Historia i działalność ruchu socjalistycznego w Polsce.
Geneza ruchu Choć pierwsze organizacje socjalistyczne na terenie Polski powstały dopiero w latach 70. XIX wieku, wśród emigracji polskiej w Wielkiej Brytanii i Francji rozwijał się nurt socjalizmu utopijnegoAdam Próchnik: Początki socjalizmu polskiego. Reprezentanci nurtu socjalizmu utopijnego ze względu na charakterystyczną strukturę społeczną Polski zwracali szczególną uwagę na położenie chłopów i strukturę agrarną. Duża część emigracyjnych środowisk demokratycznych w swych założeniach dążyła do realizacji socjalizmu agrarnego. Polski socjalizm utopijny jako ruch samodzielny nie rozwinął się i opierał się na wzorcach zachodnioeuropejskich.
Za jednego z pierwszych działaczy głoszących idee określane później jako socjalistyczne uważany jest Franciszek Gorzkowski. Gorzkowski żyjący w latach 1760-1830 uczestniczył w powstaniu kościuszkowskim oraz był członkiem klubu jakobinów polskich, dążył do wybuchu rewolucji chłopskiej na ziemi siedleckiej oraz głosił hasła ustanowienia systemu republikańskiego. Historyk Adam Próchnik uważał za zasadne włączenie Gorzkowskiego do grona prekursorów socjalizmu na ziemiach polskich, choć rzeczą dyskusyjną jest, czy ruch skupiony wokół jego osoby oparty był w całości na wyznawanych przez niego wartościach, a więc czy przynależy do historii socjalizmu. Na pewno jednak był nurtem emancypacyjnym.
Polacy w ruchu międzynarodowym thumb|180px|Walery Wróblewski dowódca powstania styczniowego i Komuny Paryskiej, działacz I Międzynarodówki Na początku XIX wieku socjaliści polscy stanowili małą grupę mającą większe wpływy na emigracji niż w ojczyźnieNorman Davies Boże Igrzysko Wydawnictwo Znak, 1999 str. 991. Do większego zainteresowania socjalizmem doszło po upadku powstania listopadowego gdy Polacy znajdujący się na emigracji zetknęli się z poglądami Roberta Owena czy Saint-Simona. Pod wyraźnym wpływem ideologii socjalistycznej znajdowali się m.in. Bohdan Jański, Leonard Rettel, Piotr Semeneńko, Joachim Lelewel oraz Adam MickiewiczSocjalista Mickiewicz ?. Socjalizm wywierał wpływ na wywodzące się z czerwonych ugrupowania takie jak Towarzystwo Demokratyczne Polskie, Zemstę Ludu i ruch Młodej Polski. W 1835 roku część brytyjskich działaczy TDP utworzyła ugrupowanie pod nazwą Lud Polski, w kierownictwie organizacji znaleźli się socjaliści tacy jak Seweryn Dziewicki Stanisław Worcell, Tadeusz Krępowiecki i Zenon Świętosławski, organizacja kontynuowała działalność do roku 1846 gdy jej działacze wrócili do kraju.
W okresie działalności TDP w kraju działał ksiądz Piotr Ściegienny, kierujący konspiracyjną organizacją Związek Chłopski. W 1845 roku Walenty Stefański założył ugrupowanie o tendencjach socjalistycznych, działające pod nazwą Związek Plebejuszów. Zadeklarowanym socjalistą był Edward Dembowski, przyszły przywódca powstania krakowskiego. Dembowski opowiadał się za likwidacją własności prywatnej na rzecz własności socjalistycznej. Na terenie zaboru austriackiego działał Julian Goslar. W 1847 roku zwolennicy Joachima Lelewela przyjęli uchwałę londyńskiego Kongresu Socjalistycznego. Po upadku ruchu rewolucyjnego roku 1848 znaczenie socjalizmu zmalało, sytuację tę zmieniła wojna krymska. W 1858 roku reaktywowany został Lud Polski Świętosławskiego, organizacja weszła w skład Związku Międzynarodowego. Celem nowej organizacji było utworzenie republiki socjalistycznej. W 1861 roku w Łodzi doszło do jednego z pierwszych polskich wystąpień robotniczych a proletariat bierze udział w powstaniu styczniowym. Przed 1861 roku dochodziło do strajków między innymi w Królewskiej Hucie (1847), Siemianowicach, Rybniku i Mysłowicach (1850). Pierwszą polską gazetą o profilu socjalistycznym była założona w 1866 roku „Gmina”, kolejnym pismem była powstała w 1870 roku „Zmowa”. W 1870 roku przedstawiciele ruchu socjalistyczne weszli w skład Zjednoczenia emigracji polskiej.
