Triceratops – rodzaj roślinożernego dinozaura rogatego z rodziny ceratopsów, żyjącego w mastrychcie (późnej kredzie), od 68 do 65,5 milionów lat temu, na terenach dzisiejszej Ameryki Północnej. Należy do ostatnich nieptasich dinozaurów, które pojawiły się przed wymieraniem kredowym. Nazwa rodzajowa pochodzi z greki i oznacza twarz o trzech rogach.
Noszący dużą kostną kryzę na szyi i trzy rogi, czworonożny, przypominający pod pewnymi względami nosorożca triceratops stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych dinozaurów i najlepiej znanym przedstawicielem Ceratopsidae. Dzielił środowisko życia i stanowił zdobycz tyranozaura, choć nie jest pewne, czy te dwa dinozaury rzeczywiście walczyły ze sobą w sposób, w jaki się to często przedstawia na popularnych obrazkach.
Dokładne umiejscowienie rodzaju wśród ceratopsydów stanowi przedmiot debaty paleontologów. Obecnie uznaje się dwa pewne gatunki: T. horridus i T. prorsus, chociaż nazywano liczne gatunki. Badanie opublikowane w 2012 sugeruje też, że współczesny mu torozaur marginocefal, długo uznawany za odrębny rodzaj, stanowi w rzeczywistości dojrzałą formę triceratopsa. Nie zostało to jednak zaakceptowane przez wszystkich specjalistów. Publikacja Daniela Fielda i Nicholasa Longricha, badaczy z Yale, z 2012 sprzeciwiła się temu stwierdzeniu, pozostając przy odrębnej klasyfikacji jako oddzielne gatunki.
Znaleziono liczne szczątki triceratopsa, odkąd po raz pierwszy opisano rodzaj w 1889. Wlicza się w to co najmniej jeden kompletny szkielet. Na obszarze formacji Hell Creek tylko w pierwszej dekadzie XXI wieku znaleziono 47 kompletnych bądź fragmentarycznych czaszek. Odkryto osobniki reprezentujące różne stadia życia od wylęgających się młodych po dorosłe.
Funkcja kryzy kostnej i trzech wydatnych rogów twarzowych długo inspirowały do debaty. Tradycyjny pogląd widzi je jako broń służącą do obrony przed drapieżnikami. Bardziej współczesne pomysły zauważają obecność naczyń krwionośnych na kościach czaszki Ceratopsidae, uznając za bardziej prawdopodobne, że cechy te służyły identyfikacji, parowaniu się i wykazywaniu dominacji w grupie, jak poroża czy rogi dzisiejszych kopytnych czy chrząszczy. Teoria ta znalazłaby dodatkowe wsparcie, gdyby torozaur okazał się dojrzałą formą triceratopsa. Oznaczałoby to, że charakterystyczne dla torozaurów okna w kryzie pojawiały się dopiero z osiągnięciem dojrzałości przez osobniki, czyniąc kryzę bardziej przydatną do pokazywania niż do obrony.
Budowa thumb|left|Porównanie wielkości triceratopsa i człowieka Długość triceratopsa szacuje się na około 7,9–9,0 m, wysokość na 2,9–3,0 m, masę ciała zaś na 6,1–12,0 ton. Najbardziej wyróżnia się on swą wielką czaszką, należącą do najbardziej okazałych wśród zwierząt lądowych. Największa znana czaszka, okaz BYU 12183, miałaby całkowitą długość szacowaną na 2,5 m, gdyby była kompletna. Mogło to stanowić prawie jedną trzecią długości całego zwierzęcia. Na pysku, nad nozdrzami, sterczał pojedynczy róg, natomiast para rogów mierzących około metra długości znajdowała się nad oczami. Ze sklepienia czaszki odchodziła względnie krótka kryza kostna, zdobiona kośćmi epokcypitalnymi u niektórych okazów. Większość innych Ceratopsidae miała w kryzie duże okna, podczas gdy u triceratopsa tworzyła ją lita kość.
Skóra triceratopsa wyróżniała go wśród dinozaurów. Odciski skóry nieopisanego jeszcze osobnika ukazują, że niektóre gatunki mogły być pokryte przypominającymi włosy tworami, podobnymi do znalezionych u prymitywnego ceratopsa psitakozaura.
