypisy
Nazwy polskie za:
Cytat za Zijlstra:
Bibliografia
Kategoria:Szczekuszkowate