Herb Bydgoszczy – jeden z symboli miejskich Bydgoszczy w postaci herbu, który powstał tuż po nadaniu jej praw miejskich (1346), jego godło było wówczas zbliżone do współczesnych nam herbów Nakła nad Notecią i Śremu. Jego ostateczny kształt uformowany został jeszcze w XV wieku, następne stulecia ugruntowały tylko ten wizerunek, uzupełniając go dodatkowymi elementami. Co najmniej od połowy XVI stulecia w zwieńczeniu środkowej, najwyższej baszty, pojawiał się krzyż i chorągiewka, pozostałe skrajne wieże wieńczyły kule bądź iglice. Krzyż pozostawał elementem miejskiego godła aż do 1936 roku. Przyczyna pozbawienia herbu tego atrybutu heraldycznego nie jest znana. Pewnym modyfikacjom ulegał również kształt baszt obronnych, które najczęściej były kryte dachem namiotowym, chociaż pojawiały się również wieże otwarte u góry. Zastosowane w herbie barwy heraldyczne odbiegają od heraldycznej konwencji (błękitne wrota i dachy wież) i są dalekie od barw naturalnych.
Wygląd i Symbolika Herb miejski Bydgoszczy należy do popularnych w heraldyce miejskiej wyobrażeń tzw. herbów architektonicznych. Brama lub mur obronny z trzema basztami jest częstym elementem heraldycznym zarówno w Polsce, jak i w miejskiej heraldyce europejskiej. Również legendy (napisy) na bydgoskich pieczęciach miejskich pozostają w głównym nurcie stosowanych wówczas napisów napieczętnych.
Herb Bydgoszczy ma w polu srebrnym mur miejski czerwony z blankami, z bramą i trzema basztami, z których środkowa jest wyższa i większa. W każdej baszcie po jednym oknie łukowym, czarnym. Na basztach dachy niebieskie, zakończone gałkami złotymi. Na gałce dachu baszty środkowej wietrznik złoty, zwrócony w prawo. W murze brama z broną złotą podniesioną: prawe podwoje otwarte, otwór bramy srebrny: podwoje : niebieskie, okucie podwoi: złote.
Historia Skrótowy opis dziejów bydgoskiego herbu dali między innymi Jerzy Derenda i Józef Podgóreczny, ze strony niemieckiej dokonał tego Günther Meinhardt. Natomiast pieczęcie Bydgoszczy najobszerniej omówił Marian Gumowski.
Najstarszy zachowany herb Najstarszy herb miasta Bydgoszczy zachował się na pieczęci wiszącej przy dokumencie dla koronowskich cystersów z 27 marca 1362 roku, wystawionego w Byszewie (Byszewie Nowym, czyli dzisiejszym Koronowie) przez pochodzącego z krajeńskiego Wałdowa rycerza imieniem Walko (Waldo). Wśród wymienionych w testacji świadków omawianego dyplomu występuje dwóch bydgoskich burmistrzów oraz jeden rajca i to oni zapewne przywiesili pieczęć swego miasta. Woskowy odcisk uległ zniszczeniu, lecz zachowały się jej opisy i podobizny. Była to pieczęć okrągła o średnicy 35 mm, wyobrażająca basztę z bramą i z szerokim, wspartym na krokwiach blankowanym gankiem, przykrytą niskim spiczastym dachem, prawdopodobnie zwieńczonym gałką. W otokowym napisie legenda: + S CIVITATIS BIDGOSCSE
Prawdopodobnie była to pierwotna pieczęć Bydgoszczy, która powstała wkrótce po wydaniu przez króla Kazimierza Wielkiego przywileju lokacji miasta – 19 kwietnia 1346 roku. Prawo używania pieczęci przysługiwało wszelkim osadom, nawet o charakterze miejskim, dopiero wraz tzw. lokacją, nadaniem praw miejskich i zorganizowaniem samorządu miejskiego.
Herb XIV–XV w. Kolejna pieczęć zachowała się według sfragistyka Mariana Gumowskiego przy nieposiadającym datacji dokumencie z około 1400 roku przechowywanym w Archiwum Państwowym w Toruniu. Jest ona w swej ikonografii i legendzie odmienna od poprzedniej. W polu tej liczącej 27 mm średnicy pieczęci przedstawiona została duża kwadratowa brama miejska o podwójnym obudowaniu, nad nią jakby dwie niskie wieże boczne i daszek spiczasty w środku. W otoku umieszczono inskrypcję: S' CIVITATIS BROMBVRIEN.
