Świerklaniec – gmina wiejska w Polsce, położona w północnej części województwa śląskiego, w powiecie tarnogórskim. Siedzibą gminy jest wieś Świerklaniec. Gmina obejmuje cztery sołectwa: Świerklaniec, Nakło Śląskie, Nowe Chechło i Orzech.
Gmina leży na obszarze Garbu Tarnogórskiego, będącego częścią Wyżyny Śląskiej, w rejonie doliny rzeki Brynicy. Na jej terenie znajdują się m.in. Park w Świerklańcu, Pałac Kawalera, Pałac Donnersmarcków w Nakle Śląskim, Zbiornik Kozłowa Góra oraz Jezioro Chechło-Nakło.
Według danych prezentowanych przez urząd gminy powierzchnia gminy wynosi 44,63 km², a liczba ludności 13 018 osób.
Położenie
Gmina Świerklaniec jest położona w południowo-wschodniej części powiatu tarnogórskiego. Graniczy z miastami Tarnowskie Góry, Miasteczko Śląskie, Piekary Śląskie i Radzionków oraz z gminami Ożarowice w powiecie tarnogórskim i Bobrowniki w powiecie będzińskim.
Obszar gminy obejmuje tereny o charakterze podmiejskim, wiejskim, leśnym i rekreacyjnym. Istotnymi elementami krajobrazu są kompleksy leśne, dolina Brynicy, Zbiornik Kozłowa Góra oraz Zalew Nakło-Chechło.
Historia
Początki osadnictwa na obszarze obecnej gminy Świerklaniec sięgają średniowiecza. Według informacji publikowanych przez gminę najstarsze wzmianki dotyczące wsi Orzech pochodzą z 1277 roku, a istotnym wydarzeniem dla rozwoju tych ziem było ufundowanie zamku w Świerklańcu przez księcia oleśnickiego Konrada II w drugiej połowie XIV wieku.
W okresie nowożytnym i w XIX wieku zasadniczą rolę w dziejach miejscowości położonych na terenie dzisiejszej gminy odegrał ród Henckel von Donnersmarck. Z jego działalnością związane były dobra świerklanieckie, założenie pałacowo-parkowe w Świerklańcu, pałac w Nakle Śląskim, obiekty sakralne, gospodarcze i opiekuńcze.
Wieś gminna Świerklaniec została utworzona 1 października 1924 roku ze zlikwidowanego obszaru dworskiego ŚwierklaniecRozporządzenie Śląskiej Rady Wojewódzkiej z dnia 9 września 1924 r. w przedmiocie zniesienia obszarów dworskich w powiecie Tarnowskie Góry, „Dziennik Ustaw Śląskich”, R. III, nr 21, poz. 86, 03.10.1924.. W latach międzywojennych i powojennych następowały dalsze zmiany administracyjne dotyczące miejscowości wchodzących obecnie w skład gminy.
Gmina zbiorowa Świerklaniec powstała w grudniu 1945 roku w powiecie tarnogórskim, w ówczesnym województwie śląskim, później śląsko-dąbrowskimRozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 r., „Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki”, nr 34, Katowice, 22 grudnia 1945.. Według stanu z 1 stycznia 1946 roku obejmowała cztery gromady: Kozłową Górę, Nakło, Orzech i Świerklaniec.
W 1954 roku gminę zniesiono w związku z reformą administracyjną wprowadzającą gromady w miejsce gmin. Na obszarze obecnej gminy funkcjonowały wówczas m.in. gromada Świerklaniec, gromada Nakło oraz jednostki obejmujące sąsiednie miejscowości.
Gminę Świerklaniec reaktywowano 1 stycznia 1973 roku. W jej skład weszły obszary sołectw Chechło Nowe, Orzech i ŚwierklaniecUchwała nr XX/99/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie katowickim, „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach”, nr 12, poz. 103, 20 grudnia 1972.. W latach 1973–1977 obok niej funkcjonowała także gmina Nakło, której siedzibą było Nakło Śląskie. Po zmianach administracyjnych Nakło Śląskie znalazło się w granicach gminy Świerklaniec.
W latach 1975–1998 gmina administracyjnie należała do województwa katowickiego. 1 stycznia 1992 roku część obszaru wsi Nakło, o powierzchni 62 ha, została włączona do Tarnowskich Gór.
Miejscowości i części wsi
Gmina Świerklaniec obejmuje cztery wsie, które tworzą zarazem cztery sołectwa:
Świerklaniec – siedziba gminy; Nakło Śląskie; Nowe Chechło; Orzech.
mały|Podział administracyjny gminy Świerklaniec
Urzędowymi integralnymi częściami miejscowości są: Bizja – część wsi Świerklaniec; Ostrożnica – część wsi Świerklaniec; Wapienniki – część wsi Nakło Śląskie.
W źródłach historycznych i lokalnych występują również nazwy dawnych lub nieurzędowych części miejscowości, m.in. Stare Chechło, Żabieniec, Kolonia Nakło i KowalikiMapa szczegółowa Polski 1:25 000, ark. P47-S28-A, Tarnowskie Góry, 1933; Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt), ark. 5579, Tarnowitz, 1940..
Powierzchnia i użytkowanie terenu
Powierzchnia gminy wynosi 44,63 km². Gmina stanowi ok. 6,9% powierzchni powiatu tarnogórskiego.
Znaczną część obszaru gminy zajmują lasy i tereny zielone. Ważne elementy krajobrazu stanowią także zbiorniki wodne oraz założenia parkowe, w tym Park w Świerklańcu, będący pozostałością dawnego zespołu rezydencjonalnego rodu Henckel von Donnersmarck.
