Karabinek AK (także: AK-47, , pot. kałasznikow, kałach) – radziecki karabinek automatyczny opracowany tuż po II wojnie światowej przez Michaiła Kałasznikowa. Zastąpiony pod koniec lat 50. przez karabinek AKM (będący jego zmodernizowaną wersją). Szerokie rozpowszechnienie broni opartej na systemie AK, czynią tę konstrukcję jedną z najpopularniejszych wśród karabinków automatycznych w całej historii tej broni.
Historia Powstanie thumb|left|Nabój 7,62 × 39 mm wz. 43 W ZSRR prace nad bronią strzelającą nabojem pośrednim rozpoczęły się już w latach 30. XX wieku, kiedy konstruktorzy radzieccy, w ramach przyjacielskiej współpracy technicznej, zapoznali się z niemieckimi osiągnięciami w tej dziedzinie. Pracowano równocześnie nad amunicją i bronią kalibru 7,62 mm oraz 5,5 mm. Działania te zostały zaniechane w momencie wybuchu wojny. Zajęto się bieżącymi potrzebami frontu. Zainteresowanie bronią na nabój pośredni powróciło po zdobyciu pierwszych egzemplarzy niemieckich karabinków StG44 oraz pojawieniu się, dostarczanych z USA, karabinków M1 posiadających większy zasięg i celność od pistoletów maszynowych PPSz i PPS.
We wrześniu 1943 r., w OKB-44 kierowanym przez inż. Jelizarowa, zakończono prace nad nabojem pośrednim 7,62 × 39 mm. Został on przyjęty do uzbrojenia jako Nabój wz. 43. Od marca 1944 r. rozpoczęto jego eksperymentalną produkcję w fabryce nr 543 w Uljanowsku.
W listopadzie 1943 r. ogłoszono pierwszy konkurs na całą rodzinę broni. Miała się ona stać podstawą uzbrojenia strzeleckiego Armii Radzieckiej. Miał to być: karabin samopowtarzalny, karabinek automatyczny (według radzieckiej nomenklatury – automat) strzelający nabojem pośrednim i ręczny karabin maszynowy. Nowy typ karabinka automatycznego, według założeń, miał być bronią wsparcia. Miał zwiększać siłę ognia drużyny piechoty w ataku i obronie. Nie miał być podstawową bronią piechoty, a jedynie następcą pistoletu maszynowego. Jego masa miała wynosić do 5 kg, a z dwoma pełnymi magazynkami nie przekraczać 9 kg. Broń nie mogła być dłuższa niż 1000 mm, a lufa nie krótsza niż 500 mm. Magazynek miał mieć pojemność co najmniej 30 naboi.
W efekcie powstało 15 prototypowych karabinków automatycznych konstrukcji m.in. Tokariewa, Diegtiariowa, Korowina, Baryszewa, Konstantinowa, Stieczkina, Korobowa (TKB-408) i Sudajewa (AS-44). Wszystkie konstrukcje, po próbach, odrzucono. Najbardziej udany okazał się AS-44, który, jako jedyny, przeszedł pełny program prób. Skoncentrowano się więc na jego doskonaleniu. Do pomocy choremu na białaczkę konstruktorowi przydzielono asystenta – M. T. Kałasznikowa. W wyniku dalszych prac udało się zmniejszyć masę broni do 4,8 kg. Inne parametry były jednak dalej niezadowalające. Z tego powodu komisja wojskowa odrzuciła także ten projekt. thumb|Michaił Kałasznikow w 1944 r. W maju 1945 r. rozpisano nowy konkurs. Tym razem zakładano przezbrojenie całej piechoty w broń na naboje pośrednie. W konkursie wzięło udział kilkunastu młodych konstruktorów. Najbardziej znanym z nich był Sudajew. I tym razem za najlepszy uznano karabinek AS-44. Nie został on jednak skierowany do produkcji. Prace nad bronią zakończyła śmierć konstruktora w 1946 r.
