Okres państwa patrymonialnego W okresie polskiego państwa patrymonialnego, które miało miejsce w X-XIII wieku, dochody panującego państwa miały oparcie w tzw. prawie książęcym, wywodzące się z okresu rodowo-plemiennego, w którym ludność ponosiła na potrzeby wspólne pewne ciężary materialne i osobiste, przejęte i rozbudowane następnie przez panujących. Wszelkie świadczenia z prawa książęcego miały początkowo formę danin w naturze, później przemieniły się w formę świadczeń pieniężnych i osobistych. Można tu przytoczyć przykład związany z tym rodzajem świadczeń ludności na rzecz panującego, w XI i na początku XII wieku danina z gospodarstwa chłopskiego, nazywana podwornym, na Mazowszu i Kujawach – podymnym, a potem powszechnie poradlnym, gdyż uiszczano je proporcjonalnie do liczby używanych w gospodarstwie zaprzęgów. Na samym początku danina ta była uiszczana w nierogaciźnie, później również i w bydle rogatym oraz w owcach, następnie w zbożu. Narzac, czyli odpowiednie nacięcie na dwu przystających do siebie kijach, z których jeden pozostawał u podatnika, a drugi zabierał poborca, był dowodem uiszczenia owego podatku, prymitywną formą kwitu skarbowego.

Mieszczanie byli obciążeni tzw. szosem, czyli świadczeniem pieniężnym nakładanym w sposób ryczałtowy przez rady miejskie na posiadaczy posesji w mieście. Z biegiem czasu do tego podatku zaczęto wprowadzać elementy konstrukcji podatku dochodowego oraz pogłównego mającego charakter bardziej uniwersalny. Jak czytamy w Rocznikach Jana Długosza, za panowania Kazimierza Odnowiciela papież Benedykt IX: „Wysyła, zatem do króla Kazimierza osobnego nuncyusza, z żądaniem: ażeby według obietnicy posłów Polskich, którzy usilnemi prośbami wyjednali od Stolicy Apostolskiej dla króla swego dyspensę i stosownie do przyjętego zobowiązania, kazał oddawać corocznie na ręce poborców Apostolskich pogłówne ze wszystkich krajów królestwa Polskiego, tak obecnie posiadanych jako i później zdobyć się mających, na dochód Świętego Piotra i jego następców biskupów Rzymskich.” Ów podatek zaczęto również pobierać od mieszczan nieposiadających widocznego majątku nieruchomego, a prowadzących zarobkową działalność rzemieślniczą czy handlową. W większych miastach spowodowało to następnie wyodrębnienie się trzech oddzielnych podatków: Szosu jako podatku związanego z nieruchomościami miejskimi Odrębnego podatku od dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej Pogłównego, podatku osobistego nakładanego na określone kategorie ludności miejskiej

Danina opolna, uiszczana w formie zryczałtowanej w postaci jednej krowy lub jednego wołu od opola jako całości była osobnym świadczeniem. Do owego okresu możemy również zaliczyć stróżę – obowiązek dostarczenia stróżów do pilnowania grodów czy dworów panującego, w miarę upływu czasu stróża przekształciła się w świadczenie pieniężne oraz stan – czyli stacje, obowiązek dostarczenia kwater i utrzymania dla panującego i jego dworu oraz urzędników w czasie objazdów po kraju. Od czasów Kazimierza Wielkiego podatki zaczęto płacić pieniędzmi. Od 1338 roku mennica państwowa rozpoczęła wybijanie srebrnego grosza na wzór grosza praskiego. Grosz za czasów Kazimierza miał niezłą wartość, szacuje się, że jeden człowiek mógł się za niego żywić przez 6 dni.

Okres monarchii stanowej i Rzeczypospolitej szlacheckiej W Polsce rozdział skarbca królewskiego (fiskusa) od skarbca publicznego (aerarium) dokonał się w XIV w. za sprawą Ludwika Węgierskiego. Uformowanie się stanu szlacheckiego spowodowało, iż od drugiej połowy XIV wieku szlachta na okres przeszło 400 lat uzyskała cały szereg przywilejów ogólnych zwalniających ją od płacenia podatków. Odtąd o ich wysokości oraz zakresie decydował nie król, a ciało ustawodawcze. W 1355 r. w Budzie został wydany pierwszy taki ogólnopaństwowy przywilej przez Ludwika Węgierskiego, który desygnował go jako król polski. Przyrzekł m.in. nie pobierać podatków nadzwyczajnych ponad przyjętą normę zwyczajową. Załamanie się silnej władzy monarszej oraz utrwalanie podziałów podatkowych społeczeństwa przejawiło się najpełniej w przywilejach generalnych z 1374 w Koszycach (dla szlachty) oraz w 1381 r. (dla duchowieństwa). Owe przywileje znosiły wszelkie obciążenia podatkowe szlachty i duchowieństwa, wprowadzając zasadniczo wolność podatkową tych dwu stanów, z wyjątkiem 2 groszy łanowego od każdego łana w dobrach rycerskich i biskupich oraz 4 groszy od łana w innych dobrach duchowych.