Emigracja polska w Paryżu dość licznie wzięła udział w Komunie Paryskiej w której uczestniczyli między innymi dowódcy powstania styczniowego Jarosław Dąbrowski i Walery Wróblewski. Po upadku Komuny Wróblewski wyemigrował do Londynu, gdzie działał w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Robotników, znanym później jako I Międzynarodówka. W czasie rozłamu między zwolennikami Marksa i Bakunina, Wróblewski opowiedział się za stanowiskiem Marksa.
Lata 70., 80. i 90. XIX wieku thumb|150px|Ludwik Waryński, założyciel pierwszej polskiej partii politycznej, Wielki Proletariat Socjalizm naukowy docierał do Polski z Europy Zachodniej i Rosji, gdzie już wcześniej działały kółka młodzieży uniwersyteckiej, z którymi stykała się studiująca tam młodzież polska. Do grupy tej należeli m. in. Aleksander Więckowski, Ludwik Waryński, Bolesław Wysłouch, Edmund Brzeziński, Erazm Kobylański, Jan Hłasko, Bolesław Mondsztajn, Józef Uziembło, Stanisław Kunicki, Aleksander Dębski. Utrzymywali oni bardzo bliskie kontakty z rewolucjonistami rosyjskimi, ale jednocześnie pragnęli przenieść idee socjalizmu na grunt polski. Myśl ta dojrzewała w latach 1874-1875.
Do strajków zainicjowanych przez struktury socjalistyczne doszło w Poznaniu w roku 1871 i 1872Norman Davies Boże Igrzysko Wydawnictwo Znak, 1999 str. 992. Od 1871 roku działalność na terenie Galicji prowadził Bolesław Limanowski. W 1878 roku Ludwik Waryński założył organizację młodzieży robotniczej i studenckiej. W 1879 roku opublikowany został Program socjalistów polskich zwany również programem brukselskim. Z inicjatywy Waryńskiego 1882 roku założona została pierwsza polska partia robotnicza, Międzynarodowa Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat przez historyków nazywana jako I Proletariat lub Wielki Proletariat, organizacja ta została jednak rozbita przez carską policję. Organizacja dążyła do ogólnoświatowej rewolucji socjalistycznej i likwidacji kapitalizmu. Dwa lata po rozbiciu I Proletariatu powstał II Proletariat.
W latach 70. w ruchu socjalistycznym doszło do pierwszych napięć na tle ideologicznym. Limanowski podkreślał polski patriotyzm i dążenie do walki o niepodległość. Założona w Genewie organizacja Limanowskiego Lud Polski wydała w 1881 roku broszurę Patriotyzm i socjalizm, która uznała została za ideologiczny manifest ugrupowania. Waryński zwracał natomiast uwagę na kosmopolityzm i elitaryzm. Nawiązywał ścisłe relacje z rosyjską Wolą Ludu oraz odrzucał dawne hasła niepodległościowe ruchu robotniczego. Ludwik Waryński pochodził z Ukrainy, działał jednak na terenie całej Polski i za granicą. W 1880 roku był jednym z trzydziestu pięciu oskarżonych w procesie działaczy socjalistycznych, uniknął jednak wyroku. Założony przez niego Wielki Proletariat określany był jako awangarda rewolucji. Działacze partii założyli fundusz robotniczy z którego finansowano działalność partii i prowadzenie strajków. Po udanym strajku w Żyradowie w kwietniu 1884 roku, czołowi członkowie partii zostali skazani na śmierć, wśród straconych działaczy znalazł się sam WaryńskiNorman Davies Boże Igrzysko Wydawnictwo Znak, 1999 str. 992-993.
W latach 80. XIX wieku działały organizacje takie jak Gmina Narodowo-Socjalistyczna Limanowskiego, od 1889 roku działał Związek Robotników Polskich. ZRP początkowo był przeciwny hasłom niepodległościowym, z czasem jednak w programie ugrupowania pojawiły się hasła niepodległościowe.