Demografia
Według danych z Narodowego Spisu Powszechnego 2021 gmina Świerklaniec liczyła 12 611 mieszkańców. Kobiety stanowiły 51,2% ludności, a mężczyźni 48,8%.
+ Ludność gminy Świerklaniec według NSP 2021 Opis Liczba Udział Ludność ogółem 12 611 100% Kobiety 6461 51,2% Mężczyźni 6150 48,8%
Według danych meldunkowych publikowanych przez urząd gminy, na koniec 2025 roku w gminie było zameldowanych 12 533 mieszkańców, w tym 6460 kobiet i 6073 mężczyzn.
Transport
Przez gminę przebiega droga krajowa nr 78, łącząca m.in. Tarnowskie Góry, Świerklaniec, Pyrzowice i Siewierz. Istotne znaczenie mają także droga wojewódzka nr 911 oraz droga wojewódzka nr 912, łączące gminę z Piekarami Śląskimi, Radzionkowem i okolicznymi miejscowościami.
Przez Nakło Śląskie przebiega linia kolejowa nr 131, przy której znajduje się stacja kolejowa Nakło Śląskie. Linia ta stanowi część tzw. Magistrali Węglowej.
Komunikację autobusową na terenie gminy organizuje Zarząd Transportu Metropolitalnego. W 2023 roku w Świerklańcu otwarto centrum przesiadkowe przy ulicy Parkowej, obsługujące linie autobusowe kursujące w kierunku m.in. Tarnowskich Gór, Bytomia, Piekar Śląskich, Pyrzowic i Miasteczka Śląskiego.
Oświata
Na terenie gminy działają szkoły podstawowe i placówki wychowania przedszkolnego. Szkoły podstawowe funkcjonują w Świerklańcu, Nakle Śląskim, Nowym Chechle i Orzechu. W Nakle Śląskim działa również ponadpodstawowa placówka kształcenia rolniczego.
Do najważniejszych placówek oświatowych należą: Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Świerklańcu; Szkoła Podstawowa im. Kai Mireckiej w Nakle Śląskim; Szkoła Podstawowa im. Królowej Jadwigi w Nowym Chechle; Zespół Szkolno-Przedszkolny im. Rodziny Wieczorków w Orzechu; Zespół Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego w Nakle Śląskim.
Kultura
W gminie działa Gminny Ośrodek Kultury oraz placówki biblioteczne. W Nakle Śląskim znajduje się Centrum Kultury Śląskiej w Nakle Śląskim, działające w dawnym pałacu Donnersmarcków. Instytucja prowadzi działalność wystawienniczą, edukacyjną i kulturalną, związaną m.in. z dziedzictwem regionu i historią Górnego Śląska.
Sport
Na terenie gminy działają kluby i stowarzyszenia sportowe prowadzące zajęcia m.in. w zakresie piłki nożnej, sportów walki, kajakarstwa, koszykówki, jeździectwa i rekreacji wodnej. Do lokalnych klubów piłkarskich należą m.in. LKS Unia Świerklaniec, LKS Przyszłość Nowe Chechło, Sokół Orzech i Orzeł Nakło Śląskie.
Ważnym obszarem rekreacji sportowej jest Zalew Nakło-Chechło, wykorzystywany m.in. do wypoczynku, sportów wodnych i rekreacji sezonowej.
Zabytki i dziedzictwo kulturowe
Na terenie gminy znajdują się obiekty związane z historią rodu Henckel von Donnersmarck, architekturą rezydencjonalną, sakralną i poprzemysłową. Do najważniejszych należą:
Park w Świerklańcu – park krajobrazowy związany z dawną rezydencją Donnersmarcków; Pałac Kawalera w Świerklańcu; Kościół Dobrego Pasterza w Świerklańcu z mauzoleum Donnersmarcków; relikty pałacu w Świerklańcu, zwanego Małym Wersalem; relikty zamku w Świerklańcu; Pałac Donnersmarcków w Nakle Śląskim; Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Nakle Śląskim; Romantyczne ruiny w Orzechu; wapienniki w Nakle Śląskim.
Część obiektów znajduje się w rejestrze zabytków, część w gminnej ewidencji zabytków albo jest opisywana jako lokalne dziedzictwo historyczne.
Rekreacja i turystyka
Do najważniejszych terenów rekreacyjnych gminy należą Park w Świerklańcu, Zalew Nakło-Chechło oraz okolice Zbiornika Kozłowa Góra. Park w Świerklańcu pełni funkcję spacerową i rekreacyjną, a jednocześnie jest miejscem ekspozycji dziedzictwa dawnego założenia rezydencjonalnego Donnersmarcków.
Zbiornik Kozłowa Góra został wybudowany w latach 1935–1939 i pełni funkcję zbiornika wodociągowego oraz przeciwpowodziowego. Jezioro Chechło-Nakło powstało w wyniku zalania dawnego wyrobiska piasku podsadzkowego i jest wykorzystywane jako teren wypoczynkowy.
Sąsiednie gminy
Bobrowniki Miasteczko Śląskie Ożarowice Piekary Śląskie Radzionków Tarnowskie Góry
Zobacz też
Świerklaniec Nakło Śląskie Nowe Chechło Orzech (województwo śląskie) Park w Świerklańcu Jezioro Chechło-Nakło Zbiornik Kozłowa Góra Henckel von Donnersmarck
Przypisy
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona Gminy Świerklaniec Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Świerklaniec Gmina Świerklaniec w portalu samorządowym gov.pl