Od XIV wieku pojawiła się nowa jakość w polskich podatkach. W przypadku gdy król, chcąc nałożyć nowy podatek na potrzeby publiczne, mógł to uczynić tylko za zgodą obu stanów. Dzięki temu szlachta oraz duchowieństwo mogło wywierać wpływ na politykę państwa oraz inne czynniki w państwie. Tu po raz pierwszy mamy do czynienia z demokracją szlachecką, a raczej z przesłanką do wykształcenia się takiego systemu parlamentarnego. Wprowadzony w 1456 r. podatek od czynszów dzierżawnych oraz wprowadzone w 1520 r. tzw. jednorazowe pogłówne szlacheckie miały charakter dochodów nadzwyczajnych, niestałych.

Pobór nadzwyczajnego podatku poradlnego (łanowego) wymagał odrębnej uchwały sejmików lub Sejmu. W przypadku większych potrzeb państwa uchwalano pobór łanowego w wysokości dwu- lub trzykrotnej. Co do podatników, byli w tym okresie chłopi z wsi królewskich, szlacheckich i duchownych, a podstawą wymiaru był rejestr poborowy w 1578 r. stosowany z niewielkimi korektami do końca XVIII w. Wysokość podatku była zależna od podatnika oraz od potrzeb państwa. Od czasów przywilejów koszyckich utrwaliła się obowiązująca i obecnie podstawowa konstytucyjna zasada ustawodawstwa podatkowego, iż obowiązek podatkowy mogą kreować tylko i wyłącznie ustawy sejmowe.

Kryzys finansowy państwa, przejawiający się w zmniejszaniu stałych podatków, spowodował w połowie XVII wieku zastąpienie dotychczasowego podatku łanowego podatkiem podymnym, by z kolei ustąpić miejsca podatkowi zwanemu pogłównym, od głowy. Jednocześnie w tym okresie pojawiły się w Polsce podatki pośrednie, z obciążeniem ukrytym w cenie towarów, takie jak akcyza, czopowe i szelężne.

Akcyza pojawiła się w latach 1656–1659 i 1673 r. jako podatek powszechny, wymierzany od obrotu w postaci procentu wartości towarów sprzedawanych na rynku przerzucany w cenie towarów na konsumentów. Wprowadzono ją początkowo w miastach królewskich i duchownych, a następnie również od sprzedaży na rynkach wiejskich. Stawka owej akcyzy wynosiła 6,6%, przyniosła ona w 1673 r. przeszło 400 000 zł dochodów dla skarbu państwa. Mimo iż akcyza stała się najważniejszym podatkiem w tym czasie, wskutek oporu szlachty nie stała się podatkiem stałym, choć podejmowano próby tego rodzaju.

Czopowe, płacone przez mieszczan od wyrobu i szynkowania piwa, miodu, wina oraz gorzałki. W 1658 roku wpływy z podatku czopowego przeszły do skarbów wojewódzkich, w jego miejsce wprowadzono w 1673 r. nowy państwowy podatek od napojów alkoholowych – tzw. dziesiątego szeląga, czyli szelężne. Początkowo według zamierzeń ustawodawcy miał to być podatek o charakterze powszechnym, obciążający każdą sprzedaż.

Hiberna, zwana też „chlebem zimowym” była podatkiem celowym płaconym przez posiadaczy dóbr królewskich i kościelnych, a przeznaczonym na utrzymanie wojska. Miała ona stanowić ekwiwalent za uwolnienie tych dóbr od kwaterunków wojskowych w okresie zimy. Hiberna była dość uciążliwa nie tylko z uwagi na wysokość, ale głównie dlatego, że jej poborem zajmowało się samo wojsko, często nieopłacana była okazją do wielu nadużyć.

Kwarta, uchwalona przez Sejm w 1563 r., wysokość pobieranego podatku dla poszczególnych dóbr, miano ją ustalać na podstawie specjalnej lustracji przeprowadzanej do 5 lat. Stosunkowo często kwarta spadała do kwinty lub jeszcze niżej, gdyż dochody z królewszczyzny były traktowane najczęściej jako uposażenie urzędników państwowych lub dożywotnie zabezpieczenie osób zasłużonych.

