Rokitnica (niem. Rokittnitz, 1936–45: Martinau) – dzielnica Zabrza od 1951 roku, wcześniej siedziba gminy Rokitnica.
Informacje ogólne W Zabrzu-Rokitnicy znajdują się budynki dydaktyczne oraz domy studenckie (akademiki) Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach.
Nazwa W 1295 w kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. „Księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego”) miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Rokytnicza we fragmencie Rokytnicza in parte nostre dyocesis decima more polonico. Obecną nazwę administracyjnie zatwierdzono 19 maja 1946.
Historia Pierwsza wzmianka o Rokitnicy pochodzi z 1211 roku. Rokitnica jest również wspomniana w księdze uposażeń biskupstwa wrocławskiego „Liber fundationis Wratislaviensis” (CDS Bd. XIV, s. 96.) z 1295 roku. Zapis o Rokitnicy wskazuje, że mamy tu do czynienia z osadą o zasiedziałym już charakterze, podzieloną pod względem diecezjalnym na dwie części: część zachodnią wrocławską i część wschodnią krakowską. Niektórzy historycy wysuwają dalej idące wnioski, że mamy tu do czynienia z miejscowością starą, powstałą przed wydzieleniem kresów zachodnich Małopolski z dzielnicy krakowskiej. Oznaczałoby to przesunięcie daty powstania Rokitnicy nawet przed 1179 rok. Rokitnica wielokrotnie zmieniała właścicieli, wśród których wymienić można: Wacława Miechowskiego, Jana Kralicza, Fryderyka Góreckiego, Piotra Strzałę. (informacje te pochodzą z książki „Dawne dzieje Rokitnicy cz.1" Zygmunta Pierszalika z roku 2000).
Intensywny rozwój Rokitnicy jest związany otwarciem dwóch kopalń – pierwsza to miechowicka Pressengrube (działająca od 1902), druga to kopalnia „Castenllengo” należąca do rodziny von Ballestremów (utworzona 1857, ale eksploatację rozpoczęto u progu XX wieku).
Nazwa pochodzi prawdopodobnie od wierzby rokity rosnącej na tutejszych wilgotnych łąkach. W dolinie małego potoku, biegnącego wzdłuż szlaku handlowego (drogi do Miechowic), powstał w XIII w. gródek rycerski (spalony w XV w.). Obok stoi pochodzący z XVII w. folwark, przekształcony po 1945 roku w PGR (obecnie w rękach prywatnego właściciela), w jego obrębie znajduje się zabytkowy dwór z 2. połowy XIX wieku. Za dworem i basenem znajduje się stadion Sparty Zabrze zbudowany krótko przed I wojną światową.
W latach 1936–1945 dzielnica nosiła nazwę niemiecką Martinau. Płynący przez Rokitnicę Potok Rokitnicki stanowił do 1179 r. granicę polityczną pomiędzy Śląskiem a Małopolską, a ponadto do 1816 roku był granicą między ziemią bytomską a toszecką. Wzdłuż tej rzeczki przebiegała również do roku 1821 granica między ówczesnymi diecezjami wrocławską i krakowską.
Od 1905 do lat 30. XX wieku zbudowano osiedle patronackie hrabiego Franza von Ballestrema, dla pracowników jego kopalni. Głównym projektantem osiedla był Hans von Poellnitz (szwagier Franza BallestremaMichał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 1: Górny Śląsk, Łódź 2022, s. 277.). Osiedle jest wpisane do rejestru zabytkówKrystyna Wieczorek, Zabudowa ulicy Krakowskiej w Zabrzu-Rokitnicy jako przykład kompletnej koncepcji urbanistycznej, „Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego” 2021, t. 13, s. 208–221..
Komunikacja Przez dzielnicę przebiega DK94, która na jej skraju łączy się z DK78. W centrum znajduje się pętla autobusów miejskich, z której można się dostać autobusami do Centrum i do Bytomia, Tarnowskich Gór, Gliwic, Pyskowic oraz Chorzowa. Tuż obok skrzyżowania DK94 z DK78 znajduje się wjazd na Autostradę A1 oznaczony jako węzeł Zabrze-Północ.
