Jordaki Kuparentko

thumb|250px|Afisz z 1808 roku reklamujący lot balonowy Jordakiego Kuparentki z ulicy Foksal w Warszawie

Jordaki Kuparentko, Kuparenko (tak się sam podpisywał), Kupareńko, rum. Iordache Cuparencu (ur. 1784 w okolicach Jass, zm. w styczniu 1844 w Warszawie) – polski przedsiębiorca teatralny i cyrkowy mołdawskiego (rumuńskiego) pochodzenia, pirotechnik, mechanik i konstruktor, pionier awiacji.

W latach 1806–1808 wykonał w Wilnie oraz w Warszawie cztery loty balonoweJerzy Konieczny, Kronika lotnictwa polskiego 1241-1945, Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1984, s. 11.. Znalazł się w księdze rekordów Guinnessa jako wynalazca spadochronu oraz pierwszy człowiek na świecie, który przeżył katastrofę lotniczą, dokonując skoku z jego użyciemDavid Mondey, "The Guinness Book of Aircraft", Bath 1992, str. 65 - rozdział "Parachutes" ("Spadochrony").. W 1808 jako pierwszy w Polsce dokonał podczas lotu balonem pomiarów meteorologicznych.

Czerpiąc ze wzorów tureckiego teatru cieni karagöz, popularnego w jego ojczystej Mołdawii, Kuparentko założył pierwszy teatr tego typu w Warszawie. W latach 1816–1842 kierował kilkoma teatrami marionetek, gabinetami zautomatyzowanych figur i teatrem mechaniczno-optycznym.

Kuparentko wynalazł m.in. buzuton – mechaniczny instrument dęty zbliżony do katarynki oraz strzelbę w typie broni maszynowej.

Życiorys Biografia Kuparentki należy do najlepiej zbadanych wśród polskich kunsztmistrzówOkreślenie zastosowane przez dziennikarza "Kuriera Warszawskiego" w 1821 1 poł. XIX w. Do jego działalności odwołują się badacze sztuki cyrkowej, teatru lalek, historii techniki oraz dziejów polskiego lotnictwa.

Urodził się jako Iordache Cuparencu w 1784 w okolicach obecnej rumuńskiej miejscowości Iași (Jassy), historycznej stolicy Mołdawii. Podobno pochodził z rodziny bojarskiej. Z powodu konfliktu z rodzicami w wieku 15 lat opuścił dom rodzinny i został malarzem dekoracji teatralnych w teatrze w JassachKuparenko, Kuparentko, Jordaki [w:] Bożena Frankowska, Encyklopedia teatru polskiego, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 231..

Działalność cyrkowa Około roku 1800 przyłączył się jako linoskoczek do trupy artystów cyrkowych (kompanii atletówWojciech Lipoński, Humanistyczna encyklopedia sportu, Warszawa: Sport i Turystyka, 1987, s. 165.) Jana Koltera, którzy odbywali objazdowe tournée po Mołdawii. W 1801np. Stanisław Dąbrowski (zebr.), Zbigniew Raszewski(red.), Słownik biograficzny teatru polskiego 1765-1965, t. 1, Warszawa: Polska Akademia Nauk Instytut Sztuki, 1973, s. 352; Marek Waszkiel, Kinetozograficzny teatr Kuparenki, "Pamiętnik Teatralny", T. 45, 1996, nr 1/2 (117/178), s. 89. lub 1804np. Grzegorz Jahołkowski, Kuparenko (Jordaki) [w Encyklopedyja Powszechna, Warszawa: Nakładem S. Orgelbranda 1864, t. 16, s. 460; Eugeniusz Banaszczyk, Karuzela pod gwiazdami, Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 1967, s. 73-74. wraz z trupą Koltera przybył do Warszawy, gdzie występował w amfiteatrze zwanym "Hecą" na rogu ulic Brackiej i Chmielnej. W 1804 poślubił córkę Koltera i został współwłaścicielem kompanii atletów swojego teścia. Podczas jednego z występów spadł z wysokości, łamiąc sobie nogę. Wydarzenie to przekreśliło jego dalszą karierę cyrkową i na zawsze związało go z Warszawą.