W 1946 r. rozpisano trzeci konkurs. Tym razem wymagana była długość broni poniżej 900 mm. Karabinki miały występować w dwóch odmianach. Z drewnianą kolbą stałą dla piechoty oraz z kolbą składaną dla młodszych oficerów i wojsk powietrznodesantowych. Zakładano, że głównie ogień będzie prowadzony krótkimi seriami. Wymagano jednak też, by broń była wyposażona w przełącznik rodzaju ognia, który pozwalał prowadzić ogień pojedynczy. thumb|Prototypy AK-46:nr 1 (na górze) oraz nr 2 (na dole) Do konkursu zgłoszono 16 projektów. W sierpniu 1946 r. sześć z nich odrzucono jako nieperspektywiczne. Dziesięć pozostałych skierowano do dalszych prac, które zakończyły się w październiku. Wśród nich był karabinek konstrukcji M. T. Kałasznikowa, zgłoszony do konkursu pod godłem „Michtim”. Do fazy badań prototypów zakwalifikowano sześć konstrukcji. Pierwszej nagrody nie przyznano. Drugą otrzymał Rukawisznikow, a trzecią Korobow. Wyróżnienie otrzymał m.in. Kałasznikow. Równocześnie został on skierowany do fabryki nr 2 w Kowrowie. Mógł tam korzystać z nowoczesnego parku maszynowego, a także z pomocy doświadczonego biura konstrukcyjnego. Kałasznikow stanął tam na czele zespołu roboczego, który zajął się wyłącznie dopracowywaniem jego karabinka. Najbliższym jego współpracownikiem stał się młody inżynier Aleksander A. Zajcew. Broń otrzymała oficjalną nazwę Automat Kałasznikowa wz. 1946 nr 1 (AK-46 nr 1). Pracowano jednocześnie nad dwiema odmianami karabinu: z frezowaną komorą zamkową (znany jako AK-1) i z komorą tłoczoną (AK-2). Broń z komorą tłoczoną (prace nad nią były mniej zaawansowane) miała być konstrukcją docelową. AK-1 miał wziąć udział w próbach poligonowych.
Ostatecznie w wyznaczonym terminie dostarczono 5 prototypów: AD-46 (KB-Ł-410) (Diemientiewa) AB-46 (TKB-415) (Bułkina) TKB-408 (Korobowa) w układzie bull-pup AR-46 (Rukawisznikowa) AK-46 (Kałasznikowa).
Jako broń porównawcza zostały użyte: pistolet maszynowy PPSz, karabinek Sudajewa – AS-44 oraz zdobyczny niemiecki karabinek StG44.
Już na początku odpadł, z powodu nagminnych zacięć, karabinek Rukawisznikowa. Odpadł też karabinek Korobowa, w którym nie wytrzymał zamek i komora zamkowa. Program prób zakończył się w czerwcu 1947 r. Uznano, że żaden karabinek nie spełnia wymagań.
Dla Kałasznikowa próby zakończyły się niepowodzeniem. Planowano nawet jego konstrukcję wykluczyć z dalszych etapów konkursu. Pomogła interwencja kolegów z Naukowo-Badawczego Poligonu Broni Strzeleckiej, którzy uznali użyty sposób ryglowania broni za najbardziej perspektywiczny. W rezultacie zalecono mu dokonanie poprawek w konstrukcji komory zamkowej i mechanizmu spustowego, poprawę funkcjonowania spustu w trybie samoczynnym. Zlecono też przeniesienie rękojeści napinania, bezpiecznika i przełącznika rodzaju ognia na prawą stronę broni.
Widząc zbliżającą się porażkę, Zajcew postanowił uciec się do podstępu, który był ewidentnym złamaniem warunków konkursu. Namówił do tego Kałasznikowa. W rezultacie do następnego etapu przedstawiono broń o całkowicie zmienionej konstrukcji. Praktycznie był to zupełnie nowy karabinek. Otrzymał on oznaczenie AK-47 nr 1. Po próbach fabrycznych i wprowadzeniu szeregu zmian, nadano mu oznaczenie fabryczne KB-P-580. Powstały trzy prototypy: AK-47 nr 2 i 3 z kolbą stałą, oraz AK-47 nr 4 z kolbą składaną. Mimo napiętych terminów, udało się dostarczyć prototypy na próby, które miały się odbyć w listopadzie 1947 r.
Równocześnie nastąpiły zmiany w konstrukcji naboju pośredniego wz. 43. Od 1945 r. prowadzono z nim nieprzerwane testy. Wykazały one szereg wad amunicji, prowadzących do zrywania kryz i pękania łusek. W wyniku prac prowadzonych w zakładach w Uljanowsku, okazało się, że konieczna jest zmiana długości łuski i szerokości kryzy. Tak powstał nowy nabój 7,62 × 39 mm wz. 43, który latem 1947 r. zastąpił stary nabój 7,62 mm × 41 wz. 43.
Przed rozpoczęciem zaplanowanych prób ogłoszono, że startujące w nich karabinki muszą strzelać nową amunicją. Ostatecznie próby rozpoczęto 16 grudnia 1947 r. Okazało się, że korzystając ze zmiany naboju inni uczestnicy także przebudowali swoje karabinki. Nie były to jednak tak głębokie zmiany jak w broni Kałasznikowa i Zajcewa.
Testy trwały do 11 stycznia 1948 r. Karabinek KB-P-580 wygrał w nich bezdyskusyjnie. Pobił konkurencję w próbach żywotności i niezawodności. Wyróżniał się także prostotą konstrukcji. Mimo oficjalnego protestu pozostałych uczestników konkursu, zapewniło mu to pierwszą lokatę w ogólnej ocenie konstrukcji. Został jednocześnie rekomendowany do przyjęcia na uzbrojenie Armii Radzieckiej.