Kalendarium 1829 – Zbudowano drogę utwardzaną do Bytomia 1830 – Wybudowaną pierwszą szkołę 1842 – Przebudowano trakt do Bytomia 1857 – Wzniesiono kaplicę Matki Boskiej Bolesnej 1890 – Budowa wodociągów, wodę podciągnięto z Karchowic. 1899 – Hrabia Ballestrem uruchomił w Rokitnicy kopalnię węgla kamiennego Castellengo, później kopalnia Rokitnica (nadanie pola górniczego uzyskano już w 1857Michał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 1: Górny Śląsk, Łódź 2022, s. 276.) 1906 – Powstaje osiedle robotnicze dla pracowników kopalni (osiedle patronackie hrabiego Franza von Ballenstrema, projektu Hansa von Peollnitza, rozbudowywane aż po lata 30. XX wieku, aktualnie jeden z najbardziej znanych zabytków śląskiej architektury) 1902–1904 – Zbudowano w Rokitnicy Powiatowy Dom Nieuleczalnie Chorych i Sanatorium Powiatowe 1910 – Powstaje Powiatowy Dom Inwalidów i ośrodek kolonijny 1911–1912 – Powstaje neobarokowo-modernistyczny kościół parafii pod wezwaniem Najświętszego Serca Jezusowego projektu prof. E. Kühn 1920 – W kopalni węgla kamiennego Castellengo miał miejsce wybuch pyłu węglowego, w którym zginęło 30 górników 1925 – Połączono Rokitnicę linią tramwajową z Miechowicami i Wieszową 1925 – 1928 – budowa osiedla „Powiatowego” (nazwa pochodzi od źródła finansowania, osiedle powstało ze środków powiatu), osiedle o uproszczonej i zunifikowanym stylu architektury w stosunku do osiedla patronackiego, (rozwiązania w duchu architektury „Schlesisches Heimstatten – w poszczególnych budynkach akcentowano opaski okienne, wnęki w otworach drzwiowych oraz przejścia bramowe), osiedle usytuowane między dzisiejszymi ulicami Krakowską i Borową, na przestrzeni lat powstało 29 budynków 1928 – Połączona Rokitnicę linią tramwajową z Helenką 1926–1928 – Budowa Szpitala Spółki Brackiej 1928 – Ukończenie budowy ratusza projektu Theodora Ehla, budynek mieścił policję, Powiatową Kasę Oszczędnościową oraz bibliotekę. Przed ratuszem utworzono niewielki plac, w celu próby utworzenia centrum Rokitnicy (z archiwów wiadomo, że plac ten stał się punktem zbornym ludności), obecnie obiekt o charakterze usługowym 1948 – w zabudowaniach Szpitala Spółki Brackiej utworzono Akademię Lekarską z jednym wydziałem lekarskim oraz oddziałem stomatologicznym, rok później przemianowaną na Śląską Akademię Medyczną im. Ludwika Waryńskiego (dziś Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach) 1951 – Włączono Rokitnicę, jako jedną z dzielnic do Zabrza 1951 – Otwarto połączenie tramwajowe z Rokitnicy do Mikulczyc 1968 – Zlikwidowano połączenie tramwajowe do Mikulczyc. 1971 – Katastrofa w Kopalni Węgla Kamiennego Rokitnica, zginęło 10 górników, przeżył – 1 (Alojzy Piontek) 1983 – Zlikwidowano połączenie tramwajowe do Bytomia. 2016 – Otwarcie Sali Królestwa Świadków Jehowy.
Przypisy H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
Słownik nazw miejscowych Górnego Śląska, Instytut Śląski, Opole – Kluczbork 1997.
Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ().
Bibliografia
Kategoria:Dzielnice i osiedla Zabrza