Gumowski opisał jeszcze jedną średniowieczną pieczęć Bydgoszczy, przywieszoną do bliżej niezidentyfikowanego dyplomu z 1362 roku, według autora przechowywanego w archiwum poznańskim, wobec tego akt ten podejrzewa się, iż może być on obecnie przechowywany w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy. Wobec tak niepełnego opisu (brak sygnatury) nie udało się zidentyfikować wspomnianego dokumentu, a tym samym natrafić na tę pieczęć. Gumowski nie opublikował jedynie opis – miała to być pieczęć o średnicy 35 mm, na której obwodzie widniał napis: + S CIVITATIS BYDDGOSH.
W godle wyobrażono „bramę forteczną z dwiema wieżami po bokach i daszkiem spiczastym w środku”, widać więc wyraźne podobieństwa do herbu poprzedniego.
W Archiwum Państwowym w Toruniu przy dwóch dokumentach z 1485 zachowała się w papierowo-woskowych odciskach gotycka pieczęć, zamykająca listy rady miasta Bydgoszczy. Opatrzono ją, obecnie bardzo słabo czytelnym, wykonanym minuskułą gotycką, otokowym napisem: + SIGILLUM CIVITATIS BIDGOSTIENSIS.
W polu pieczęci ukazano blankowaną bramę miejską o czterech blankach, w niej wrota, z których heraldycznie lewa połowa jest otwarta. Sponad murów wyrastają 3 baszty okrągłe, zwieńczone spiczastymi dachami. Obie baszty skrajne, niższe, zakończono krótkimi iglicami, natomiast wyższa niż pozostałe baszta środkowa zwieńczona została kulą. We wszystkich trzech basztach okienka zamknięte półokrągło. Warto tu zaznaczyć jedynie nietypowe dla innych wzorów herbu Bydgoszczy otwarcie heraldycznie lewej połowy podwoi bramnych.
Z przełomu XV i XVI stulecia pochodzi niewielka, owalna pieczęć sygnetowa o wymiarach 20/11 mm. Wyobraża ona na gotyckiej tarczy turniejowej mur forteczny z bramą w połowie otwartą i trzema równymi basztami o ostrych, spadzistych dachach. Nad tarczą widnieją litery B S (Bidgostiense Sigillum).
Herb w XVI w. Jak zauważył Ryszard Kabaciński, architektoniczny motyw godła miejskiego był dla współczesnych tak oczywisty, że najpóźniej w połowie XVI stulecia przyswoiły go sobie niektóre bydgoskie cechy rzemieślnicze, jak na przykład garncarze, którzy uczynili z symbolu miejskiego element herbu cechowego, wzbogacając go, w miejsce bramy, najbardziej popularnym wyobrażeniem swej produkcji – glinianym dzbanem. Przytoczona tu, jako najbardziej instruktywny przykład, pieczęć bydgoskich garncarzy ma średnicę 30 mm i jest przywieszona do dokumentu spisanego w roku 1554.
Kolejną odmianę herbu Bydgoszczy można zaobserwować na tzw. pieczęci Wojciecha Łochowskiego Starszego, znanej, oprócz wielu odcisków, z oryginalnego tłoka pieczętnego przechowywanego w Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Do niedawna przypuszczano, iż pochodzi on z roku 1640, jak głosi inskrypcja fundacyjna na jego uchwycie, uzupełniona dodatkowo gmerkiem mieszczańskim Łochowskich. Zgodnie z napisem uchwyt tego tłoka pieczętnego został sprawiony do pieczęci podwójciego. Jednak dokładniejsza analiza tłoka pieczętnego, którą zawdzięczamy Rajmundowi Kuczmie, wskazuje na jego znacznie wcześniejsze pochodzenie – na pewno sprzed roku 1564.
Pochodzące z około połowy XVI wieku wyobrażenie tej mierzącej 37 mm średnicy pieczęci można opisać następująco: W miejskim murze obronnym, blankowanym, zbudowanym zapewne z ciosów kamiennych, brama z otwartą prawą (heraldycznie) połową wrót, w którym to prześwicie widać na pół opuszczoną bronę (kratę). Na zamkniętej lewej (heraldycznie) połowie bramy widać masywne, wyprofilowane na kształt wąsów okucia zawiasów. Ponad murem wznoszą się trzy wieże z prostokątnymi oknami pośrodku każdej, nakryte dachami namiotowymi zwieńczonymi gałkami. Kule na wieżach bocznych zakończone są krótkimi iglicami, natomiast gałkę wieży środkowej zwieńczono wysokim, wchodzącym w pole napisu otokowego, krzyżem łacińskim z chorągiewką o dwu strefach zwróconą w prawo (heraldycznie). W otoku umieszczono napis: SIGILVM * CIVITATIS * BIDGOSTIENSIS.