Kończyny Triceratops cechował się potężną budową. Miał silne kończyny o krótkich dłoniach zakończonych trzema kopytkami każda i także krótkich stopach po cztery kopytka. Choć pewnie był czworonożny, postawa triceratopsa pozostawała długo przedmiotem dyskusji. Pierwotnie sądzono, że przednie nogi gada były rozcapierzone na boki pod kątem w stosunku do tułowia, by lepiej nosić ciężar głowy. Ilustrują to rysunki Charlesa Knighta i Rudolpha Zallingera. Dowody ichnologiczne w postaci skamieniałych śladów dinozaurów rogatych i współczesne rekonstrukcje szkieletów (i fizyczne, i cyfrowe) zdają się wykazywać, że triceratops i inne ceratopsydy utrzymywały pozycję wyprostowaną podczas zwyczajnej lokomocji, z łokciami zgiętymi i lekko pochylonymi, w pozycji pośredniej pomiędzy pełnym wyprostem i rozcapierzeniem, jak u współczesnego nosorożca.
Przedramiona i dystalne od nich części kończyny górnej triceratopsa zachowały prymitywną budowę w porównaniu z innymi czworonożnymi dinozaurami, jak tyreofory czy zauropody. W tych dwóch grupach przedramiona gatunków czworonożnych były zazwyczaj zrotowane tak, że ręce zwracały się ku przodowi z dłońmi odchylonymi w tył w pronacji, gdy zwierzę chodziło. Triceratops, jak inne ceratopsy i blisko spokrewnione ornitopody, chodził z większością palców skierowaną na zewnątrz, od ciała. Ten prymitywny jak na dinozaura stan spotyka się również u form dwunożnych, np. teropodów. U triceratopsa masa ciała spoczywała jedynie na pierwszych trzech palcach ręki. Trzeci i czwarty zachowały się w stanie szczątkowym, nie miały pazurów ni kopytek. Wzór paliczków to 2-3-4-3-1, co oznacza, że najbardziej wewnętrzny palec składał się z dwóch kości, kolejny z trzech i tak dalej.
Systematyka thumb|upright|Widok z przodu na czaszkę triceratopsa o wydatnym brzegu kryzy tworzonej przez kości epokcypitalne, Houston Museum of Natural Science Nazwa rodzajowa Triceratops oznacza „trójrogą twarz”. Pochodzi ze starożytnej greki od τρί- (tri-, czyli „trzy”), κέρας (kéras, „róg”) i ὤψ (ops, „twarz”).
Triceratops stanowi najlepiej poznany rodzaj z rodziny ceratopsów (Ceratopsidae, ceratopsydy) obejmującej duże ceratopsy (Ceratopsia, dinozaury rogate) z Ameryki Północnej. Dokładne miejsce triceratopsa wśród Ceratopsidae podlegało długiej debacie. Niepewność ta wywodzi się głównie z kombinacji krótkiej, jednolitej kryzy kostnej, przypominającej kryzy centrozaurów, i długich rogów brwiowych, podobnych do występujących u chasmozaurów. W pierwszym przeglądzie dinozaurów rogatych Richard Swann Lull zaproponował hipotezę istnienia dwóch linii. Pierwsza zawierała monokloniusa i centrozaura i właśnie ona prowadziła do triceratopsa. Kolejna obejmowała ceratopsa i torozaura. Czyniłoby to triceratopsa centrozaurynem w dzisiejszym rozumieniu tego słowaHatcher, J. B., Marsh, O. C., & Lull, R. S. (1907) The Ceratopsia. Government Printing Office, Washington, D.C. .. Późniejsze rewizje wsparły ten pogląd, formalnie opisując drugą grupę o długich kryzach jako chasmozauryny (Chasmosaurinae).
Jako pierwszy zakwestionował powyższy pogląd w 1949 Charles Mortram Sternberg, uznając, że triceratops był bliżej spokrewniony z Arrhinoceratops i chasmozaurem. Uczony bazował na cechach czaszek i rogów. Włączył więc triceratopsa w Ceratopsinae, które określał jako Chasmosaurinae. W większości go zignorowano. Zarówno John Ostrom, jak i później David Norman umieszczali triceratopsa w Centrosaurinae.
Kolejne odkrycia i analizy podtrzymały jednak pogląd Sternberga na pozycje systematyczną „trójrogiej twarzy”. Lehman zdefiniował obie podrodziny, uznając triceratopsa za chasmozauryna, opierając się na kilku cechach morfologicznych. W rzeczywistości pasował on dobrze do podrodziny Ceratopsinae, nie licząc jednej cechy: skróconej kryzyLehman, T. M. (1990). The ceratopsian subfamily Chasmosaurinae: sexual dimorphism and systematics. w: Carpenter, K., & Currie, P. J. (red.). Dinosaur Systematics: Perspectives and Approaches. Cambridge University Press, Cambridge, s. 211–229. .. Późniejsze badania wykonane przez Petera Dodsona, włączając w to analizę kladystyczną z 1990Dodson, P., & Currie, P. J. (1990). Neoceratopsia. 593–618. w: Weishampel, D. B., Dodson, P., & Osmólska, H. (red.). The Dinosauria. University of California Press, Berkeley, s. 593–618. . i badanie z 1993 z użyciem RFTRA (resistant-fit theta-rho analysis), techniki morfometrycznej systematycznie mierzącej podobieństwa w kształcie czaszek, wzmocniły tezę o przynależności triceratopsa do ceratopsynów.
