Stanisław Nyczaj (ur. 9 stycznia 1943 w Nowicy pod Kałuszem w województwie stanisławowskim, obecnie Ukraina, zm. 1 kwietnia 2022 w Kielcachhttps://www.radio.kielce.pl/wiadomosci/nie-zyje-stanislaw-nyczaj,156431) – polski poeta, satyryk, krytyk literacki, edytor, animator życia literackiego. Syn Michała, nauczyciela, i Kazimiery z domu Machnik.
Życiorys W wyniku repatriacji 1945/1946 wraz z matką zamieszkał w Opolu, gdzie ukończył Szkołę Muzyczną I st. (7 klas fortepianu), LO im. M. Konopnickiej (1957-1961), filologię polską na WSP im. Powstańców Śląskich (obecnie Uniwersytet Opolski) z tytułem magistra (1961-1966). W okresie studiów był w kręgu przyjaciół Teatru Laboratorium „13 Rzędów” Jerzego Grotowskiego, organizował życie kulturalne, redagował pismo studenckie „Nasze Sprawy” (1964-1965), w którym debiutował jako poeta (1964) i jako krytyk literacki (1965). Był nauczycielem polonistą w szkole średniej (1966-1970), redaktorem w miesięczniku „Opole” (1970), sekretarzem redakcji „Kwartalnika Nauczyciela Opolskiego”, sekretarzem Zarządu Okręgu Ligi Ochrony Przyrody (1970-1972). Przewodził opolskiemu środowisku młodoliterackiemu (1964-1972), będąc przewodniczącym Opolskiego Ośrodka Korespondencyjnego Klubu Młodych Pisarzy, wiceprzewodniczącym Klubu Literackiego Związku Nauczycielstwa Polskiego, przewodniczący Koła Młodych przy Opolskim Oddziale Związku Literatów Polskich.
W październiku 1972 przeniósł się do Kielc. Pracował w Wydawnictwie i Instytucie Nauk Społecznych Politechniki Świętokrzyskiej 1972-1979 i 1981-1985, prowadząc m.in. seminaria z filozofii i kultury współczesnej, jako redaktor w miesięczniku „Przemiany” (1979-1981, był w kolegium jego Literackiej Biblioteki), Ośrodku Kultury Literackiej (1985-1989), Oddziale Wydawnictwa Łódzkiego i Wydawnictwie „Dom Książki” (1983-1990). Prócz zaangażowania w kilka serii wydawniczych („Bibliotekę Świętokrzyską”, „Bibliotekę Poetycką” Wydawnictwa Łódzkiego), redagował promującą młodych serię „Arkuszy Poetyckich”, almanachy z serii Bazar, Słowo. Prezesował Kielecko-Radomskiemu Nauczycielskiemu Klubowi Literackiemu (1973-1996). Przyjęty do ZLP w 1979, stał się współzałożycielem Kieleckiego Oddziału ZLP (1984). Był jego prezesem (od 1996) i zarazem członkiem Prezydium Zarządu Głównego Związku (od 2000). W latach 1990–1993 współtworzył wraz z radomską pisarką Teresą Opoką Oficynę Wydawniczą „STON”. Od 1994 współdziałał z żoną Ireną (redaktorką graficzną) i synem Pawłem (zajmującym się opracowaniem komputerowym) w Oficynie Wydawniczej „STON 2”, mającej w swym dorobku (m.in. w seriach: „Biblioteka Nauczycielskiego Ruchu Literackiego”, „Biblioteka Satyry”, „Twórczość Młodych”, z kolegium pod przewodnictwem Piotra Kuncewicza, obecnie „Portrety Literackie”) blisko 500 tytułów głównie z zakresu literatury współczesnej, eseistyki, historii. Jego starszy syn Radosław – z pierwszego małżeństwa z poetką Reną Marciniak – kieruje w Warszawie Wydawnictwem i Centrum „Kormoran”.
Poza wspomnianymi oficynami ważną pozycją w dorobku edytorskim Stanisława Nyczaja jest 2-tomowe opracowanie z obszernym komentarzem Utworów poetyckich w ramach Pism Stanisława Piętaka (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1986). Od marca 1997 do kwietnia 2003 redagował 8-stronicową część literacką miesięcznika „IKAR”.
Stanisław Nyczaj – obok uprawiania twórczości poetyckiej, satyrycznej, eseistycznej – był zamiłowanym organizatorem problemowych sesji literackich, interdyscyplinarnych plenerów literacko-plastycznych skupiających twórców z różnych regionów kraju, spotkań w ramach Świętokrzyskiej Wiosny Literackiej, prezentacji kielczan podczas Warszawskiej Jesieni Poezji, seminariów ogólnopolskich z udziałem pisarzy niewidomych i niedowidzących.
