thumb|Rzeczpospolita Trojga Narodów według Unii hadziackiej (1658) z wydzielonym Wielkim Księstwem Ruskim Rzeczpospolita Trojga Narodów (, , ) – współczesny termin określający XVII-wieczny projekt polityczny przekształcenia federacji Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego tworzących Rzeczpospolitą Obojga Narodów w organizm trójczłonowy utworzony przez wyodrębnienie Wielkiego Księstwa Ruskiego, połączonego unią realną z dwoma pozostałymi.

Historia W 1569 r., na mocy unii lubelskiej, ziemie ruskie Wielkiego Księstwa Litewskiego włączono do Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W XVII w. doszło na nich do serii buntów i powstań kozackich, z powstaniem Chmielnickiego na czele, które znacząco osłabiły I Rzeczpospolitą. Kolejną konsekwencją wydarzeń na Ukrainie Naddnieprzańskiej (Hetmańszczyźnie) było poddanie jej w 1654 r. przez Bohdana Chmielnickiego Carstwu Rosyjskiemu podczas ugody perejasławskiej.

Stojąc w obliczu długotrwałej wojny polsko-rosyjskiej w latach 1654–1667 (tzw. „potopu rosyjskiego”) Rzeczpospolita zgodziła się na formalne powołanie nowego, trzeciego członu unii – Wielkiego Księstwa Ruskiego. W 1658 r. zawarto unię hadziackąOdnośne słowa układu brzmią Wszystka Rzeczpospolita Narodu Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego i Ruskiego i prowincji do nich należących restituantur in integrum (łac. przywrócona w całości), tak jako było przed wojną, to jest, aby te narody w granicach swoich i swobodach zostawały nienaruszone, jako były przed wojną, i wedle praw opisanych w radach, sądach i wolnej elekcji panów swoich, królów polskich i wielkich książąt litewskich i ruskich. A jeśli pod ciężarem wojny z postronnymi pany na ujmę granic, albo wolności tych narodów stanęło co, to ma to być nieważnym i pustym, a przy swobodach swoich narody wyżej pomienione stawać mają bona fide (w dobrej wierze) jako jedno ciało jednej i nierozdzielnej Rzeczypospolitej (...) Spólna rada i spólne siły być mają tych narodów przeciw każdemu nieprzyjacielowi. Starać się mają te trzy narody wspólne wszelkimi sposobami, aby wolna była nawigacja na Czarne Morze Rzeczypospolitej., która obowiązywała przez niespełna rok w latach 1658–1659, a ostatecznie nie weszła w życie. W czasie krótkiego jej obowiązywania stoczona została bitwa pod Konotopem (8 lipca 1659) zakończona zwycięstwem wojsk polsko-rusko-tatarskich nad moskiewskimi.

Jednak samo kozactwo było podzielone politycznie i ostatecznie zaakceptowało zwierzchni podział Ukrainy na Prawobrzeżną (która pozostała przy Rzeczypospolitej) i Lewobrzeżną (podległą Carstwu Rosyjskiemu, a z czasem przez nie zaanektowaną). Stan ten usankcjonował w 1667 r. polsko-rosyjski rozejm andruszowski kończący "potop rosyjski"Tomasz Bohun Wojny polsko-rosyjskie, Oficyna Wydawnicza „Mówią wieki”, Warszawa 2017, rozdział „Potop rosyjski”.

Do idei tej powrócono w czasie powstania styczniowego, bezskutecznie próbując wywołać zryw narodowy na ziemiach zabranych, w tym na ziemiach ruskich. Wyrazem tych dążeń było tzw. odnowienie unii horodelskiej, w czasie Manifestacji Jedności Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Horodle w 1861 r., na którą przybyła szlachta polska, litewska, wołyńska i podolska. Unia miała obejmować trzy narody: Polaków, Litwinów i Rusinów. Odzwierciedleniem tych wydarzeń oraz pewnej ugody politycznej, było używanie w czasie powstania styczniowego w 1863 r. przez Rząd Narodowy opcjonalnie herbu, który obok godła Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego przedstawiał postać Archanioła Michała, patrona Rusi. Manifest 22 stycznia wzywał Do broni więc, Narodzie Polski, Litwy i Rusi.

Zobacz też Umowa warszawska 1920 Międzymorze (polityka) Unia polsko-moskiewska

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Piotr Kroll, Od ugody hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658–1660, Warszawa 2008, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, . Janusz Tazbir, Jak Polska Ukrainę straciła w Polityka 4 listopada 2009; Kurier Galicyjski – Artykuły o ugodzie hadziackiej w numerze specjalnym 2010 Rzeczpospolita wielu kultur. Dziedzictwo polskie Hadziacz 360 lat później – referaty konferencyjne wygłoszone podczas 2 konferencji na Ukrainie, zorganizowanych we wrześniu 2018 r. z okazji 360. rocznicy zawarcia Ugody Hadziackiej, Ambasada RP w Kijowie, 21.10.2018 r..

Kategoria:Historia Polski 1572–1697 Kategoria:Historia Ukrainy Kategoria:Historia Litwy Kategoria:Polityka ruska Polski Kategoria:Proponowane państwa