Kladogram z pracy Sampson et al. (2010)
Użycie w filogenetyce W taksonomii filogenetycznej triceratopsa wykorzystano jako punkt odniesienia przy tworzeniu definicji dinozaurów. Dinosauria określono jako wszystkich potomków ostatniego wspólnego przodka triceratopsa i ptaków nowoczesnych Neornithes. Idąc dalej, dinozaury ptasiomiedniczne określono jako wszystkie dinozaury, których ostatni wspólny przodek z triceratopsem pojawił się później, niż ostatni wspólny przodek ich i ptaków nowoczesnych Neornithes.
Pochodzenie i ewolucja thumb|left|Czaszka okazu DMNH 48617 z formacji Laramie ze wschodniego Kolorado. W związku z wiekiem tej formacji może to być najstarszy znany okaz triceratopsa Zwierzę żyło w mastrychcie (kreda późna), od 68 do 65,5 milionów lat temu, na terenach dzisiejszej Ameryki Północnej. Należało do ostatnich nieptasich dinozaurów, które pojawiły się przed wymieraniem kredowym.
Przez wiele lat po odkryciu ewolucyjne początki triceratopsa pozostawały w większości ukryte. W 1922 nowo odkryty protoceratops wydawał się jego przodkiem Osbornowi, ale minęło wiele dziesiątków lat, nim kolejne odkrycia ujrzały światło dzienne. Ostatnie lata okazały się bogate w okrycia dinozaurów spokrewnionych z przodkiem „trójrogiej twarzy”. Zuniceratops, najwcześniejszy znany dinozaur rogaty o rogach brwiowych, opisany został w późnych latach dziewięćdziesiątych XX wieku, a pierwszy znany dinozaur rogaty w ogóle, jurajski jinlong, w 2005.
Te nowe znaleziska okazały się istotne w ilustrowaniu początków dinozaurów rogatych w ogólności, sugerując ich azjatyckie pochodzenie z jury i rozprzestrzenienie się rzeczywiście rogatych dinozaurów na początku kredy późnej w Ameryce PółnocnejDodson, P.; Forster, C.A.; and Sampson, S.D. (2004) Ceratopsidae. In: Weishampel, D. B.; Dodson, P.; & Osmólska, H. (red.), The Dinosauria (2. wydanie). University of California Press, Berkeley, s. 494–513. .. Jako że triceratops jest coraz pewniej uznawany za członka podrodziny długokryzych chasmozaurynów, jego przodek prawdopodobnie mógł przypominać chasmozaura, panującego 5 milionów lat wcześniej.
Paleobiologia thumb|Ilustracja z 1905 ukazująca względnie niewielki mózg triceratopsa (na górze) i edmontozaura (na dole). Dwa razy większe od słonia, miały mózg wielkości ludzkiej pięści Choć triceratopsa przedstawia się zazwyczaj jako zwierzę stadne, istnieją właściwie niewielkie dowody na stadny tryb życia tego zwierzęcia. Podczas gdy kilka innych rodzajów dinozaurów rogatych znanych jest z cmentarzysk zawierających kości od dwóch do setek, a nawet tysięcy osobników, dotychczas udokumentowano jedno cmentarzysko zdominowane przez kości triceratopsa. Miejsce to leży na południowym wschodzie Montany, obejmuje szczątki trzech osobników młodocianych. Obecność tylko triceratopsów w tym wieku zwraca jednak uwagę. Inne, bardziej współczesne znalezisko może ujawnić, że triceratopsy żyły w niewielkich grupach rodzinnych. W 2012 grupę trzech osobników, względnie kompletnych, znaleziono w Wyoming, w okolicy Newcastle. Każdy z nich był innej wielkości: od w pełni wyrośniętego do małego. Szczątki są obecnie wydobywane przez zespół paleontologów pod kierunkiem Petera Larsona z Black Hills Institute. Uważa się, że zwierzęta podróżowały jako grupa rodzinna, ale pozostaje tajemnicą, czy grupa składała się z pary i ich potomka, czy dwóch samic opiekujących się osobnikiem młodocianym. Pozostałości tego ceratopsa wykazują także ślady drapieżnictwa bądź padlinożerności tyranozaura, zwłaszcza największy osobnik. Kości przedniej kończyny tego ptasiomiedniczego uległy złamaniu i ranom penetrującym wywołanym przez zęby tyranozaura.