Podsumowując: od XV wieku dzięki przywilejom nadawanym przez kolejnych władców szlachta zyskała realny wpływ na ustanawianie podatków. Polski system podatkowy monarchii stanowej i Rzeczypospolitej szlacheckiej (okres 1320-1764) nie obciążał wszystkich stanów w jednakowym stopniu, nie realizował wiec idei powszechności opodatkowania ani równości opodatkowania poszczególnych stanów. Podatki cechował duży stopień płynności. Uchwalone podatki z reguły nie miały charakteru stałego, były zmieniane czy znoszone na kolejnych sejmach i nie stanowiły dostatecznego zabezpieczenia podstaw działalności finansowej państwa.

Reformy podatkowe końca XVIII wieku thumb|Suma wszystkich podatków według województw Rzeczypospolitej, według tabeli Fryderyka Józefa Moszyńskiego z 1790 roku thumb|Wysokość ofiary 10. grosza według województw Rzeczypospolitej, oparta na tabeli Fryderyka Józefa Moszyńskiego z 1790 roku I rozbiór Polski spowodował m.in. znaczne zmniejszenie się i tak wątłych poprzednio podstaw finansowych państwa. Dlatego, krótko po I rozbiorze zdecydowano się na zmiany w opodatkowaniu bezpośrednim i pośrednim. Dawne łanowe zastąpiono nowym podatkiem podymnym ze wszystkich dóbr, łącznie ze szlacheckimi. Nowym podatnikiem uczyniono właścicieli domów, a przedmiotem opodatkowania były domy posiadające komin. Stawki podatkowe zostały zróżnicowane, zależały przede wszystkim od rodzaju i położenia budynku: w miastach stawki wynosiły do 16 zł od komina, a na wsiach 5-7 zł. Od podymnego zwalniano szpitale, domy plebańskie, szkoły, browary, kuźnie, słodownie i cegielnie.

Hibernę zastąpiono półpodymnym. Zrezygnowano przy tym z ryczałtowej wysokości pogłownego żydowskiego oraz jego repartycji, obciążając wszystkich Żydów podatkiem od głowy, z wyłączeniem dzieci poniżej 1 roku życia. Wymagało to stworzenia odpowiednich rejestrów przez rabinów i ściągania tego podatku za pośrednictwem kahałów.

W 1775 roku zmieniono podatek czopowy na podatek od soli, wobec utraty w wyniku rozbiorów żup solnych, pobierany według stałych stawek od beczki.

Sejm Czteroletni podejmował dalsze reformy podatkowe by naprawić podstawy finansowe I Rzeczypospolitej. W 1788 roku sejm uchwalił dobrowolną ofiarę na naglące potrzeby ojczyzny, czyli na wojsko, która miała wszelkie cechy świadczenia podatkowego. Sejm nakazał ponadto płacenie drugiego podymnego, tzw. protunkowego, które to świadczenie przedstawiano jako przymusową i tymczasową pożyczkę wewnętrzną dla państwa. Zdecydowano się również na wprowadzenie opłaty stemplowej od nadawania wszelkich urzędów duchownym i świeckim od orderów, indygentów i nobilitacji. W 1775 r. wprowadzono nowy podatek pośredni od tytoniu i tabaki, przy czym tytoń sprzedawany z własnych dóbr w stanie surowym do dalszej obróbki był wolny od opodatkowania.

W 1789 r. uchwalono tzw. ofiarę wieczystą na powiększenie sił krajowych jako podatek od szlachty i duchowieństwa, którego nie wolno było przerzucać na poddanych. Ofiara ta stanowiła pierwowzór przyszłych podatków dochodowych, gdyż nawiązywała do dochodu jako podstawy opodatkowania. To właśnie ofiara wieczysta była odstępstwem od dotychczasowej zasady wolności podatkowej szlachty.

Szczególnym przełomem w owym czasie była Konstytucja 3 Maja 1791 roku, w której jako w drugiej konstytucji na świecie wprowadzono w praktyce zasadę trójpodziału władzy i potwierdzono jednocześnie, iż wyłącznie Sejm jako władza prawodawcza jest uprawniony do stanowienia podatków obowiązujących na okres bliżej nieoznaczony. Właśnie to wyróżniało Polskę przez wieki na tle pozostałych państw Europy, które nie miały zasadniczo demokratycznych rządów tylko monarchię absolutną, a o obciążeniach społeczeństwa podatkami decydował wyłącznie panujący władca.

System podatkowy II Rzeczypospolitej Unifikacja systemu podatkowego