Dobór płciowy – szczególna forma doboru naturalnego, zespół czynników wpływających na sukces rozrodczy związanych z interakcjami pomiędzy osobnikami biorącymi udział w rozrodzieH.Krzanowska i inni, Zarys mechanizmów ewolucji, PWN,1997, s.241..

Dobór płciowy to zróżnicowanie liczby potomstwa, wynikające z konkurencji o dostęp do partnera płciowego. Większość współczesnych badaczy uważa, że dobór płciowy to forma(rodzaj) doboru naturalnego, a nie, jak pierwotnie uważał Darwin,oddzielny mechanizm ewolucji. Dobór naturalny może wynikać czasami właśnie i wyłącznie z różnic w rozrodczości, a nie przeżywalności, i wtedy mówimy o doborze płciowymD.Futuyma, Ewolucja,WUW,Warszawa,2008,s.253..

Czynniki doboru płciowego Współcześnie wyróżnia się dwa czynniki wpływające na dobór płciowy:

konkurencję o partnera seksualnego (dobór wewnątrzpłciowy); wybiórczość względem partnera seksualnego (dobór międzypłciowy)A.Łomnicki, Ekologia ewolucyjna, PWN,2013,epub. Rozdział.7.3..

Wyjaśnienie mechanizmu doboru płciowego

Postulat Darwina Dobór płciowy został zaproponowany przez Karola Darwina w jego dziele O powstaniu gatunków jako wytłumaczenie pochodzenia ekstrawaganckich i kosztownych cech takich jak poroże u jeleniowatych czy zachowań jak budowanie altan przez altanniki u organizmów żywych zwanych cechami epigametycznymi. Darwin wyjaśnił ich powstanie konkurencją samców i wybiórczością samic.

Paradoks tokowiska Najlepszą strategią rozrodczą jest dobieranie dokładnie takich partnerów, jacy mają najlepsze z ekologicznego punktu widzenia cechy, ponieważ gusta wybierającego lub wybierającej jednocześnie same podlegają doborowi ze względu na trafność wyborów, do jakich dokonywania prowokują. To pozornie wykluczało możliwość powstawania w wyniku doboru naturalnego cech nieprzydatnych czy niekorzystnych. Tymczasem dobór naturalny od początku był teorią mającą wyjaśnić powstanie cech, które wydawały się niepotrzebne czy szkodliwe.

Hipoteza upośledzenia i eksperyment Anderssona Dopiero hipoteza handicapu (upośledzenia) Amoca Zahaviego w 1975 roku zaproponowana wiarygodne rozwiązanie tego paradoksu, a opracował je precyzyjnie dopiero Alan Grafen.

Idea doboru płciowego została ogólnie zaakceptowana jako teoria naukowa dopiero po ukazaniu się w 1982 r. przełomowej, eksperymentalnej pracy Malte Anderssona. Wykazała ona istnienie wyboru dokonywanego przez samicę i ukierunkowanego na drugorzędowe cechy samca, dokumentując tym samym zachodzenie doboru płciowego. Poprzez eksperymentalną manipulację długością piór ogonowych samców wikłacza olbrzymiego (Euplectes progne), ptaków z rodziny wikłaczowatych, Andersson udokumentował, że osobniki z dłuższymi piórami mają większe szanse na zdobycie samicy. Od tego czasu wykazano eksperymentalnie istnienie doboru płciowego u różnych gatunków.

Wyjaśnienie preferencji wobec cech obniżających dostosowanie Pojawiły się też rozmaite hipotezy wyjaśniające preferencje wobec cech epigametycznych obniżających dostosowanie do środowiska (np. jaskrawych barw, zwracających uwagę drapieżników, kosztownych w wytworzeniu ozdób, pogarszających zarazem zdolność ucieczki ich posiadacza, itp.). Do ważniejszych należą: hipoteza atrakcyjnych synów. Zgodnie z nią, kiedy w wyniku przypadku większość samic posiądzie gust skłaniający do preferowania danej cechy, dla reszty samic każda mutacja upodabniająca ich gusta do gustu większości będzie dla nich korzystna. W ten sposób tłumaczy się w ramach tej hipotezy rozprzestrzenienie takiego gustu w całej populacji i co ważniejsze, utrzymanie się go (gdyby nie istniał żaden mechanizm zapobiegawczy, gust taki jako cecha obojętna czy szkodliwa powinien naturalnie zaniknąć). Samicom miałoby się opłacać posiadać taki gust jak większość, gdyż zgodnie z tym większościowym gustem a) dobrałyby one sobie partnera i spłodziły z nim syna podobnego do ojca, a więc posiadającego cechy podobające się większości b) po większości samic gust dziedziczyłaby liczniejsza grupa córek niż po mniejszości, Hipoteza pasożtnicza Hamiltona-Zuk(1982)-cechy epigametyczne nie mogą być dobrze rozwinięte przez osobniki obciążone pasożytami. Zatem bogato rozwinięte ornamenty epigametyczne są wskaźnikiem zdrowia danego osobnika, zaś brak tych cech może świadczyć o obciążeniu pasożytami i dlatego samice powinny unikać samców nie mających takich cech (wariant tzw. hipotezy dobrych genów). hipoteza handicapu. Zgodnie z nią samcom miałoby się opłacać „reklamować” swoją sprawność pewnym stopniem upośledzenia relatywnym do tej sprawności. Samiec, który przeżył z upośledzającą cechą, musiał wykazać się zdrowiem i sprawnością, przy czym zdrowie to i sprawność muszą być relatywne do upośledzenia (przesadzać z „reklamą” nie opłaca się, gdyż pod względem doboru naturalnego traci się więcej niż pod względem doboru płciowego). Upośledzająca cecha jest więc dla samicy prostą i dostępną informacją o zdrowiu samca (np. organów wewnętrznych nie widać).