Po wypadku Jordaki Kuparentko rozpoczął działalność jako przedsiębiorca cyrkowy i teatralny, a także pirotechnik, mechanik i konstruktor. Po nieudanym małżeństwie z Kolterówną, w 1808 ożenił się po raz drugi z Anną Henriettą Teiflin, której poprzedni mąż był właścicielem "Hecy". Dzięki temu małżeństwu Kuparentko przejął zarząd nad amfiteatrem. W 1821 nabył "Hecę", którą kierował do 1830. Organizował m.in. występy linoskoczków i woltyżerów oraz pokazy fajerwerków, prezentowane nie tylko w amfiteatrze, ale również na festynach.

Działalność teatralna Kuparentko prowadził teatry lalek, w tym teatr cieni (o nazwie Pitoresk) i organizował pokazy mechaniczno-optyczne, m.in. w swoim Teatrze Kinetozograficznym i Optycznym. Czterokrotnie zakładał w Warszawie teatr lalek, m.in. w 1816 w pałacu Blanka, w 1830 w salach redutowych Teatru Narodowego oraz w 1842 w budynku dawnego konserwatorium na MariensztacieBeniamin Vogel, Przemysł muzyczny w Królestwie Polskim [w:] Zofia Chechlińska (red.), Szkice o kulturze muzycznej XIX wieku, t. 4, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 263. Na sztukę lalkarską Kuparentki miało wpływ jego pochodzenie i dziedzictwo kulturowe. Teatr lalek był bowiem bardzo popularną i wysoko rozwiniętą formą sztuki teatralnej na pograniczu mołdawsko-tureckim. Stworzony przez Kuparentkę w 1816 teatr cieni był pierwszym tego typu stałym teatrem warszawskimJan Reychman, Orient w kulturze polskiego Oświecenia, Wrocław-Warszawa-Kraków: Ossolineum, 1964, s. 96.. W lalkarstwie Kuparentko wykorzystywał również swoje zamiłowania techniczne i umiejętności z zakresu mechaniki, konstruując ruchome marionetkiMarek Waszkiel, Dzieje teatru lalek w Polsce (do 1945 roku), Warszawa: Polska Akademia Nauk - Instytut Sztuki, 1990, s. 92-93, 102.. Teatr lalek mechanicznych, założony w 1842, był szeroko podziwiany i komentowany przez ówczesną prasę.

Od lat 30. XIX w. w swoim teatrze mechaniczno-optycznym Kuparentko prezentował obrazy panoramiczne i dioramy różnych obrazów miast i miejsc.

Działalność w zakresie mechaniki i prace konstruktorskie Kuparentko był przede wszystkim mechanikiem. Skonstruował mechanizm poruszający teatrem lalkowym, który zaprezentowany został na wystawie wynalazków w Paryżu. Podczas występów oraz płatnych demonstracji prezentował zabawki mechaniczne i przedmioty własnej konstrukcji, m.in. wykonaną w 1821"Kurjer Warszawski" 1821 nr 146 - P. Jordaki Kupareńko (...) pracuje nad ukończeniem strzelby nowego wynalazku. Cytat za: Julian Tuwim, Listy, Warszawa: Czytelnik, 1979, s. 354.strzelbę, która za jednym nabiciem 10 razy wystrzela, uznawaną niekiedy za prototyp karabinu maszynowegoJan Izydor Sztaudynger, Archiwum, "Teatr Lalek" 1952 nr 6, s. 78. Jan Izydor Sztaudynger, Kuparenko, "Teatr Lalek" 1958, z. 4. - Informacje o Kuparentce w warszawskiej prasie XIX-wiecznej wyszukał i przekazał Sztaudyngerowi Julian Tuwim. Julian Tuwim, Listy, Warszawa: Czytelnik, 1979, s. 354-355.Anna Sztaudynger-Kaliszewicz, Życie nie jest fraszką. Opowieść o pasjach, przyjaźniach i przesądach Jana Sztaudyngera, Bielsko-Biała: Wydawnictwo "Kleks", 1994, s. 137..

Znaczną popularnością cieszył się skonstruowany przez niego instrument muzyczny zwany buzutonem. Wzbudził on sensację na warszawskiej wystawie w 1828Beniamin Vogel, Instrumenty muzyczne w kulturze Królestwa Polskiego. Przemysł muzyczny w latach 1815-1914, Warszawa: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1980, s. 94, 113, 183.. Składający się z 27. trąb mosiężnych, graiący za pomocą miechów buzuton był instrumentem mechanicznymBeniamin Vogel, Przemysł muzyczny w Królestwie Polskim [w:] Zofia Chechlińska (red.), Szkice o kulturze muzycznej XIX wieku, t. 4, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 234-235., rodzajem katarynkiAnna M. Drexlerowa, Wystawy wytwórczości Królestwa Polskiego, Warszawa: Oficyna Naukowa, 1999, s. 106, 256.. Automat wykonywał aranżacje fragmentów opery romantycznej Wolny strzelec Karla Webera, w tym uwerturę do opery i słynny Chór strzelców z aktu IIIGrzegorz Jahołkowski, Kuparenko (Jordaki) [w:] Encyklopedyja Powszechna, Warszawa: Nakładem S. Orgelbranda 1864, t. 16, s. 461..

