mały|Rzeźba Dawid Michała Anioła Antropologia ciała – dział antropologii, który zajmuje się koncepcją ludzkiego ciała w kulturze i sztuce. Analizuje estetykę ludzkiego ciała oraz koncentruje się na detalach i precyzji. Ciało człowieka jest postrzegane podmiotowo – poprzez ciało człowiek nie tylko tworzy kulturę, ale sam jest przez nią kształtowany. Pole badań tego działu antropologii skupia się na sposobie, w jaki świat zewnętrzny odbija się na ludzkim ciele, konstruując je poprzez wachlarz różnych czynników, w których funkcjonuje człowiek, takich jak społeczeństwo, wiedza, tradycja, polityka czy postęp technologiczny.
Początki antropologii ciała Badania nad ciałem w kulturze opisują i porównują praktyki związane z ciałem ludzkim w szerszym kontekście kultury i społeczeństwa. Studia z tego zagadnienia występują w tradycji antropologicznej, socjologicznej i historycznej. Ich zadaniem jest analiza kultury i społeczeństwa w kategoriach ludzkich praktyk cielesnych. Bywają postrzegane jako forma materialistycznej fenomenologii.
Ciało w kulturze współczesnej Współczesna kultura, zarówno ta, którą określa się jako ludową, jak i kultura społeczeństw postindustrialnych, wykorzystuje ciało jako model określonych wycinków rzeczywistości oraz kształtuje wizerunek ciała w taki sposób, aby sprostał wymaganiom całościowej wizji świata. W tym wypadku to już nie ciało modeluje wiedzę i świat, ale to świat i wiedza modelują ciało.
Początki badań etnograficznych Pojawienie się w Europie etnografii skupiło uwagę nauki początkowo na ludach egzotycznych i społecznościach chłopskich, a ważnym aspektem badań stało się opisywanie wyglądu. Zwracano uwagę na strój, ozdoby ciała i jego modyfikacje oraz związane z tym aspekty symboliczne i społeczne, takie jak status danej jednostki, przynależność do grupy, zamożność czy klasa społeczna.
Ciało jako nośnik znaczeń Poprzez ciało następuje swoista pozawerbalna komunikacja. Można tu wymienić choćby język gestów i barwy, w jakie przyozdabia się ciało (np. wojenne, odświętne). Istotna okazała się kolejność zmiany wyglądu (przebijanie, nacinanie, tatuowanie), także w aspekcie rytuałów przejścia (a rite of passage Arnolda van Gennepa), lub aktywność ciała jako narzędzia (fizyczne zajęcia sportowe i artystyczne). Dodatkowo, w obrębie zainteresowań antropologii ciała można wymienić czynności związane z jego wykorzystaniem, takie jak: taniec, medytacja, moda, konsumpcja, obrzędy związane z pochówkiem i inne, w których ciało jest nośnikiem kultury.
Od naturalności do konstruktu kulturowego Do czasu pojawienia się refleksji na temat kulturowego znaczenia ciała ludzkiego (obecnie dodaje się również te zwierzęce, a także „ciało” maszyny) i późniejszego wypracowania metod badawczych, ciało ludzkie traktowane było „naturalnie”. Rozwinięcie tej gałęzi antropologii spowodowało, że ciało zaczęto postrzegać jako nośnik wielu ważnych znaczeń kulturowych, symbolicznych i komunikacyjnych. Znaczenie ciała i kultury ciała (w niemieckim Körperkultur, w duńskim kropskultur) zostało odkryte na początku XX wieku przez kilku antropologów, historyków i socjologów. Zwrócono też uwagę na fakt, że „zachodnia” perspektywa rozdzielająca ciało od umysłu nie ma charakteru uniwersalnego. Wobec tego również normy intelektualne, etyczne, moralne, emocjonalne i estetyczne takiego charakteru nie posiadają. Istnieją różne wyobrażenia i podejścia do ciała (choćby do higieny, sportu, wstydu, seksualności, płci, posiadania ciała itd.) oraz różne metody jego wykorzystywania i traktowania zarówno w ciągu życia, jak i po śmierci. Wymienić tu można także wszelkie praktyki prozdrowotne i medyczne (jak np. chirurgię plastyczną).