Przewagi hipotezy upośledzenia O przyjęciu teorii handicapu i odrzuceniu wcześniejszej hipotezy atrakcyjnych synów decydować mają trzy czynniki: 1) sprzeczność hipotezy atrakcyjnych synów z ogólną teorią doboru naturalnego 2) dane empiryczne 3) brak konkluzywności hipotezy atrakcyjnych synów. Początkowo każda nowa cecha (np. przeciwstawny kciuk, pierwsze skrzydła, pierwsze płuca itd.) jest niepreferowana przez większość (wszystkie) samic, bo skłonność do niej nie miała jeszcze czasu się pojawić. Gdyby istniało sprzężenie zwrotne powodujące, że samice po podjęciu „decyzji” o tym, że jakaś cecha niekorzystna się im podoba, wzmacniały się w tej „decyzji”, nowe cechy nie mogłyby się rozprzestrzeniać, nawet gdyby były korzystniejsze od zastanych. Dobór naturalny nie mógłby zadziałać i ewolucja nie mogłaby się pojawić. Dane empiryczne mówią o tym, że samice preferują niektóre cechy tym bardziej, im bardziej intensywne one są. Tymczasem, zgodnie z hipotezą atrakcyjnych synów, gdy dana intensywność cechy (np. ogon o długości 30 cm) stanie się atrakcyjna dla większości samic, nie ma sposobu, aby inna intensywność tej cechy (np. ogon o długości 20 lub 40 cm) stała się dla którejkolwiek z nich atrakcyjna. Córki dziedziczą gust po matce, a synowie po ojcu (wybranym przez matkę) cechy, w których gustuje matka (a więc i córka). Zatem w każdym pokoleniu zarówno synowie mniejszości samic, jak i synowie większości samic napotkają na taką samą konkurencję o samice.

Dobór płciowy człowieka Możliwe, że dymorfizm płciowy u człowieka jest skutkiem poligamicznego systemu kojarzeń (ok. 80% społeczeństw ludzkich było poligynicznych)H.Krzanowska i inni, Zarys mechanizmów ewolucji, PWN,1997, s.243..

Istnieją też badania nad doborem płciowym u człowieka; psychologia ewolucyjna wyjaśnia korzyści z określonych preferencji przekładające się na większe dostosowanie: np. preferowana jest symetria ciała (brak zaburzeń rozwojowych), wyższy wzrost (u mężczyzn), oznaki młodości, liczba dzieci, jakie może urodzić kobieta jest zależna od jej wieku, niska proporcja talii do bioder wskazująca, że kobieta nie jest już w ciąży i zwiększająca prawdopodobieństwo urodzenia wielu zdrowych dzieci itp.

Dobór płciowy związany jest z drugo- i trzeciorzędowymi cechami płciowymi.

Kwestie otwarte Do dzisiaj nie wyjaśnione pozostaje w jakim stopniu wybór partnera do reprodukcji zależny jest od jego właściwości genetycznych, czy cech nabytych w ciągu życia osobniczego czy też stopnia zapasożycenia. Rodzi się też pytanie, czy dobór płciowy może powstrzymać gromadzenie się w populacji wielu szkodliwych mutacji, gdy działanie doboru naturalnego słabnie.

Zobacz też

Pawi ogon jeleń olbrzymi krzyżowanie wybiórcze inwestycje rodzicielskie hipoteza atrakcyjnych synów Amoc Zahavi

Przypisy

płciowy Kategoria:Wygląd człowieka