Herb w XVII–XIX w. thumb|Niemiecka wersja Poszczególne wyrazy legendy rozdzielono dość rozbudowaną floraturą. Zachowało się dość wiele XVII-wiecznych odcisków tej tzw. „pieczęci Łochowskiego”.
Tłokiem tym pieczętowano wystawiane przez miasto dokumenty jeszcze w XVIII wieku. Świadczą o tym przechowywane w Archiwum Państwowym w Toruniu dwa dokumenty burmistrza i rady miasta Bydgoszczy. Na jednym z nich, wystawionym w 1701 roku, do którego na czerwonej wstędze z białym obrębieniem przywieszono pieczęć odciśniętą w czerwonym wosku, zabezpieczoną przed zniszczeniem toczoną w drewnie puszką. Drugi ze wspomnianych dyplomów uwierzytelniony został w formie odcisku papierowo-woskowego. Ważniejsze jednak jest to, że wystawiono go w 1765 roku. Pozwala to przypuszczać, iż „pieczęć Łochowskiego” była traktowana przez cały okres staropolski jako reprezentacyjna pieczęć miejska, używana prawdopodobnie do czasu pierwszego rozbioru Polski (1772).
Od schyłku lat trzydziestych XVII wieku poprzez całą resztę tego stulecia pojawiałą się pieczęć wójtowska Bydgoszczy (wójt – po łac. advocatus). W jej otokowym napisie wykonanym kapitałą humanistyczną umieszczono inskrypcję: + SIGILVM ... ADVOCATIALAE + CIVITATIS ) BIDGOST.
Jest ona bardzo podobna w stylu do omawianej powyżej „pieczęci Łochowskiego”, ma nawet identyczne z nią wymiary, to jest średnicę 37 mm. Może to do tej właśnie pieczęci przeznaczony był sprawiony przez Wojciecha Łochowskiego srebrny uchwyt pieczętny? W stosunku do poprzednio omawianej, rysunek tej pieczęci różni się przede wszystkim tym, że mur obronny nie posiada wyraźnie zarysowanego blankowania, a dachy wszystkich trzech wież zwieńczone zostały kulami. Do czasów współczesnych zachowało się kilka jej odcisków papierowo-woskowych oraz jeden, mocno zniszczony, wykonany w czerwonym laku, przechowywany w Muzeum Historyczno-Etnograficznym w Chojnicach.
Jeszcze w szóstym dziesięcioleciu XVII w. funkcjonowała także pieczęć ławy miejskiej. Miała ona średnicę 30 mm, na jej obwodzie umieszczono napis wykonany gotycyzującą minuskułą: „S + Scabinorum + bidgostiensis”.
Zamieszczony na niej rysunek bydgoskiego herbu charakteryzował się wyraźnym zarysem cegieł muru miejskiego, otwartą heraldycznie lewą połową bramy miejskiej i zwieńczeniem iglicami dachów baszt. Zachowało się sporo papierowo-woskowych odcisków tej pieczęci przechowywanych w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy. W bydgoskim Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego znajduje się klejnot bydgoskiego Bractwa Kurkowego (Strzeleckiego). Jak można wnosić z umieszczonego na kurze herbu Grzymała, pochodzi on zapewne z okresu 1600–1617, gdy funkcję starosty bydgoskiego sprawował Maciej Smogulecki, pieczętujący się właśnie Grzymałą. W szponach prawej nogi kur strzelecki trzyma kartusz z wyobrażonym w nim herbem Bydgoszczy. Jest to mur miejski, w którym umieszczono bramę wiszącą na trzech zawiasach. Heraldycznie prawe skrzydło wrót jest otwarte, w prześwicie widać podniesioną kratę. Po bokach bramy zaznaczono strzelnice tzw. kluczowe. Ponad murem wyrastają trzy wieże zwieńczone blankowaniem, wieża środkowa jest wyższa. We wszystkich basztach umieszczono okrągłe okna. W tak przedstawionym godle Bydgoszczy wyraźnie widać nawiązanie do herbu fundatora – Grzymały. Ten szlachecki herb wyobraża, bowiem w polu złotym mur blankowany czerwony o trzech basztach, również blankowanych, z których środkowa jest wyższa, z bramą otwartą o złotych podwojach. W bramie stoi rycerz w zbroi z tarczą i wzniesionym mieczem.
W taki oto sposób przetransponowany herb Bydgoszczy konsekwentnie był wielokrotnie przedstawiany w Księdze Królów Kurkowych Bractwa Strzeleckiego w Bydgoszczy. Zamieszczone tam podobizny są tym cenniejsze, iż malowano je w kolorze, co pozwala na odtworzenie pierwotnych barw heraldycznych.