W Paryżu, w dniach od 17 do 23 listopada 1892 roku odbył się zjazd socjalistów polskich na którym podjęto decyzję o powołaniu Polskiej Partii Socjalistycznej i Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich. Przywódcą nowej partii został LimanowskiNorman Davies Boże Igrzysko Wydawnictwo Znak, 1999 str. 993. W manifeście programowym jako cel proklamowano niepodległość narodową, która miała zostać osiągnięta w sposób pokojowy oraz ustanowienie dyktatury proletariatu. Gazeta PPS Robotnik redagowana była przez Józefa Piłsudskiego a gazetę drukowano w Londynie skąd przewożono ją do Rosji. Pierwsze kółka PPS-u w Kongresówce powstały w 1893 roku a w czerwcu tego samego roku odbył się I Kongres partii. W 1892 roku działalność rozpoczęła Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD) kierowana przez Ignacego Daszyńskiego a rok później w Katowicach założona została Polska Partia Socjalistyczna Zaboru Pruskiego. Zarówno PPSD i PPS Zaboru Pruskiego miały program zbliżony do PPS-u lecz zachowały odrębność, druga organizacja cieszyła się jednak znikomym poparciem, w Wielkopolsce tracąc na rzecz endecji i Narodowego Związku Robotniczego.left|thumb|180px|Róża Luksemburg, przedstawicielka ruchu internacjonalistycznego w polskim ruchu robotniczym Część działaczy odrzucała program paryski a w szczególności hasła walki niepodległościowej. Radykałowie ci zostali usunięci ze składu delegacji Międzynarodowego Kongresu Socjalistów w Zurychu. Działacze skupieni wokół Róży Luksemburg i Juliana Marchlewskiego w 1894 roku założyli Socjaldemokrację Królestwa Polskiego (od 1900 roku działała jako Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy). Odpowiedniczkę SDKP na Litwie stanowiła Socjal-Demokracja Litwy której przewodził Feliks Dzierżyński. SDKP a następnie SDKPiL, głosiła program internacjonalistyczny, odrzuciła rolę klasy robotniczej w walce o niepodległość i niechętnie odnosiła się do PPS oskarżając ją o instrumentalne traktowanie idei socjalistycznych. Konkurencja między ruchem internacjonalistycznym a patriotycznym przyjęła zinstytucjonalizowaną formę, w polskim ruchu socjalistycznym wyłonił się podział na patriotycznych socjalistów zwanych „socjalpatriotami” i internacjonalistów zwanych „socjaldemokratami”. Zarówno PPS jak i SDKPiL były członkami II Międzynarodówki. Ruch internacjonalistyczny domagał się światowej rewolucji i ustanowienia światowego państwa socjalistycznego. Czołową reprezentantką ruchu internacjonalistycznego była Róża Luksemburg. Pochodziła ona z rodziny Litwaków z Zamościa. Współpracowała z bolszewikami w Rosji i była jedną z założycielek niemieckiego Związku SpartakusaNorman Davies Boże Igrzysko Wydawnictwo Znak, 1999 str. 993-994.
W Polsce rozwijał się ruch żydowskich socjalistów, dzielił się on na założony w 1897 roku internacjonalistyczny Bund, który utrzymywał bliskie stosunki z socjaldemokracją rosyjską i syjonistyczny Poalej Syjon. W 1896 roku założona została Ukraińska Partia Socjalno-Demokratyczna.
Okres do odzyskania niepodległości thumb|180px|Józef Piłsudski działacz socjalistyczny i niepodległościowy, od 1926 roku faktyczny przywódca Polski W zaborze austriackim, Polska Partia Socjalno-Demokratyczna uzyskała status legalnej partii politycznej i od 1897 roku dysponowała własną reprezentacją parlamentarnąNorman Davies Boże Igrzysko Wydawnictwo Znak, 1999 str. 994. Sytuacja wyglądała inaczej na terenie Kongresówki gdzie po upadku rewolucji 1905 roku, w Polskiej Partii Socjalistycznej doszło do rozłamu na PPS-Frakcję Rewolucyjną i PPS-Lewicę.
W rewolucji 1905 roku uczestniczyła PPS i SDKPiL. Szczególnie aktywna była Organizacja Bojowa PPS. W czasie rewolucji dochodziło do starć między socjalistami a bojówkami prawicowego Narodowego Związku Robotniczego występującego przeciwko protestującym robotnikom. Największym wystąpieniem robotniczym w czasie rewolucji było powstanie łódzkie, w trakcie walk w Łodzi zginęło około 200 osób. Odmienne stanowiska w czasie rewolucji zajmowali tzw. starzy (PPS) i młodzi (SDKPiL, PPS-Lewica, PPS „Proletariat”), starzy widzieli w ogólnorosyjskiej rewolucji szansę na wybuch powstania narodowego.