Za twórczość i działalność został nagrodzony m.in. (oprócz nagród przyznanych przez redakcje czasopism za niektóre książki) „Świętokrzyską Premierą Literacką” (za rok 1994), Nagrodą Miasta Kielce (2000) i Prezydenta Kielc I st. (2010), wyróżniony w plebiscycie „Człowiek 25-lecia” organizowanym przez kielecki dziennik Echo Dnia w kategorii Kultura, także ogólnokrajowymi nagrodami Nagroda im. Jarosława Iwaszkiewicza (2008), Nagroda im. Witolda Hulewicza (2010). Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2013), Brązowy Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2014) oraz Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2020). Z okazji XVII Światowych Dni Poezji UNESCO otrzymał Złoty Pierścień z Orłem od Klubu Literackiego "Nasza Twórczość" Stowarzyszenia Wspólnota Polska w Warszawie (2017). Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1998).
Upamiętnienie
Po śmierci poety jego pamięć została uhonorowana w przestrzeni publicznej. 18 czerwca 2024 roku w Kołobrzegu odbyła się uroczystość nasadzenia „Drzewka Pamięci Stanisława Nyczaja”, upamiętniającego jego wieloletnią pracę na rzecz twórców uczestniczących w organizowanych przez niego Nadmorskich Spotkaniach Literackich.
19 września 2025 roku w Alei Sław w Kielcach odsłonięto jego popiersie, którego autorem jest rzeźbiarz Sławomir Micek. Monument stanowi wyraz wdzięczności miasta za wieloletnią działalność literacką i animatorską poety.
Twórczość Przerwany sen (wiersze), grafiki Zdzisława Chudego. Warszawa 1968, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Gry z naturą (wiersze), rysunki Henryka Papierniaka. Kielce 1975, Literacka Biblioteka „Przemian” Najcichsza odwaga (wiersze), Warszawa 1977, Iskry Głos w dyskusji (wiersze), Łódź 1978, Wydawnictwo Łódzkie Tęsknota za nadzieją (wiersze), Łódź 1983, Wydawnictwo Łódzkie Puls (poemat dramatyczny), muzyka Mirosława Niziurskiego. Kielce 1988, Ośrodek Kultury Literackiej (wystawiony w ostrowieckim Miejskim Centrum Kultury w reżyserii Elżbiety Baran) Wiersze dla ciebie, Kraków 1990, Wydawnictwo Miniatura Mała księga przysłów polskich (we własnym wyborze i układzie tematycznym). Radom 1993, 1994 – Oficyna Wydawnicza „STON”, 1996 – Oficyna Wydawnicza „STON I”, . Księga powiedzeń i powiedzonek polskich (we własnym wyborze i układzie tematycznym). Kielce 1994, DCF, . Tęczowy świat (wiersze i baśnie dla dzieci), ilustracje kolegi Zdzisława Chudego, Kajetanów 1994, Bogart, , wyd. 2 1996, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Wiersze wybrane (z opiniami krytyków), Łódź 1994, Wydawnictwo Łódzkie, . Żarty na stół. Wiersze biesiadne, fraszki, aforyzmy, groteski liryczne, kolaże Ireny Nyczaj, posłowie Tadeusza Szweja, Kielce 1995, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Najmniej słów. Aforyzmy na różne tematy, kolaże Ireny Nyczaj, posłowie Joachima Glenska. Kielce 1999, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Poezie / Poezje (wiersze w j. polskim i czeskim), przekład Libora Martinka, Wilhelma Przeczka, Ericha Sojki, wstęp i nota biograficzna Libora Martinka. Opawa 1999, Open Education & Sciences, . O dzielnym kucyku i wesołych pieskach (opowiadania dla dzieci), ilustracje. Zdzisława Chudego. Kielce 2001, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Płonący wodospad (wiersze dawne i nowe), kolaże Ireny Nyczaj, posłowie Stefana Melkowskiego. Kielce 2003, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Album liryki miłosnej z malarstwem Ryszarda Kowala, wstęp Emila Bieli. Kielce 2004, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Aforyzmy i fraszki. Kielce 2006, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Metafizyka tworzenia. Na kanwie zwierzeń polskich poetów współczesnych, liczne zdjęcia pisarzy, ich książek i czasopism, fotokopie rękopisów oraz autografów na 2 i 3 stronie okładki. Kielce 2007, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Stypendium Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Poezje wybrane (z credo autora), wstęp i nota biobibliograficzna Krystyny Cel. Warszawa 2008, „Biblioteka Poetów” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, . Przedążyć pęd Ziemi (wiersze), malarstwo Uty Przyboś, w suplemencie: wywiad Stanisława Stanika z autorem oraz wywiad autora i Jerzego Wróblewskiego z Jerzym Grotowskim. Kielce 2009, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Wśród