21 stycznia 1948 r. minister uzbrojenia D. Ustinow, wydał rozkaz zakończenia do 1 czerwca prac nad rodziną broni strzelających nabojem pośrednim. Nakazał też rozpoczęcie przygotowań do jej masowej produkcji. Produkcja karabinków automatycznych Kałasznikowa miała się odbywać w Iżewskich Zakładach Samochodowych. W przygotowaniach brał początkowo udział konstruktor z zespołem. Później zadanie to przejął główny konstruktor fabryki Dawid Winkorjoz.
W lipcu 1948 r. zamówiono partię karabinków AK-47 przeznaczoną do prób w jednostkach wojskowych. Miały się one odbywać w wybranych pododdziałach moskiewskiego, leningradzkiego i środkowoazjatyckiego okręgu wojskowego.
Po próbnej eksploatacji i wprowadzeniu poprawek, powstał kolejny wariant przedseryjny. Nosił on oznaczenie AK-48. Występował w dwóch wariantach: AK-48 nr 1 – z kolbą stałą i AK-48 nr 2 – z kolbą składaną.
Nie osiągnięto w nim spodziewanej poprawy celności. Dowództwo Armii Radzieckiej zrezygnowało w końcu z tego wymogu. Zakładano, że w nowe karabinki będzie uzbrojonych sześciu żołnierzy w każdej drużynie piechoty. Mieli oni stanowić jej główną siłę ognia, prowadzonego krótkimi seriami, na niewielkich dystansach. Nadzwyczajna celność nie była więc potrzebna. Precyzyjny ogień mieli prowadzić pozostali żołnierze, uzbrojeni w karabinki SKS. Nie chciano też zbytniego przedłużania przygotowań do produkcji. Chodziło o jak najszybsze zastąpienie karabinów Mosina, oraz pistoletów maszynowych PPSz i PPS.
Na początku 1949 r. zostały więc, trochę pośpiesznie, przyjęte na uzbrojenie Armii Radzieckiej: 7,62 mm Автомат Калашникова (АК) – podstawowa odmiana z kolbą stałą 7,62 mm Автомат Калашникова со складывающнмся прикладом (AKS) – odmiana z kolbą składaną.
W nagrodę M.T. Kałasznikow został odznaczony Nagrodą Stalinowską I stopnia.
Produkcja thumb|AK (najnowszy typ komory zamkowej) thumb|AKS W sierpniu 1949 r. podjęto decyzję o całkowitym przezbrojeniu Armii Radzieckiej w nowe karabinki. Zaplanowano dostarczenie w latach 1951–1955 2,5 mln karabinków AK oraz 1,5 mln karabinów AKS.
Pierwszym producentem AK były zakłady nr 74 w Iżewsku. Fabryka miała duże kłopoty z uruchomieniem produkcji nowej broni. Okazało się, że konieczne jest dokonanie ponad 450 poprawek w dokumentacji technicznej. Karabinki te są określane jako AK typu I. Posiadały one komory zamkowe wykonane metodą głębokiego tłoczenia. Okazało się, że fabryka ma kłopoty z wdrożeniem tej technologii. Opracowano nową komorę zamkową wykonywaną poprzez frezowanie z odkuwki. Komora zamkowa typu II była uniwersalna i stosowano ją zarówno w karabinkach AK, jak i AKS. Montaż kolby stałej był możliwy dzięki zastosowaniu osady łączącej komorę zamkową z kolbą. Ponieważ element ten osłabiał mocowanie kolby, od 1953 roku rozpoczęto produkcję AK z ponownie przekonstruowaną komorą zamkową. Jest ona znana jako typ III. Była ona wykonywana identyczną technologią jak komora zamkowa typu II, ale była produkowana w dwóch wersjach (dla karabinków AK i AKS) różniących się sposobem montażu kolby, dzięki czemu wyeliminowano osadę kolby stałej. Wersja z 1953 r. stała się ostateczną i jest najbardziej rozpowszechnionym modelem AK.
Od 1956 r. ZSRR rozpoczął sprzedaż licencji na produkcję AK do sojuszniczych państw bloku wschodniego (w tym m.in. do Polski gdzie wyprodukowano 44 060 szt. AK typu III oraz 328 850 szt. AKS). AK produkowany był w wielu państwach świata (w tym bezlicencyjnie), a na jego bazie opracowywano również wersje regionalne jak np. MPi-K (w NRD), Typ 56 (w Chinach), Valmet M62 (w Finlandii) czy AR-M1 (w Bułgarii).
Modernizacja i rozwój thumb|AKM Jeszcze w 1956 r. w ZSRR karabinek poddano modernizacji wprowadzając w nim szereg drobnych usprawnień (np. opóźniacz kurka zmniejszający rozrzut przy ogniu ciągłym), oraz lepiej przystosowując go do produkcji masowej. Tak zmodernizowana wersja w 1958 r. została przyjęta na wyposażenie Armii Radzieckiej jako AKM, a od lat 60. XX w. rozpoczęto sprzedaż licencji na jej produkcję również do innych państw. Z czasem AKM stał się najbardziej rozpowszechnioną pochodną wersją AK. thumb|AK-74