Loty balonowe Kuparentko był także konstruktorem i budowniczym balonów latających. Na własnoręcznie zbudowanych balonach trzykrotnie wzniósł się w powietrze w Warszawie oraz w Wilnie. Pomimo początkowych trudności działalność ta przyniosła mu duży rozgłos na terenach dawnej Rzeczypospolitej. W czerwcu 1806 roku z ulicy Foksal w Warszawie wzniósł się po raz pierwszy na balonie własnej konstrukcji, wykonanym z afiszów teatralnych, w którym powietrze było podgrzewane przez palące się łuczywo. Podczas pokazu balon, w którym unosił się konstruktor, zapalił się, a Kuparentko uratował się tylko dzięki spadochronowi własnej konstrukcji, z pomocą którego wylądował na Krakowskim Przedmieściu.

Drugi raz w powietrze wzniósł się 6 grudnia 1806 w Wilnie. W wykonanym z papieru balonie wzniósł się na znaczną wysokość i przy silnym wietrze przeleciał dystans 1,5 mili, po czym bezpiecznie powrócił na ziemię. Podczas trzeciego lotu, jaki odbył z ogrodu przy ulicy Foksal w Warszawie dnia 24 lipca 1808 roku o godzinie 8. wieczorem, unosił się w powietrzu na wysokości 1281 metrów przez niecały kwadrans. Lot był biletowany dla publiczności, ale i miał charakter naukowy (zobacz plakat powyżej). Kuparentko dokonywał podczas niego pionierskich pomiarów meteorologicznych za pomocą aparatów dostarczonych przez profesora Magiera z Warszawy. W opisie Korespondenta wymienione zostały dwa parametry lotu: wysokość – 3 882 stóp paryskich, oraz temperatura, która opadła do kilku stopni (przy temperaturze przy gruncie 23 stopnie); według oficjalnego plakatu planowane miało być również pobranie próbki powietrza. Wiatr znosił go w stronę cmentarza na Powązkach i, po kilku minutach dogodnych dla obserwacji warunków, gwałtownie nasilając się zaczął rozrywać czaszę. Lecz i tym razem wynalazca zachował życie, bo jak stwierdzono w relacji: Nie stracił przytomności Kuparentko, i trzymaiąc się mocno galeryi w którey siedział, chociaż Balon zbliżaiąc się do ziemi zaczął się palić, piecyk rozpalony i dno galeryi służyły mu za parachute, i z lekka spadł na piasek pod Powązkami.(...), gdzie została mu udzielona pomoc przez, będących świadkami zdarzenia, Dwóch Francuzów. Zabezpieczywszy przyrządy, udał się następnie z powrotem do miasta, ku dużej uciesze widzów.

Służba wojskowa Kuparentko był także oficerem armii polskiej, do której zaciągnął się w 1811 roku. W artylerii dosłużył się stopnia porucznika. Zmarł w 1844 w Warszawie i został pochowany na prawosławnym cmentarzu na WoliGrzegorz Jahołkowski, Kuparenko (Jordaki) [w:] Encyklopedyja Powszechna, Warszawa: Nakładem S. Orgelbranda 1864, t. 16, s. 460.

Przypisy Stanisław Dąbrowski (zebr.), Zbigniew Raszewski (red.), Słownik biograficzny teatru polskiego 1765-1965, t. 1, Warszawa: Polska Akademia Nauk Instytut Sztuki, 1973, s. 352.

Bibliografia

Kategoria:Oficerowie Wojska Księstwa Warszawskiego Kategoria:Polscy inżynierowie Kategoria:Polscy konstruktorzy lotniczy Kategoria:Polscy wynalazcy Kategoria:Urodzeni w 1784 Kategoria:Zmarli w 1844 Kategoria:Pochowani na cmentarzu prawosławnym na Woli Kategoria:Ludzie urodzeni w Jassach