thumb|350px|Mapa starożytnego Bliskiego Wschodu ok. 1000-800 p.n.e. z zaznaczonymi najważniejszymi aramejskimi i nowohetyckimi królestwami Bit-Agusi, Jahan – w pierwszej połowie I tysiąclecia p.n.e. aramejskie królestwo w północno-centralnej Syrii, leżące pomiędzy królestwami Karkemisz i Pattina, od południa graniczące z królestwem Hamat. Jego stolicą było miasto Arpad.
Dzieje Królestwo założone zostało na początku IX w. p.n.e. przez Gusi, szejka aramejskiego plemienia JahanLipiński E., The Aramaeans..., s. 195.. Samo plemię pojawia się po raz pierwszy w rocznikach asyryjskiego króla Aszur-dana II (934-912 p.n.e.), który w trakcie swej trzeciej wyprawy wojennej podbić miał kraj zwany Jahan ([kurI]a-ḫa-a-nu). Odnotowuje on jednocześnie, że kraj ten istnieć miał już za panowania Aszur-rabi II (1013-973 p.n.e.), kiedy to zasiedlić go mieli Aramejczycy. Kraj Jahan, lokalizowany przez badaczy na wschód od Tygrysu, wziął swoją nazwę najprawdopodobniej od zamieszkującego go aramejskiego plemienia. Wydaje się, iż w końcu X lub na początku IX wieku p.n.e. plemię to (lub jego część) wyemigrowało z Asyrii do północno-wschodniej Syrii, gdyż począwszy od rządów Aszurnasirpala II (883-859 p.n.e.) w źródłach asyryjskich zaczynają pojawiać się wzmianki o istniejącym właśnie tam kraju o nazwie Jahan.
Według roczników Aszurnasirpala II w trakcie jednej z jego wypraw do Syrii (ok. 870 r. p.n.e.), podczas przemarszu z Karkemisz do Pattiny, miał on minąć po lewej stronie kraj Jahan (kurA-ḫa-a-nu), a później, w mieście Kinalua, stolicy Pattiny, otrzymać miał on trybut od „Gusi, Jahanejczyka” (mGu-ú-si kurIa-ḫa-na-a-a)Lipiński E., The Aramaeans..., s. 196.Hawkins J.D., Jahan, w: Reallexikon..., s. 238.. To właśnie od Gusi (lub Agusi) wzięła się późniejsza nazwa kraju Jahan - Bit Agusi (akad. Bēt-Agūsi, aram. Byt Gš), a sam Gusi uznawany był za założyciela rządzącej w Bit-Agusi dynastii.
W 858, 857 i 855 r. p.n.e. Arame, syn i następca Gusiego, zapłacić musiał trybut Salmanasarowi III (858-824 p.n.e.) w trakcie jego kolejnych wypraw wojennych do Syrii. W późniejszych latach stawił on jednak Asyryjczykom opór, co zmusiło Salmanasara III do skierowania wypraw wojennych przeciw Bit-Agusi w 849, 848 i 834 r. p.n.e. W wyniku walk Arame utracił na rzecz Asyryjczyków kontrolę nad miastem Arne, będącym wówczas jego królewską siedzibą, a także nad miastami Apparazu i Muru. Bit-Agusi pozostało wrogie wobec Asyrii również za panowania Attar-szumki I, syna(?) i następcy Arame. Nie ma pewności czy Attar-szumki był synem Arame, gdyż w inskrypcjach nazywany jest on „synem Adramu”, ale zdaniem naukowców jest bardzo prawdopodobne, że Adramu było po prostu wariantem imienia ArameHawkins J.D., Jahan, w: Reallexikon..., s. 239.. Za rządów Attar-szumki po raz pierwszy jako stolica Bit-Agusi zaczyna być wymieniane miasto Arpad. Attar-szumki poprowadził koalicję północnosyryjskich królestw przeciw asyryjskiemu królowi Adad-nirari III (810-783 p.n.e.), który odnieść miał jednak nad nią zwycięstwo w bitwie pod Paqarahubunu nad górnym Eufratem (805 r. p.n.e.). Około 796 roku p.n.e. Attar-szumki wraz z Ben-Hadadem III poprowadził kolejną koalicję, tym razem przeciw Zakkurowi z Hamat, który oblężony został w mieście Hazrek. Interwencja armii asyryjskiej zmusiła jednak wojska koalicjantów do odstąpienia od oblężenia. Synem i następcą Attar-szumki był Mati'ilu, który w 754 r. p.n.e. zawarł traktat z asyryjskim królem Aszur-nirari V (754-746 p.n.e.). Pomimo podpisanego traktatu Bit-Agusi sprzymierzyło się z Urartu, najpoważniejszym ówczesnym przeciwnikiem Asyrii. Wojska antyasyryjskiej koalicji pokonane jednak zostały w 743 roku p.n.e. przez Tiglat-Pilesera III (744-727 p.n.e.), który w odwecie obległ miasto Arpad, stolicę Bit-Agusi i zdobył je w 740 r. p.n.e. po trzyletnim oblężeniu. Zdobycie Arpadu doprowadziło do upadku dynastii Gusiego, a samo Bit-Agusi przyłączone zostało do Asyrii i przekształcone w prowincję.
Przypisy
Bibliografia Hawkins J.D., Jahan, w: Reallexikon der Assyriologie, tom V (Ia...-Kizzuwatna), Walter de Gruyter, Berlin - New York 1976-80, s. 238-239. Lipiński E., The Aramaeans: Their Ancient History, Culture, Religion, Peeters Publishers, 2000. hasło Bit-Agusi, w: Bryce T., The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia, Routledge 2013, s. 126-127.
Kategoria:Królestwa aramejskie i nowohetyckie