Ciało i płeć Dla antropologii, bliższej humanistycznym ideałom niż biologicznej analizie, płeć nie należy wyłącznie do porządku biologii (przez którą płeć rozumiana jest jako cecha fizyczna), lecz także do kultury. Jako pierwsi zauważyli to Margaret Mead, Ruth Benedict i Bronisław Malinowski. W swojej pracy Płeć i charakter Mead stwierdziła, że osobowości obu płci są wytwarzane społecznie. Było to przełomowe i ważne odkrycie w okresie determinizmu biologicznego, gdy powszechnie uważano, że zachowania charakterystyczne dla płci są naturalne. Dzięki temu antropologowie zwrócili uwagę na związek płci i kultury. Późniejsze badania potwierdziły, że wyobrażenia kulturowe i stereotypy w postrzeganiu płci znacząco wpływają na sposoby zachowań niewerbalnych. Również antropologiczne badania kulturowych systemów klasyfikacyjnych, w których płeć stała się jednym z istotnych klasyfikatorów rzeczywistości, zbliżyły się do problematyki języka ciała. Z kolei, zdaniem Marcela Maussa, to właśnie płeć i wiek są podstawowymi kategoriami, które decydują o sposobach posługiwania się ciałem.
Szkoły i zainteresowania badawcze W 1980 roku szkoła skupiająca się na badaniach ciała w kulturze rozpowszechniła się, szczególnie w związku (i krytycznej relacji) ze studiami między innymi nad sportem – o czym więcej będzie w dalszej części artykułu. Badania nad kulturowym aspektem ciała zostały wprowadzone na duńskich uniwersytetach oraz akademiach, które współpracowały z badaczami nordyckimi, europejskimi oraz wschodnioazjatyckimi. Studia nad kulturowym aspektem ciała obejmują studia tańca, gry (jako sztuki), gry jako zabawy, zajęcia rekreacyjne, sport i inne formy kultury ruchu. Kierunek studiów kultury ciała zbliża się do studiów z zakresu antropologii medycznej, nawyków pracy, płci i kultur seksualnych, mody i dekoracji ciała (w tym przebijania i tatuażu), festynów, popularnych świąt oraz – bardziej ogólnie – do popularnych nauk o kulturze.
Badania nad kulturowym aspektem ciała okazały się przydatne i, na przykład poprzez nauki o sporcie, weszły do szerszej dyskusji historycznej i socjologicznej – na poziom podmiotowości społeczeństwa obywatelskiego, państwa i rynku.
Wczesne badania nad ciałem i kulturą w odniesieniu do sportu Od początku XX wieku socjologowie i filozofowie zaczęli dostrzegać znaczenie ciała, zwłaszcza Norbert Elias ze szkoły frankfurckiej, a także niektórzy przedstawiciele fenomenologii. Później Michel Foucault, Pierre Bourdieu oraz stuttgarcka szkoła Historical Behaviour Studies stali się ważną inspiracją dla nowych badań nad kulturą ciała.
Socjolog Norbert Elias (1939) napisał pierwszy tekst socjologiczny, w którym umieścił ciało i praktyki z nim związane w centrum analizy. Opisał zmiany, jakie zaszły w zachowaniu przy stole, wstydu i przemocy – od średniowiecza do nowożytnego społeczeństwa – jako proces cywilizacyjny. Później Elias (1989) badał kulturę pojedynku w Prusach za czasów Wilhelma. Figuratywna socjologia ciała Eliasa okazała się szczególnie przydatna w badaniach nad sportem (Elias/Dunning 1986; Eric Dunning i in. 2004). Jego koncepcja „procesu cywilizacji” spotkała się jednak z krytyką ze strony antropologii porównawczej, zwłaszcza w kontekście praktyk cielesnych (Duerr 1988/2005).
Frankfurcka Szkoła Teorii Krytycznej z kolei skierowała uwagę na ciało z perspektywy marksistowskiej i freudowskiej. Max Horkheimer i Theodor Adorno (1947) opisali zachodnich „oświeconych dialektyków”, umieszczając ich w podziemnej historii ciała. Historia ta ukazuje przekształcanie organizmu – od ciała żywego do martwego – w towar w systemie kapitalistycznym. Młodsze pokolenie szkoły frankfurckiej rozpoczęło neomarksistowską krytykę sportu (Rigauer 1969) oraz opracowało alternatywne metody badania ruchu i kultury fizycznej (Lippe 1974; Moegling 1988). Studia historyczne nad ciałem w pracy przemysłowej (Rabinbach 1992), transporcie (Schivelbusch 1977), faszystowskiej estetyce (Theweleit 1977) czy też filozofia przestrzeni (Peter Sloterdijk 1998/2004) miały swoje korzenie w tym krytycznym podejściu.
Filozoficzna fenomenologia również zwróciła uwagę na ciało. Helmuth Plessner (1941) badał śmiech i płacz jako fundamentalne formy ludzkiej ekspresji. Maurice Merleau-Ponty (1945) umieścił ciało w centrum ludzkiego istnienia jako sposób doświadczania świata, podważając tym samym tradycyjny podział na ciało i umysł René Descartes’a. Gaston Bachelard (1938) przybliżył cielesne istnienie poprzez fenomenologię żywiołów i przestrzeni, począwszy od „psychoanalizy ognia”.