pisarzy. Rozmowy i wspomnienia, liczne zdjęcia pisarzy i ich książek, portretowe rysunki, fotokopie rękopisów, na 2 i 3 stronie okładki kolorowe zdjęcia z otwarcia Centrum Edukacyjnego im. Stefana Żeromskiego w Ciekotach. Kielce 2010, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Arcymiara (wiersze), kolaże Ireny Nyczaj, fragmenty opinii krytyków: Harry’ego Dudy, Stanisława Żaka, Zdzisława Łączkowskiego, Jana Adama Borzęckiego, Libora Martinka, Štěpána Vlašína, Jana Zdzisława Brudnickiego, Janusza Detki, Jerzego Korey-Krzeczowskiego, Krystyny Cel, Stefana Melkowskiego, Marka Wawrzkiewicza, Emila Bieli, Andrzeja Gnarowskiego, Stefana Jurkowskiego, Alicji Patey-Grabowskiej, Kielce 2014, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Pojedynek z losem (wiersze), kolaże Ireny Nyczaj, Kielce 2015, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Żarliwy niepokój, Wiersze wybrane / Пламенно безпокойство, Избрани стихотворения (wiersze w j. polskim i bułgarskim), przekład Łyczezara Seliaszki, Kielce 2015, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Żarliwy niepokój, Wiersze wybrane / Impassioned Anxiety, Selected Poems (wiersze w j. polskim i angielskim), przekład Elżbiety Kwasowskiej-Jachimowskiej, Kielce 2015, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Wśród pisarzy 2, liczne zdjęcia pisarzy i ich książek, portretowe rysunki, fotokopie rękopisów, Kielce 2017, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Taniec z Pamięcią. Wokół opolskich lat Jerzego Grotowskiego, liczne zdjęcia, Kielce 2018, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Stypendium ZAiKS. Czasochłon, kolaże Ireny Nyczaj, Kielce 2019, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Złowieszcze gry z naturą, kolaże Ireny Nyczaj, Kielce 2020, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Złowieszcze gry z naturą, Wydanie drugie poszerzone. kolaże Ireny Nyczaj, Kielce 2021, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Morze w poezji i malarstwie. Malarstwo Marii Wollenberg-Kluzy, Kielce 2021, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Aforeski, Kielce 2021, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Covidiada, Kielce 2021, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Wśród przyjaciół literatów, Kielce 2022, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Areny poetyckich zmagań, Kielce 2022, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, .
Publikacje Antologie i almanachy W zawikłanym krajobrazie świata. Laureaci „Świętokrzyskiej Premiery Literackiej” 1993–1995 w wyborze i z komentarzem Stanisława Żaka, Kielce 1997, Aforyzmy kulinarne i biesiadne w wyborze Joachima Glenska, seria „Biblioteka Satyry”, Kielce 1997, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, . Zjawa realna. Antologia poezji lat sześćdziesiątych w wyborze Jerzego Koperskiego, Warszawa 1999, Spółdzielnia Wydawnicza Anagram, . Współcześni pisarze Kielecczyzny, Kielce 2000, Oficyna Wydawnicza „STON 2”, Związek Literatów Polskich. Oddział w Kielcach, . Aforyzmy polskie w wyborze Danuty i Włodzimierza Masłowskich, Kęty 2001, Wydawnictwo Antyk, . Poezja polska – antologia tysiąclecia pod redakcją Aleksandra Nawrockiego, Warszawa 2002, Wydawnictwo Książkowe IBIS, . Księga aforystyki polskiej XXI wieku w wyborze Danuty i Włodzimierza Masłowskich, Katowice 2002, Videograf II (obecnie Wydawnictwa Videograf S.A.), . Antologia utworów współczesnych pisarzy regionu świętokrzyskiego – Anthology of Literary Works by Contemporary Writers of The Świętokrzyski Region: wydanie polsko-angielskie, „Świętokrzyski Kwartalnik Literacki” nr 1-2, Kielce 2003, Związek Literatów Polskich. Oddział w Kielcach. Z fraszką przez stulecia (XV–XX wiek) w wyborze Józefa Bułatowicza, Kęty 2005, Wydawnictwo Antyk, . Antologia Poetów Polskich 2016, Warszawa 2016, Wydawnictwo Pisarze.pl, . Antologia Poetów Polskich 2017, Warszawa 2017, Wydawnictwo Pisarze.pl, . Antologia Poetów Polskich 2018, Warszawa 2019, Wydawnictwo Pisarze.pl, .
Antologie dwujęzyczne Из века в век. Польская Поэзия / Od wieku do wieku. Poezja polska, antologia współczesnych polskich poetów drugiej połowy XX – początku XXI w., Moskwa 2011, . Mosty: Antologia. Poeci polscy, Poeci greccy / Γέφυρες: Ανθολογία. Έλληνες ποιητές, Πολωνοί χοιητίς, Warszawa – Ateny 2016, Wydawnictwo Książkowe IBIS, .