Na gruncie tradycji fenomenologicznej Michel Foucault (1975) analizował konfiguracje wiedzy o społeczeństwie po 1800 roku, wprowadzając koncepcję nowoczesnej panoptycznej kontroli (Panopticon). Ciało pojawiło się jako obiekt dyscypliny wojskowej, a panoptykon jako mechanizm prowadzący do „biopolityki władzy”. Podejście Foucaulta wywarło szczególny wpływ na badania nad przestrzenią i architekturą (Vertinsky / Bale 2004), a także na studia dyscyplin gimnastycznych i sportowych (Vigarello 1978; Barreau/Morne 1984; Vertinsky / McKay 2004). Podczas gdy Foucault koncentrował się na strategiach władzy odgórnej, Pierre Bourdieu skupił się na oddolnych, społeczno-cielesnych praktykach.
Analizując zagadnienie „klasy ciała”, Pierre Bourdieu (1966/67) sformułował wpływowe pojęcie habitusu – wzorca wypracowanego i utrwalonego przez praktykę społeczną, widocznego m.in. w różnorodnych formach gustu oraz cechach wyglądu ciała. Niektórzy jego uczniowie zastosowali tę koncepcję w badaniach nad sportem i gimnastyką (Defrance 1987). W Niemczech wpływy fenomenologii w badaniach nad miejscem ciała w kulturze znalazły swoje odzwierciedlenie w studiach historycznych. Stuttgarcka szkoła Studiów Historycznych nad Zachowaniem, działająca od 1971 roku, koncentrowała się na gestach, śmiechu, sztukach walki, sporcie i tańcu, wykorzystując je do analizy przemian społecznych i różnic między kulturami europejskimi i pozaeuropejskimi (Nitschke 1975, 1981, 1987, 1989, 2009; Henning Eichberg 1978).
Podejścia te spotkały się z nowymi teoriami w latach 70. i 80., kiedy humaniści rozwinęli szerszy zakres zainteresowań ciałem. Socjologowie, historycy, filozofowie, antropolodzy oraz badacze sportu i nauk medycznych spotkali się, by mówić o „powrocie ciała” lub jego ponownym pojawieniu się (Kamper / Wulf 1982). To nowe zainteresowanie ciałem szybko przekształciło się w pojęcie kultury ciała.
Słowo i pojęcie „kultury ciała” – alternatywna praktyka Termin kultura ciała pojawił się po raz pierwszy około 1900 roku. W tamtym czasie oznaczał określoną formę praktyk fizycznych. Tzw. „reforma życia” (niem. Lebensreform), mająca na celu powrót do „naturalnego trybu życia”, ukierunkowana była na nowe aktywności cielesne. Stanowiło to nowy obszar rozwoju osobistego, niezależny od tradycyjnej gimnastyki i sportu. Głównymi elementami tego „trzeciego sektora” kultury ruchu były: nudyzm, rytmiczno-ekspresyjna gimnastyka, joga, „budowanie” ciała (Wedemeyer-Kolwe 2004), a także nowa forma młodzieżowej wędrówki.
Termin ten pojawia się jako złożony, choć zróżnicowany znaczeniowo konstrukt w różnych językach: w języku niemieckim jako Körperkultur, w angielskim jako „physical culture”, we francuskim „culture corporelle”, a w języku duńskim jako kropskultur. Inspiracja ruchem „kultury ciała” dała początek wczesnym badaniom nad pozycją ciała, postawą i ruchem w ujęciu historycznym (Gaulhofer 1930; Marcel Mauss 1934).
W środowisku niemieckich socjalistycznych pracowników fizycznych pojęcie Körperkultur zajmowało istotne miejsce. Koncepcja ta stała się również częścią rosyjskiego socjalizmu, gdzie „fiskultura” stanowiła alternatywę dla burżuazyjnego sportu. Łączyła ona rewolucyjne frakcje wokół estetycznego nurtu Proletkult, zorientowanego prozdrowotnie i higienicznie (Riordan 1977). W późniejszym okresie stalinizm wprowadził inne rozumienie pojęcia „sportu i kultury ciała”, które zakorzeniło się w krajach bloku wschodniego po 1945 roku.
Gdy w 1968 roku ruch studencki reaktywował myśl marksistowską w Zachodnich Niemczech, pojęcie „kultury ciała” – Körperkultur (w USA: „kultura somatyczna”) – zostało ponownie wprowadzone do dyskursu sportowo-krytycznego, jednak zyskało nowe wymiary analityczne.